Ölçmədiyiniz şeyi idarə edə bilməzsiniz - sağlamlıq qeydlərinin təəccüblü tarixi!

Həkimlərin əvvəllər xəstə dosyelərinə, indi isə kompüterlərə davamlı qeydlər etdiyini hamımız bilirik. Şəxsin tibbi məlumatlarını ehtiva edən xəstə dosyeləri o qədər qiymətlidir ki, onlar üçün xüsusi arxiv otaqları hazırlanır və itməməsi üçün xəstəxanadan kənara çıxarılmasına icazə verilmir. Hər şeyin rəqəmsallaşdığı bu gün xəstə dosyelərindən ibarət tibbi qeydlər də kompüterlərə köçürüldü və elektron sağlamlıq qeydləri yarandı. Bəs sağlamlıq qeydiyyatı ilk dəfə nə zaman başlamışdı?

Tibb kitabları və xəstəliklərin necə müalicə ediləcəyinə dair yazılı qeydlər çox qədimdir, lakin hər xəstənin şikayətinin, şikayət tarixçəsinin, müayinə nəticələrinin və tətbiq edilən müalicələrin qeyd olunduğu bugünkü xəstəyə məxsus dosyeləmə sisteminin tarixi 1600-cü illərdən əvvələ getmir. Daha maraqlısı, belə xəstə qeydlərini ən yaxşı aparanlar astroloq həkimləridi.

Hippokrat “Astrologiya bilməyən həkimin özünə həkim deməyə haqqı yoxdur” deyərək o dövrdə astrologiya ilə həkimlik arasındakı əlaqəyə toxunmuşdur.

İki ingilis astroloq həkim Simon Forman və Richard Napier-in tibbi qeydləri ehtimal ki, 1700-dən əvvəl yazılmış ən geniş tibbi qeydlər kimi tarixə düşür. Astrologiya ilə məşğul olanlar proqnoz vermək üçün müxtəlif qeydlər aparıb üzərində hesablamalar edirlər və bunu 15-ci əsrdən bəri davam etdirirlər. A.L. Rowse 1974-cü ildə Forman-ın qeydlərini yalnız astrologiya qeydləri deyil, həm də tibbi qeydlər kimi xarakterizə etmişdir.

Cambridge Universitetində The Casebooks Projects kimi tanınan tədqiqatla astroloq Simon Forman və Richard Napier-in tibbi qeydləri araşdırılır. Tədqiqat tamamlandıqda təxminən 80 min hal və şəkil ehtiva edəcəyi proqnozlaşdırılır.

Tibb həkimləri astroloqlardan sonra xəstə qeydləri aparmağa başladılar və ilk tibbi qeydlərdə xəstələrin adları, müalicələri və reseptləri üçün ödədikləri məbləğlər yazılırdı. Sübutlara əsaslanan tibb və digər pozitiv elmlər yetkinləşməzdən əvvəl astroloqlardan başqa həkimlər hər xəstə barədə yazılı qeyd aparmaq ehtiyacı duymamışlar. Onlar xəstənin görünüşünə, nəbzinə və ya sidiyinə baxıb ani müalicələr tətbiq edirdilər.

Orta əsr Avropasına baxdıqda 14. və 15. əsrlərdə yunan həkimlərinin xəstələrinə bəzi müalicə və pəhriz tövsiyələrinə dair qeydlər vardır. Bununla yanaşı, həkimlər, xüsusilə cərrahlar təcrübələrini ötürmək üçün müxtəlif müşahidə qeydləri aparmağa başladılar. Bunları eyni zamanda həkimlərin ilk nəşrləri adlandıra bilərik.

Müasir sağlamlıq qeydiyyatına keçid

Forman və Napier-in qeydləri bir çox müasir həkimə ilham vermiş və yol göstərmişdir. İlk müasir həkimlərdən olan və məşhur saray həkimi kimi də tanınan ingilis Theodore de Mayerne-in təxminən 1000 xəstəsinə aid 3000 min səhifəyə yaxın qeydi vardır. Qeydlərində ad, tarix, xəstənin şikayəti və diaqnoz, müalicə və ödənişlərinin olduğu siyahı mövcuddur. Forman və Napier-dən nümunə aldığı məqam qeydləri ayrı səhifə və ya vərəqlərdə deyil, daha nizamlı kitabça şəklində hazırlamaları idi.

Tarix baxımından diqqətəlayiq və təqdir edilən qeydlər olsa da, bugünkü sağlamlıq qeydləri tam elektron mühitə köçürülməyə çalışılır və yalnız insanların xəstəliyinə aid məlumatları deyil, sağlamlığına, hətta doğumdan bəri bütün həyatına aid məlumatları ehtiva edir. Ağıllı bilərziklər, saatlar, əşyaların interneti (things of internet) kimi texnologiyalarla ömürboyu elektron sağlamlıq qeydi hədəfinə hər gün daha çox yaxınlaşıldığını görürük.

Aşağıda astroloq həkimlər Forman və Napier-in necə tibbi qeydlər apardığına dair hazırlanmış xoş bir videoya baxa bilərsiniz.