Qan transfuziyası 1829 – Qan itkisinə qarşı mübarizə

Cərrah Raymond Hurt: “Qan qruplarının kəşfinə və qənaətbəxş antikoaqulyantın (qan durulaşdırıcının) tapılmasına qədər bütün potensialına çatmasa da, qan transfuziyasının tarixi eniş-yoxuşlarla dolu valehedici hekayədir.“

Qan transfuziyası (köçürülməsi) adətən travma və ya əməliyyat zamanı qan itkisi ilə mübarizə aparmaq üçün qanın və ya qan komponentlərinin bir şəxsdən digərinə ötürülməsi adlanır. Hemofiliya və oraqvari hüceyrəli anemiya kimi müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində də qan köçürülməsinə ehtiyac olur. Hətta ömür boyu qan transfuziyasına ehtiyacı olan xəstələr var.

1600-cü illərdə Avropada "heyvandan heyvana" və "heyvandan insana" çoxsaylı qan köçürülməsi sınaqları aparıldı. Lakin bir insandan digərinə uğurlu qan transfuziyasının ilk nümunəsinin ingilis mama-ginekoloqu James Blundell-ə aid olduğu qəbul edilir. Blundell həm transfuziya sənətini elmi əsaslara oturtmağa başladı, həm də adətən olduqca təhlükəli sayılan bu təcrübəyə yenidən maraq oyatdı. 

Blundell 1818-ci ildə mədə xərçəngindən ölməkdə olan bir kişinin müalicəsi üçün bir neçə donordan istifadə etsə də, kişi iki gün sonra həyatını itirdi. 1829-cu ildə doğuşdan sonra ağır qanaxma keçirən qadına ərinin qanını köçürdü. Qadın sağ qaldı və bu, qeydə alınmış ilk uğurlu transfuziya nümunəsi oldu.

Blundell bir şəxsə çoxsaylı transfuziya edilməsinin böyrək zədələnməsinə və ölümə səbəb olduğunu qısa müddətdə anladı. 

• 1900-cü ildə avstriyalı həkim Karl Landsteiner-in üç qan qrupunu (A, B və O) kəşf etməsi və eyni qan qrupuna malik insanlar arasında köçürmələrin adətən təhlükəsiz olduğunu müəyyənləşdirməsi ilə transfuziyalar təhlükəsiz olmağa başladı. 
• Qısa müddət sonra dördüncü qan qrupu olan AB kəşf edildi. 
• Elektriklə soyutma texnologiyasının inkişafı ilə 1930-cu illərdə ilk "qan bankları” açıldı. 
• Rh qan faktoru 1939-cu ildə kəşf edildikdən sonra transfuziyaya bağlı təhlükəli qan reaksiyaları nadir hala gəldi. 

Qərəz səbəbindən transfuziyaların məhdudlaşdırıldığı dövrlər də olub. Məsələn, 1950-ci illərdə Louisiana-da icazə almadan ağdərili şəxsə qaradərili şəxsin qanını — “qara qan” — köçürən həkimlər cinayətkar sayıldı və məhkəməyə verildi.

Qan transfuziyasında istifadə olunan üsul və texnologiyalar zamanla inkişaf etməkdə davam edir. Bu gün qan komponentlərinin ayrılması və yalnız lazım olan komponentlərin köçürülməsi geniş yayılıb. Məsələn, xəstəyə yalnız eritrositlər, trombositlər və ya plazma lazım olduqda bu komponentlər ayrıca verilə bilər. Bu, qandan istifadəni daha səmərəli edir və bəzi hallarda xəstələrin transfuziyaya bağlı risklərini azaldır. Həmçinin qan köçürülməsi zamanı infeksiya riskini azaltmaq üçün daha təkmil skrininq və test üsulları tətbiq olunur. Nəhayət, qan transfuziyasına alternativ kimi istifadə oluna bilən süni qan məhsullarının hazırlanması üçün də tədqiqatlar aparılır. Bu məhsullar qan ehtiyatlarının məhdud olduğu və ya uyğun donorun tapılmadığı hallarda mühüm seçim ola bilər.

Yazıdakı şəklin izahı: Rənglənmiş, The Transfusion of Blood—An Operation at the Hôpital de la Pitié (1874), Harper’s Weekly.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: James Blundell (1791–1878), Karl Landsteiner (1868–1943)

• Əvvəlki mövzu: Zəli müalicəsi 1825 – Qan soranlar
• Növbəti mövzu: Tibbi ixtisaslaşma 1830 – Sonsuz mürəkkəblikdə mütəxəssis olmaq