Mustafa Behçet Efendi və Türk Təbabətinin Müasir Mənada Doğum Şəhadətnaməsi
Bu məqalədə
14 mart 1827 Çərşənbə səhəri İstanbulun Şehzadebaşı məhəlləsində, bir il əvvəl Yeniçəri ocağının ləğvindən sonra (Vaka-i Hayriye, 15 iyun 1826) boşalmış yanğınsöndürmə bölüyünün malikanəsində — Tulumbacıbaşı Konağı — zahirən adi görünən, lakin tarixi baxımdan son dərəcə mühüm bir mərasim keçirildi. Sultan II. Mahmutun fərmanı ilə, baş həkim Mustafa Behçet Efendinin rəhbərliyi altında Osmanlı İmperiyasının ilk müasir tibb məktəbi — Tıbhâne-i Âmire və Cerrahhâne-i Âmire — qapılarını açdı. Avropada Frances Burneynin mastektomiyasından 15 il, Bichatın ölümündən 25 il, Laennecin stetoskopu icad etməsindən 11 il, Morgagninin De Sedibusəsərindən 66 il sonraya təsadüf edən bu açılış Osmanlı təbabətinin altı əsrlik mədrəsə ənənəsindən Avropa tipli elmi tibb təhsilinə keçidinin başlanğıcıdır. Açılışı düşünən və həyata keçirən şəxs 53 yaşında, üç dəfə baş həkim olmuş, sürgün yaşamış, latın və italyan dillərini öyrənmiş bir saray həkimi idi: Mustafa Behçet Efendi. Bugünkü yazımız həm onun həyatının, həm də müasir Türk təbabətinin — dolayısı ilə bugünkü Türkiyə onkologiyasının — yaranma hekayəsinin başlanğıc halqasıdır. 14 mart bu gün Türkiyədə Tibb Bayramı kimi qeyd olunur; bu bayramın doğum şəhadətnaməsini imzalayan şəxsi tanımaq Memorial Göztepe Xərçəng Mərkəzində 2026-cı ildə yazılan hər konsilium hesabatının, Hacettepedə yetişən hər pediatrik onkoloqun, Aziz Sancarın UNC laboratoriyasındakı fotoliaza təcrübəsinin tarixi köklərinə toxunmaq deməkdir.
24 aprel 1774: Həkim Ailəsində Dünyaya Gələn Şair-Həkim
Mustafa Behçet Efendi 24 aprel 1774-cü ildə İstanbulun Eyüp Sultan məhəlləsində doğuldu. Atası Mehmed Emin Şükûhî EfendiDivan-ı Hümâyunun katiblərindən və dövrün tanınmış şairlərindən biri idi. Anası Nefîse Hanım isə tibb tarixində mühüm bir adın — III. Mustafa dövrünün baş həkimlərindən Büyük Hayrullah Efendinin qızı idi. Yəni Mustafa Behçetin damarlarında iki böyük ənənə dolaşırdı: ədəbiyyat (atasından) və həkimlik (anasından). Hər ikisi ömrünün sonunadək onunla qaldı; yaşlı çağında da şeirlər yazır, eyni zamanda tibbi risalələr qələmə alırdı.
Bu ailə Osmanlı bürokratiyasında “həkim sülaləsi” adlandırıla biləcək tipik bir nümunə idi. Kiçik qardaşı Abdülhak Molla da sonralar II. Mahmutun baş həkimlərindən olacaq, özü də tibb tarixində mühüm yer tutacaqdı. Sonrakı nəsildən məşhur şair Abdülhak Hâmid TarhanMustafa Behçetin qardaş/bacı nəvəsidir — yəni Türk ədəbiyyatı və tibb tarixi eyni ailə şəcərəsindən cücərən iki budaq kimi inkişaf edir.
Gənc Mustafa dövrün standart Osmanlı təhsil sistemi daxilində yetişdi: mədrəsə təhsili, ardınca Süleymâniye Tibb Mədrəsəsində tibb təhsili. Süleymâniye Tibb Mədrəsəsi 1556-cı ildə Qanuni Sultan Süleyman tərəfindən yaradılmış Osmanlının mərkəzi tibb təhsili müəssisəsi idi — ənənəvi İslam-ərəb tibbi irsi (İbn Sînânın El-Kânûn fi't-Tıbəsəri, Râzînin əsərləri, Akşemseddinin Maddetü'l-Hayâtəsəri) əsasında tədris aparılırdı. Lakin Mustafa Behçetin təhsil aldığı illərdə Süleymâniyenin proqramı Avropa təbabətində üç yüz il əvvəl Vesalius (1543) ilə başlayan müasir anatomiya inqilabına, Harveyin (1628) qan dövranı kəşfinə və Morgagninin (1761) patoloji anatomiyasına hələ çata bilməmişdi.
Mustafa Behçetin qeyri-adi cəhəti məhz burada idi: mədrəsədə yetişmiş həkim olmasına baxmayaraq, mədrəsənin yetərsizliyini anlayırdı. İyirmi yaşlarında Divan-ı Hümâyunun tərcüməçisi Yahya Naci Efendidən latın və italyan dillərini öyrəndi. Bu, həyatının istiqamətini müəyyənləşdirdi: Avropa təbabətinin orijinal mənbələrinə çıxış əldə etdi. Əvvəl latın dili vasitəsilə İbn Sînânın ilkin yunan mənbələrinə uzanan yolları, sonra isə italyan dili ilə dövrün Padua, Bolonya və Florensiya tibb məktəblərinin müasir əsərlərini birbaşa oxuya bildi.
1803-dən 1827-yə: Baş Həkimin Təlatümlü İyirmi Beş İli
Mustafa Behçetin rəsmi karyerası 1791-ci ildə Sinan Ağa Mədrəsəsində müdərrislik (assistentlik) ilə başladı. 1796-cı ildə, hələ 22 yaşında ikən, saray həkimlərinin sırasına daxil oldu. 1803-cü ildə — 29 yaşında — Sultan III. Selim tərəfindən ilk dəfə baş həkim vəzifəsinə təyin edildi. Bu, Osmanlı bürokratiyasında son dərəcə nüfuzlu mövqe idi: sultanın sağlamlığına cavabdeh baş həkim, eyni zamanda bütün imperiya üzrə səhiyyə təşkilatlanmasının rəhbəri.
1805-ci ildə Mustafa Behçet ilk dəfə müasir tibb məktəbi yaratmaq təklifini irəli sürdü: Kuruçeşmedə bir tibb məktəbi. Bu təşəbbüs III. Selim dövrünün islahatçı ruhuna uyğun idi; lakin dövrün üləmalarının (din alimlərinin) müqaviməti səbəbindən həyata keçirilə bilmədi. Maneənin əsasında diseksiya qadağası dayanırdı: İslam hüququnda insan bədəninin ölümdən sonra kəsilib araşdırılması bədənin toxunulmazlığına zidd sayılırdı və üləmalar bu təcrübəyə icazə vermirdi. Müasir tibb təhsilinin təməl daşı olan anatomiya tədrisinin diseksiyasız mümkün olmadığı nəzərə alınanda, Avropa tipli tibb məktəbinin yaradılması hələ də qeyri-mümkün görünürdü.
1808-ci ildə yeniçəri üsyanı ilə III. Selimin taxtdan endirilməsi, daha sonra öldürülməsi siyasi mühiti dəyişdirdi. Mustafa Behçet bu prosesdə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. 1815-ci ildə II. Mahmut tərəfindən ikinci dəfə baş həkimliyə təyin olundu. Bu dövr onun ən məhsuldar illəri idi: 1817-ci ildə Tertib-i Ecza adlı əsərini nəşr etdirdi — həccə gedəcək müsəlmanlar üçün sağlamlıq bələdçisi kimi hazırlanmış, türkcə çap olunmuş ilk tibb kitablarındandır (bəzi tibb tarixçiləri onu “türkcə çap olunmuş ilk tibb kitabı” kimi qiymətləndirirlər). Həmin illərdə Buffonun Histoire Naturelleəsərini Tarih-i Tabîî adı ilə türkcəyə çevirdi; bu, təbiət elmlərinin Avropa mənbələrindən Osmanlı intellektual həyatına ilk böyük daxilolmalarından biri idi.
Lakin 1821-ci ildə karyerasının ən sarsıdıcı dönüşü baş verdi: II. Mahmutun yaxın çevrəsindəki Halet Efendi əleyhinə danışdığı iddia olunaraq baş həkim vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və qardaşı Abdülhak Molla ilə birlikdə Keşana sürgün edildi. Sürgündə 11 ay qaldı. 1822-ci ildə əfv edilərək İstanbula qayıtdı, 1823-cü ildə üçüncü dəfə baş həkimliyə təyin edildi — bu vəzifəni ölənədək icra edəcəkdi.
1826: VAKA-İ HAYRİYE VƏ YENİ ORDU, YENİ TƏBABƏTƏ EHTİYAC
Müasir Türk təbabətinin doğum şəhadətnaməsində mürəkkəbi hələ qurumamış daha bir tarix var: 15 iyun 1826, Vaka-i Hayriye — II. Mahmutun Yeniçəri ocağını ləğv etməsi. 1396-cı ildə Sultan Birinci Murad dövründə yaradılmış, beş yüz otuz il ərzində Osmanlı hərbi qüdrətinin əsası olmuş Yeniçəri ocağı 19-cu əsrə gəldikdə tükənmiş, islahatı mümkünsüz olmuş, hətta yeniliklərə düşmən kəsilmişdi. II. Mahmut 1826-cı ildə onu zorla ləğv etdi və yerində Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye (“Məhəmmədin Qalib Əsgərləri”) adı ilə müasir ordu yaratdı. Avropa modelində, fərqli uniformaları, fərqli təhsil sistemi və fərqli silah sistemi ilə.
Yeni ordunun bir problemi var idi: həkim və cərrah çatışmazlığı. Yeniçəri dövrünün ənənəvi həkimləri yeni orduya uyğun deyildi; Avropadan gətirilən həkimlər baha idi və sayları yetərli deyildi; ölkənin öz müasir təhsil müəssisələri yox idi. Məhz bu boşluqda Mustafa Behçet Efendi II. Mahmuta belə bir təklif verdi: “Yeni ordu üçün yeni tibb məktəbi yaratmalıyıq.”
22 dekabr 1826-cı ildə Mustafa Behçet sultana rəsmi layihəsini (yazılı təklifini) təqdim etdi. II. Mahmut onu dərhal təsdiqlədi. Üç ay ərzində Şehzadebaşıda boşalmış Tulumbacıbaşı Konağı ayrıldı. 14 mart 1827 tarixində, çərşənbə səhəri qapılar açıldı.
İlk Tədris Proqramı, İlk Müəllimlər, İlk Diseksiya Maneəsi
Tıbhâne-i Âmire (“İmperiyanın Tibb Məktəbi”) və Cerrahhâne-i Âmire (“İmperiyanın Cərrahiyyə Məktəbi”) Avropa modelinə uyğun olaraq iki ayrı istiqamət kimi eyni binada yaradıldı. Tıbhâne daxili xəstəliklər təbabətini və nəzəri elmləri, Cerrahhâne isə cərrahi təcrübəni öyrədirdi. Təhsil müddəti dörd il olaraq müəyyənləşdirildi; Avropadakı standart müddətlə eyni idi. Mustafa Behçet Efendi məktəbin ilk nazırı (direktoru/dekanı) oldu.
1827-Cİ İLİN TƏDRİS PROQRAMI — AVROPADAN TRANSFERİN İLK İLLƏRİ
İlk illərdə tədris olunan fənlər bunlar idi: anatomiya, fiziologiya, klinik tibb, əczaçılıq, botanika, kimya və təbiət tarixi. Bu, öz dövrü üçün tipik Avropa tibb məktəbi proqramıdır — Parisin École de Santé məktəbində, Vyanada və Paviada tədris olunan fənlərlə paralel idi. Proqram 1839-cu ilə qədər tədricən genişləndirildi.
Müəllimlərin böyük əksəriyyəti Avropadan gətirildi: macar, italyan və avstriyalı həkimlər İstanbula dəvət edildi. Tədris dili əvvəlcə türk və ərəb dillərinin qarışığı idi; 1839-cu ildə Galatasaraya köçdükdə fransız dilinə keçildi — məktəbin yeni adı L'École Adlière Impériale de Médecine oldu, diplomlar fransızca yazıldı. Bu, Tənzimat dövrü islahatlarının təbii davamıdır.
Mühüm məhdudiyyət: 1827-ci ildə hələ diseksiya qadağan idi. Anatomiya dərsləri insan meyiti üzərində deyil, anatomiya atlasları, rəsmlər və heyvan cəsədləri vasitəsilə keçirilirdi. Bu, Avropa tibb standartları ilə müqayisədə ciddi gerilik demək idi — Mustafa Behçet bunu anlayırdı, lakin 1827-ci ildə daha irəli gedə bilməyəcəyini də bilirdi. İnsan meyiti üzərində ilk diseksiya yalnız 1843-cü ildə — yəni Tıbhânenin yaranmasından 16 il sonra, avropalı həkim Charles Ambroise Bernard tərəfindən Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şâhânedə aparılacaqdı.
Onkologiya tarixi baxımından bu məhdudiyyətin böyük mənası var. 1827-ci ildə Avropa Morgagnidən Bichata uzanan patoloji anatomiya inqilabını artıq tamamlamışdı: xəstəliyin orqanda yerləşdiyi, orqanın struktur vahidinin toxuma, toxumanın isə hüceyrə olduğu anlayışının əsası qoyulmuşdu. Lakin Tıbhânedə bu anlayışların tam qarşılığı olmayan təbabət tədris edilirdi — çünki diseksiya yoxdursa, patoloji anatomiya da yox demək idi. Müasir patologiyanın Türkiyədə kök salması üçün 1843-cü il (Bernardın ilk diseksiyası) və daha sonra 20-ci əsrin əvvəlində Hamdi Suatın (Aknar)Almaniyadan qayıdaraq İstanbul Darülfünununda müasir patologiya kafedrasını yaratması lazım gələcəkdi.
Bununla belə, Tıbhânenin 1827-ci ildə açılması bir başlanğıc nöqtəsidir. Patologiya olmasa da, Avropa təbabətinin fiziki müayinə üsulları (Laennecin auskultasiyası da daxil olmaqla), klinik diaqnostika anlayışları, əczaçılıq standartları, aptek və xəstəxanaların təşkili, epidemiyaya nəzarət təcrübələri — hamısı tədricən Osmanlı təbabətinə daxil oldu. Mustafa Behçetin yandırdığı məşəl sonrakı əsr boyunca daha incə təfərrüatlarla işıqlanan bir sahə yaratdı.
Təkcə Təhsilin Deyil, Müasir İctimai Sağlamlığın da Memarı
Mustafa Behçetin müasir Türk təbabətinə töhfəsi yalnız məktəbin yaradılması ilə məhdudlaşmır. Osmanlıda müasir karantin sisteminin qurulmasında da onun əməyi var. 1830-cu illərin böyük vəba epidemiyası zamanı Avropadan gələn taun və vəba hallarının İstanbula yayılmasının qarşısını almaq üçün karantin üsulu (insanların və malların müəyyən müddət müşahidə altında saxlanılması) barədə sultanı razı saldı. Bu addım 19-cu əsr Osmanlı səhiyyə təşkilatlanmasının Avropa standartlarına çatdırılmasında mühüm mərhələdir.
Həmin illərdə qələmə aldığı Hezâr Esrâr (“Min Sirr”) adlı əsəri Osmanlının ənənəvi xalq təbabətini, bitki mənşəli dərmanları, qədim müalicə üsullarını və xalq həkimliyi təcrübələrini sistemli şəkildə qeyd etməyi hədəfləyirdi. Əsər tamamlanmadan Mustafa Behçet öldü; lakin topladığı materiallar sonrakı nəsil Osmanlı həkimləri üçün mənbə kimi istifadə edildi. Bu, müasir Türk tibb tarixində başqa bir mühüm paradoksdur: Eyni şəxs həm Avropa təbabətini Osmanlıya gətirir, həm də Osmanlı xalq təbabətinin qeydə alınmasını təmin edirdi. Həm modernist, həm də ənənəvi — keçid nəslinin ziyalısına xas portret.
Tertib-i Ecza — İstanbul, 1817
Türkcə çap olunmuş ilk tibb kitablarından biri sayılan Tertib-i Eczahəccə gedən müsəlmanlar üçün sağlamlıq bələdçisi kimi hazırlanmışdır. Səyahət zamanı ən çox rast gəlinən xəstəlikləri (malyariya, dizenteriya, müxtəlif infeksiyalar), onların əlamətlərini, istifadə edilə bilən bitki mənşəli və kimyəvi dərmanları, ümumi gigiyena tövsiyələrini əhatə edir. Əsərin mühüm cəhəti mədrəsə təbabətinin dilindən kənara çıxaraq xalqın anlayışına müraciət etməsidir — yəni Mustafa Behçet hələ 1817-ci ildə “ictimai sağlamlıq maarifləndirilməsinin türkcə mətnlərlə aparılmalı olduğu” prinsipini tətbiq edirdi. Bu xətt iki yüz il sonra, 2026-cı ildə drozdogan.comsaytında türkcə danışan onkologiya xəstələrinə çatmağa çalışan məzmunların uzaq sələfidir. Eyni fəlsəfənin məhsullarıdır: tibbi bilginin xalqın dilinə çevrilməsi.
1827-ci İldə Türkiyədə Xərçəng Harada və Necə Özünü Göstərirdi?
Tıbhânenin açıldığı 1827-ci ildə “onkologiya” adlı ayrıca ixtisas yox idi — hətta Avropada da yox idi, Türkiyədə isə heç yox idi. Xərçəng həkimlərin qarşılaşdığı çoxsaylı xəstəliklərdən biri idi; nə sistemli tərifi, nə müalicə rejimləri, nə də statistik infrastrukturu var idi. Lakin Osmanlı təbabətinin xərçəng barədə bilgisi də sıfır deyildi.
Klassik İslam-ərəb təbabətinin əsas mənbəyi olan İbn Sînânın El-Kânûn fi't-Tıbəsərində (“Tibb Qanunu”, təxminən 1025) xərçəng (“saratan” — ərəbcə yengəc) ətraflı təsvir edilmişdi. İbn Sînâ xərçəngin melanxolik humorun (qara ödün) bədənin müəyyən nahiyələrində toplanmasından yarandığını deyirdi — yəni Hippokrat-Galen ənənəsini izləyirdi. Müalicə kimi pəhriz, qan alma, işlədicilər və dərmanla cərrahiyyəni birləşdirən yanaşmalar tövsiyə edirdi. Bu təlim Süleymâniye Tibb Mədrəsəsinin proqramının təməl daşı idi; Mustafa Behçet də bu təlimlə yetişdi.
Osmanlı saray və xalq təbabətində rast gəlinən xərçəng halları əsasən irəliləmiş mərhələdə şişləridi: süd vəzisinin skirroz şişləri (Frances Burneyni 1811-ci ildə Parisdə əməliyyat edən cərrahların gördüklərinə bənzər; Anne of Austrianın 67 yaşında ölümünə səbəb olmuş tipdə), üz və ağız nahiyəsində göbələkvari kütlələr, mədə xərçəngi (Napoleonunkuna bənzər pilor obstruksiyası halları), uşaqlıq boynu xərçəngi. Cərrahiyyə nadir hallarda tətbiq edilirdi; çünki həm anesteziya yox idi, həm də cərrahi infeksiya riski yüksək idi. Daha çox palliativ yanaşma — ağrıya nəzarət üçün tiryək, bağırsağın boşaldılması üçün bitki mənşəli işlədicilər, qidalanmanı dəstəkləmək üçün sıyıq və şərbətlər — tətbiq olunurdu.
Tıbhânenin açılması bu mənzərəni birbaşa dəyişmədi. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu zənciri başlatdı:
MUSTAFA BEHÇETDƏN MEMORIAL GÖZTEPEYƏ — TÜRK ONKOLOGİYASININ İNSTİTUSİONAL ZƏNCİRİ
Tıbhânenin Memarı, Açılışından Cəmi Yeddi İl Sonra
Mustafa Behçet Efendi Tıbhânenin açılışından sonra yeddi il məktəbin nazırı oldu. Daim proqramı genişləndirdi, Avropadan əlavə müəllimlər gətirdi, tələbələrin sayını artırdı. Həmin dövrdə karantin sisteminin təşkilində də çalışdı, Hezâr Esrâr əsərini davam etdirdi.
17 aprel 1834-cü ildə İstanbulda öldü. 60 yaşına bir həftə qalmış. Ölüm səbəbi tarixi baxımdan dəqiq sənədləşdirilməyib; dövrün mənbələrində “uzun sürən bir xəstəlik” kimi qeyd edilir. Ölümündən sonra Tıbhânenin rəhbərliyi başqalarına keçdi, lakin məktəb onun səpdiyi toxumla böyüməyə davam etdi.
Mustafa Behçet ömrünün son illərində fiziologiyaya dair bir Avropa əsərinin tərcüməsi üzərində də çalışmışdı. Bu tərcümə tamamlanmadı, lakin topladığı material sonrakı nəsillər tərəfindən işlənildi. Müasir tibb tarixi tədqiqatçısı E. Kâhya1995-ci ildə nəşr etdirdiyi doktorluq dissertasiyasında Mustafa Behçetin “Fizyoloji Tercümesi” adlı kitabını ətraflı araşdırmış və əsərin Avropadakı çağdaş fiziologiya tədqiqatları ilə (xüsusilə Bichatın Recherches physiologiques sur la vie et la mortəsəri ilə) birbaşa əlaqə yaratdığını göstərmişdir. Yəni Bichatın 1800-cü ildə Parisdəki tədqiqatı Mustafa Behçetin tərcüməsi vasitəsilə 1820-1830-cu illərdə İstanbula çatırdı. Tibb tarixinin bu səssiz ötürmə xətti müasir Türk təbabətinin Avropa ilə nə qədər eyni zamanda inkişaf etdiyinin konkret sübutudur.
Mühüm Qeyd: İki Behçet, İki Fərqli Hekayə
Türk tibb tarixində “Behçet” adı iki fərqli mühüm şəxsiyyətə aiddir və onlar tez-tez qarışdırılır. Bu yazının qəhrəmanı Mustafa Behçet Efendi (1774-1834) baş həkim və Tıbhânenin qurucusudur. Onunla qarışdırılmamalı olan şəxs silsilənin 133-cü günündə işləyəcəyimiz Hulusi Behçet (1889-1948), dünyaca tanınan Behçet xəstəliyinin(damar-immunoloji sindrom) təsvirçisi, Türkiyənin tibb tarixində ilk eponim alimdir. Aralarında 115 il, iki fərqli əsr və iki tamamilə fərqli elmi töhfə var. Eyni soyad deyil, yalnız eyni ad — Behçet ərəb-fars mənşəli olub “sevinc, xoşbəxtlik” deməkdir, Osmanlı dövründə geniş yayılmış addır. Mustafa Behçet bu silsilənin 75-ci günüdür, Hulusi Behçet isə 133-cü günüdür. Hər ikisi Türk onkologiya tarixinin onurğasında ayrı-ayrılıqda mühüm yer tutur.
QISA FAKT YOXLAMASI QEYDİ
- Mustafa Behçet Efendinin doğumu və ölümü: 24 aprel 1774, İstanbul Eyüp Sultan — 17 aprel 1834, İstanbul; 59 yaşında
- Atası: Divan-ı Hümâyunun katiblərindən Mehmed Emin Şükûhî Efendi (şair)
- Anası: Nefîse Hanım, III. Mustafa dövrünün baş həkimlərindən Büyük Hayrullah Efendinin qızı
- Qardaşı: Abdülhak Molla, II. Mahmut dövrünün baş həkimlərindən; eyni 1821-ci il sürgünündə yer aldı
- Qardaş/bacı nəvəsi: Şair Abdülhak Hâmid Tarhan
- Təhsili: Süleymâniye Tibb Mədrəsəsi; Yahya Naci Efendidən latın və italyan dillərini öyrəndi
- Baş həkimlik vəzifələri: 1803-1808 (III. Selim), 1815-1821 (II. Mahmut), 1823-1834 (II. Mahmut, ölümünədək)
- Keşan sürgünü: 1821-1822, 11 ay; səbəb Halet Efendi əleyhinə danışdığı iddiası
- Tertib-i Ecza nəşri: 1817 — türkcə çap olunmuş ilk tibb kitablarından biri; həccə gedən müsəlmanlar üçün sağlamlıq bələdçisi
- Buffonun Histoire Naturelle tərcüməsi: Tarih-i Tabîî adı ilə; təbiət elmlərinin Osmanlıya girişi
- Cebertînin Mazharü't-takdis tərcüməsi: Tarih-i Mısır adı ilə, 1282 (hicri)
- Tıbhâne-i Âmire və Cerrahhâne-i Âmirenin yaradılması: 14 mart 1827, çərşənbə, Şehzadebaşı Tulumbacıbaşı Konağı
- İkinci dönüş nöqtəsi: 1839, Galatasaray Enderun Məktəbinin binasına köç; Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şâhâne adı; fransızca təhsil
- Türkiyədə ilk insan meyiti diseksiyası: 1843, Charles Ambroise Bernard
- İlk diplomlu türk həkim: 1843, Salih Efendi (67 nəfərlik ilk məzun nəsli ilə)
- 14 martın bugünkü statusu: Türkiyədə Tibb Bayramı (1827-ci ildə Tıbhânenin yaradılmasının ildönümü)
Astley Cooper və Süd Vəzi Xərçənginin Təsnifatı — 1829, London
İstanbuldan Londona, Mustafa Behçetin Tıbhânesindən iki il sonra çıxmış bir ingiliscə əsərə keçirik. Dövrün İngiltərəsinin ən məşhur cərrahlarından biri olan Sir Astley Cooper 1829-cu ildə nəşr etdirdiyi Illustrations of the Diseases of the Breastəsərində süd vəzi xərçəngini iki əsas morfoloji tipə ayırdı: “schirrhus” və “encephaloid”. Bu, xərçəngin bioloji alt tiplərə ayrılması istiqamətində atılmış ilk böyük addımlardan biri idi — 197 il sonra Memorial Göztepedə yazılan bir süd vəzi xərçəngi konsilium hesabatında hələ də “luminal A, luminal B, HER2+, üçlü mənfi” şəklində davam edən alt tipləndirmə ənənəsinin uzaq sələfidir.
Müəllifin qeydi: Bu yazıdakı Mustafa Behçet sitatı 22 dekabr 1826-cı il tarixli layihənin TDV İslâm Ansiklopedisi və müasir tibb tarixi mənbələrindən (Yıldırım N., Şehsuvaroğlu BN.) toplanmış xülasə uyğunlaşdırmasıdır; hərfi tərcümə deyil, anlayışın yenidən ifadəsidir. Mustafa Behçetin layihəsinin orijinal Osmanlıca mətni Başbakanlık Osmanlı Arxivində mövcuddur. “Türkcə çap olunmuş ilk tibb kitabı” adı Tertib-i Ecza üçün tez-tez istifadə olunur, lakin tibb tarixçiləri arasında bu məsələdə qəti razılıq yoxdur; bəzi mənbələr daha erkən (18-ci əsrin sonu) əsərləri də “ilk” adlandırır. Türkcə çap olunmuş ilk tibb kitabı olması iddiasında Tertib-i Eczanın üstünlük təşkil edən fikir olduğunu qeyd etmək lazımdır, lakin o, yeganə mümkün namizəd deyil. Tıbhânenin ingiliscə qarşılığı transliterasiya ilə “Tıphâne-i Âmire” şəklində də geniş yayılıb; biz Osmanlı orijinalına yaxın “Tıbhâne” formasından istifadə etdik.
Mənbələr və Əlavə Oxu
- Şehsuvaroğlu BN. Hekimbaşı Mustafa Behçet. Tıb Fakültesi Mecmuası 1955;18:746-789. (Müasir Türk tibb tarixində Mustafa Behçet barədə ən əhatəli klassik araşdırma.)
- Yıldırım N. Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi ve 19. Yüzyılda Osmanlı Tıp Eğitiminde Yenilikçi Hareket. Türkiye Klinikleri Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi 2016;24(2):60-67.
- Kâhya E. Mustafa Behçet Efendi'nin "Fizyoloji Tercümesi" Adlı Kitabı, Çağında Avrupa'da ve Bizde Fizyoloji Çalışmaları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1995. (Fiziologiya tərcüməsinə dair doktorluq araşdırmasına əsaslanan monoqrafiya.)
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. “Behcet Mustafa Efendi” maddəsi. Cild 5, səh. 350-351. (Əsas tarixi istinad.)
- Adıvar AA. Osmanlı Türklerinde İlim. İstanbul: Remzi Kitabevi, 4-cü nəşr, 1982. (Türk elm tarixinin klassik istinadı; Tıbhânenin yaradılması üçün mühüm mənbə.)
- Ünver S. Türk Tıp Tarihi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1943. (Türk tibb tarixinin əsas qurucu əsəri.)
- Doğan H. Tıbhâne-i Âmire'den Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne'ye Türkiye'de Modern Tıp Eğitiminin Doğuşu. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 2010;11(1-2):17-39.
- Mustafa Behçet Efendi. Tertib-i Ecza. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1817. (Orijinal əsər; türkcə çap olunmuş ilk tibb kitablarından biri.)
- Mustafa Behçet Efendi (tərc.). Tarih-i Tabîî. Buffonun Histoire Naturelle əsərindən tərcümə. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1865 (çap tarixi). (Təbiət elmlərinin Osmanlıya girişinin əsas əsəri.)
- Terzioğlu A. The first modern medical school in the Ottoman Empire: Tıbhâne-i Âmire (1827) and its place in the history of Turkish medical education. Vesalius 2002;8(1):16-21.
- Erdemir AD. Türkiye'de modern tıp eğitiminin kuruluşu ve Mustafa Behçet Efendi'nin rolü. Sendrom Aylık Aktüel Tıp Dergisi 2003;15(3):91-95.
- İstanbul Tıp Fakültesi Tarih Komisyonu. 14 Mart Tıp Bayramı: Kökleri ve Anlamı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi, 2022. (Tibb Bayramının tarixi arxa planı üçün müasir istinad mənbəyi.)
Bu yazı 365 Gündə Xərçəng Tarixi Silsiləsinin 75-ci günü və silsilənin ilk Türkiyə dosyesidir. Türk təbabətinin və onkologiyasının institusional təkamülü silsilənin qarşıdakı günlərində — Cemil Topuzlu (92-ci gün), II. Məşrutiyyət və Haydarpaşa Tibb Məktəbi (113-cü gün), Hulusi Behçet (133-cü gün), Türk Kanser Araştırma ve Savaş Kurumu (135-ci gün), Hacettepe və Ankara onkologiya nəsli (146-cı gün), Ayhan Çavdar (173-cü gün), 1972-ci il müasir onkologiya bölmələri (174-cü gün), Cengiz Yakıcıer (208-ci gün), Türkan Saylan (209-cu gün), Memorial Göztepe (271-279-cu günlər) — dərindən işlənəcək. Bu silsilə Mustafa Behçetin 14 mart 1827-ci ildə açdığı qapıdan keçən iki yüz illik həkim nəsillərinin hekayəsidir. Yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; tibbi müalicə istiqamətləndirməsi ehtiva etmir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.