Onkogenlər 1976 – Xərçəngləşməni anlamaq

Hüceyrə bölünməsi prosesi genlərimizdəki məlumatların uyğun şəkildə işlənməsini ehtiva edən müəyyən hadisələr ardıcıllığına əsaslanır. Bu proses pozulduqda nizamsız hüceyrə böyüməsi və ya xərçəng meydana gələ bilər. Hüceyrənin xərçəngli vəziyyətə keçməsini asanlaşdıran iki ümumi mexanizm mövcuddur. Birincisi normal fəaliyyəti sağlam hüceyrə çoxalmasını dəstəkləmək olan protoonkogenləri ehtiva edir. Protoonkogen genetik ardıcıllıqdakı mutasiya səbəbindən yarana bilən dəyişdirilmiş formada həddindən artıq hüceyrə böyüməsini təşviq edən onkogenə çevrilir. Mutasiyalar isə şüalanma, kimyəvi maddələr və ya başqa yollarla tətiklənə bilər.

Digər tərəfdən, şişi basdıran (TB) genlər xərçəngli vəziyyətə səbəb olan hadisələrin qarşısını alır. Məsələn, bəzi faydalı TB gen məhsulları anormal hüceyrələrin apoptoza (normal və faydalı hüceyrə ölümü prosesi) uğramasına səbəb ola bilər. Avtomobilə bənzətsək, onkogenlər sonadək basılmış qaz pedalları, TB genləri isə əyləclərdir. Pedal və ya əyləclərdən hər hansı biri sıradan çıxarsa, avtomobil çılğın şəkildə nəzarətdən çıxa bilər.

1976-cı ildə amerikalı bioloqlar J. Michael Bishop və Harold E. Varmus onkogenlərin insanlar da daxil olmaqla bir çox orqanizmdə olan qüsurlu protoonkogenlər olduğunu göstərdilər. Bishop protoonkogenləri xərçəngə səbəb olan amillərin təsir edə biləcəyi materiala, "müxtəlif kanserogenlərin çala biləcəyi klaviaturalara" bənzətmişdir.

Xərçəngə səbəb olan genlər ilk dəfə viruslarda kəşf edildi və normal hüceyrə genlərinin nüsxələri olduğu göstərildi. Qısası, virus onkogenləri virusların içinə bir qədər dəyişdirilmiş formada daxil olan protoonkogenlər idi. Virus sahib hüceyrəyə daxil olduqda, üstəlik virus onkogen genləri də əlavə edildikdə bunlar mövcud protoonkogen aktivliyini təhlükəli şəkildə artıra bilər. Bu onkovirusların səbəb olduğu xərçənglərin bəzən virusa qarşı peyvəndlərlə qarşısı alına bilər və xərçəng hüceyrələrindəki bəzi onkogen zülallar monoklonal anticisimlər tərəfindən hədəflənə bilər. Əlavə olaraq onkogenlərin ifadəsi bəzən mikroRNA adlandırılan kiçik RNA molekulları tərəfindən basdırıla bilər. Digər tərəfdən, bu cür mikroRNA-lardakı (oncomir) mutasiyalar onkogenləri aktivləşdirə bilər.

Yazıdakı şəklin izahı: DNA telinə bağlanan şişibasdırıcı p53 zülalının molekulyar modeli. Normalda "genomun qoruyucusu" rolunu oynayan bu zülalı təsirsiz hala gətirən mutasiyalar xərçənglərə səbəb ola bilər. Onkogenlər qaz pedalı kimidirsə, p53 əyləc kimidir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: John Michael Bishop (d. 1936), Harold Elliot Varmus (d. 1939)

• Əvvəlki mövzu: Ölümə yaxın təcrübələr 1975 – Ölümün astanasında nələr baş verir?
• Sonrakı mövzu: Koxlear implantlar 1977 – Bionik qulaq