Mikrobiom xərçəng müalicəsinin uğuruna necə təsir edir?

Mikrobiom haqqında vacib məlumatlar

• Mikrobiom insan orqanizmində yaşayan mikroorqanizmlərin bütün genetik materialını və qarşılıqlı təsirlərini əhatə edən ekosistemdir. Mikrobiota isə bədənimizdə yaşayan həmin mikroorqanizmlərin özünü — bakteriyaları, virusları, göbələkləri və digər mikroskopik canlıları bildirir. Yazının davamında hər iki anlayışı əhatə etmək üçün mikrobiom terminindən istifadə edirik.
• İnsan mikrobiomunda 10 mindən çox müxtəlif mikrob növü var və bu mikroblar bədənin müxtəlif hissələrində fərqli ekosistemlər yaradır.
• Orta insan bədənində təxminən 10 trilyon hüceyrə var və bu saydan 10 dəfə çox, yəni təxminən 100 trilyon mikroorqanizm yaşayır.
• Bakteriya hüceyrələrinin insan hüceyrələrinə nisbətinin təxminən 1,3:1 olduğu, virus və faqların isə bakteriyalardan ən azı bir dərəcə çox olduğu təxmin edilir.
• Bununla belə, mikroorqanizmlər ölçücə xeyli kiçik olduqları üçün insan çəkisinin 1-3%-i təşkil edirlər.
• Bədənimizdəki mikrobiomun çoxu bağırsaqda və dərimizdə yerləşir.

Bağırsaq mikrobiomunun tarazlığı pozulduqda bağırsaq disbiozu adlanan vəziyyət yaranır və bu, müxtəlif yerli və sistemli xəstəliklərin inkişafı üçün potensial risk amili ola bilər.

Xərçənglər və onların müalicələri də bağırsaq mikrobiomunun tarazlığının pozulmasından təsirlənə bilər. Mikrobiomun müxtəlifliyi şişlərin böyüməsi, iltihab, immun sistemindən yayınma mexanizmləri, genomik qeyri-sabitlik və müalicəyə davamlılığın yaranması kimi proseslərə təsir göstərə bilər.

Mikrob müxtəlifliyi xərçəng müalicəsinə kömək edə bilər, çünki hər insanın mikrobiom tərkibi xeyli fərqlənir və dəyişə bilir. Bu xüsusiyyətlər bağırsaq mikrobiomunu bədənin reaksiyalarını proqnozlaşdıran və fərdiləşdirilmiş pəhrizlərin hazırlanmasına kömək edən biomarker kimi istifadə potensialı olan dəqiq mikrobiotika sahəsində mühüm hədəfə çevirir.

Mikrobiom və xəstəliklərə təsirləri

Bədənin mikrobiomu xarici təsirlərə açıq dəri, ağız, həzm və sidik-cinsiyyət sistemi kimi sahələrdə qoruyucu maneə yaradır.

İnsanlarda və xərçəngli siçan modellərində aparılan tədqiqatlar bəzi mikroorqanizmlərin xərçəngin inkişafına və müalicə proseslərinə müsbət və ya mənfi təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyub.

Mikrobiom əsas tənzimləyicidirmi?

Antibiotik müalicəsi zamanı bağırsaqdakı mikrob sistemində yaranan pozulmalar xəstənin immunoterapiyaya cavabına mühüm təsir göstərə bilər. İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları (ICI) ilə müalicəyə başlamazdan dərhal əvvəl və ya sonra antibiotik qəbulunun həm ümumi, həm də irəliləməsiz sağqalıma əhəmiyyətli təsir göstərdiyi, məsələn, bu yaxınlarda dərc olunan icmal və meta-təhlildə bildirilib.

Mədə qoruyucusu kimi tanınan proton pompası inhibitorları da bağırsaq mikrobiomuna təsir göstərərək immunoterapiyaya cavabı azaldır. Bu təsir Avropa Tibbi Onkologiya Cəmiyyətinin (ESMO) 2023-cü il illik toplantısında təqdim edilmiş, 2700-dən çox xərçəng xəstəsinin məlumatlarının təhlili ilə göstərilib.

Bağırsaq mikrobiomunun immunoterapiya dərmanlarının effektivliyinə nə dərəcədə təsir etdiyi və ya bu effektivliyi proqnozlaşdırdığı 2018-ci ildə Science jurnalında dərc edilmiş retrospektiv təhlildə göstərilib. İmmunoterapiyaya davamlılıq xərçəng xəstələrinin bağırsaqlarında Akkermansia muciniphila bakteriyasının az olması ilə əlaqələndirilib. Siçan modellərində tədqiqatçılar nəcis köçürülməsi ilə immunoterapiyanın effektivliyini bərpa ediblər.

İmmunoterapiyaya cavabın proqnozlaşdırılması

Dr. Laurence Zitvogel və komandasının tədqiqatı Akkermansia muciniphila (Akk) bakteriyasının bağırsaqda olub-olmamasının immunoterapiyanın effektivliyini proqnozlaşdırmaq potensialını araşdırıb. Kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngli (KHDAK) xəstələrdə aparılan tədqiqatda nəcisdə Akk səviyyəsi yüksək olanların immunoterapiyaya daha yaxşı cavab verdiyi və daha uzun yaşadığı müşahidə edilib. Bu, Akk miqdarının immunoterapiyaya cavabı proqnozlaşdıran müstəqil amil ola biləcəyini düşündürür.

Birinci xətt müalicədə Akk səviyyəsi yüksək olan xəstələrin median ümumi sağqalımı aşağı səviyyəli xəstələrdən daha uzun idi: 13,4 ay ilə müqayisədə 18,8 ay. Bu, immunoterapiyanın fərdiləşdirilməsi istiqamətində mühüm addım ola bilər, çünki tapıntılar bağırsaq mikrobiomunun və metabolitlərinin tərkibinin müalicəyə cavabda müəyyənedici ola biləcəyini göstərir.

Müalicə müdaxilələri

Fekal mikrobiota transplantasiyası (FMT) bağırsaq mikrobiomunun yenidən qurulmasına kömək edə biləcək müalicə üsuludur. Xərçəng müalicələrində təcrübəli Dr. Hendrik Poeck-un apardığı faza 1 tədqiqatında FMT-nin irəliləmiş melanoması olan, daha əvvəl heç müalicə almamış 20 xəstədə müsbət nəticə verdiyi görüldü.

Xəstələr FMT-dən sonra immunoterapiyaya başladılar və 12 həftənin sonunda əksər xəstələrdə tam və ya qismən remissiya yarandı.

Lakin FMT-nin potensial riskləri də var. Məsələn, əvvəllər iki xəstədə çoxsaylı dərmana davamlı Escherichia coli səbəbli sepsis (ciddi infeksiya) halları bildirilib. FDA bu riskləri azaltmaq üçün donor nəcisinin daha əhatəli yoxlanılmasını tələb edib.

Clinicaltrials.gov-da FMT-nin xərçəng müalicəsindəki rolunu araşdıran 46 klinik tədqiqat var.

Qidalanma müdaxilələri

Dr. Poeck reseptsiz probiotiklərə ehtiyatla yanaşmalı olduğumuzu bildirir, çünki bu məhsullar adətən az sayda bakteriya növü ehtiva edir və antibiotik müalicəsindən sonra mikrobiomun təbii tarazlığının bərpasını gecikdirə bilər.

Bundan əlavə, probiotik istifadəsinin bəzi hallarda müalicəyə cavabı azaltdığı və ya qarışıq nəticələr verdiyi müşahidə olunub.

Digər tərəfdən, Dr. Poeck prebiotiklərin — həzm olunmayan karbohidratlarla zəngin lifli qidaların — həzm zamanı qısa zəncirli yağ turşularına çevrilərək sağlam mikrobiotanın inkişafını dəstəklədiyini və belə pəhrizin, xüsusilə probiotik istifadə etməyən və kifayət qədər lif qəbul edən xəstələrdə, immunoterapiyaya cavaba müsbət təsir göstərdiyini bildirir.

Bu tapıntılar prebiotiklərlə zəngin qidalanmanın immunoterapiya alan xəstələrdə xəstəliksiz sağqalım müddətini uzada biləcəyini düşündürür.

Aşağıda yazının xülasəsi kimi zehin xəritəsi diaqramını görmək olar:

Nə tövsiyə edilməlidir?

Ümumiləşdirsək, bağırsaq mikrobiomunun bərpasında antibiotikdən çəkinmək əhəmiyyətlidir. Antibiotikdən mütləq istifadə etmək lazımdırsa, geniş təsir spektrli antibiotiklər əvəzinə daha dar spektrli variantlara üstünlük verilməlidir.

Hüceyrə immunoterapiyasının əlavə təsiri olan sitokin ifrazı sindromunun idarə edilməsində antibiotik istifadəsinin gecikdirilməsi tövsiyə edilir, lakin bu vəziyyəti neytropenik qızdırmadan ayırmaq çətin ola bilər. Əlavə təsirləri düzgün müəyyənləşdirərək yüksək riskli antibiotik istifadəsindən çəkinmək və immunoterapiyaya başlamazdan ən azı 30 gün əvvəl antibiotik qəbulunu dayandırmaq əhəmiyyətlidir.

Xərçəng müalicəsinə kömək və sağlam həyat üçün bu 4 tövsiyəni nəzərə ala bilərsiniz:

1. Müxtəlif bitki məhsulları ilə zəngin lifli qidalanmaya üstünlük verin (gündə > 20 g).
2. Süni şirinləşdiricilərdən, eləcə də ultraemal olunmuş (hazır) qidalardan çəkinin.
3. Əti yalnız mülayim miqdarda qəbul edin. Emal olunmuş əti mümkün qədər az istehlak edin.
4. Müntəzəm (aerob və anaerob) fiziki fəallıqla məşğul olun.

Gələcəkdə müalicə və diaqnostika üçün daha bütöv və funksional anlayışa, eləcə də təsdiqlənmiş proqnozlara ehtiyac var.

*

Şəklin izahı: Yazının şəkli ChatGPT 4.0 tərəfindən bu tapşırıqla yaradılıb: “Mikrobiom xərçəng müalicəsinin uğuruna necə təsir edir? başlıqlı bloq yazısı üçün anime üslubunda hazırlanmış şəkil”