Qaraciyər transplantasiyası 1963 – Özünü yeniləyən orqan 

Qədim yunan mifologiyasında Prometheus Zeusun qəzəbinə düçar olaraq qayaya bağlandı və hər gün bir qartal (və ya bəzi hekayələrə görə bir kərkəs) onun qaraciyərini yeyirdi. Qaraciyər hər gecə yenidən böyüyürdü, buna görə bu cəza sonsuza qədər davam edəcək işgəncəyə çevrilirdi. Qədim babillilər isə heyvan qaraciyərlərinin xüsusiyyətlərini araşdıraraq gələcəyi təxmin etməyə çalışırdılar. Bu təcrübə hepatoskopiya kimi tanınır və qədim dövrlərdə geniş yayılmış fal növü hesab olunurdu.

Bu gün qaraciyərin qeyri-adi yenilənmə gücünə malik olduğunu və yarısından çoxu çıxarıldıqdan sonra belə normal ölçüsünə qayıda bildiyini bilirik.

İnsanların qaraciyərləri zədələndikdə yeni qaraciyərə ehtiyacı yarana bilər. Məsələn, yetkinlərdə virusların və ya toksinlərin (məsələn, alkoqolun) törətdiyi xroniki hepatit (iltihab) və sirroz (çapıqlaşma) geniş yayılmış zədələnmə səbəbləridir. Uşaqlarda qaraciyər zədələnməsinə səbəb olan geniş yayılmış hal biliyar atreziya (qaraciyər zədələnməsinə səbəb olan ümumi öd axacağındakı tıxanıqlıq) transplantasiya üçün ən çox rast gəlinən səbəbdir. Qaraciyər transplantasiyası zamanı adətən resipiyentin qaraciyəri çıxarılır və beyin ölümü baş vermiş donorun bədənindən alınan qaraciyərlə əvəz edilir. Lakin transplantasiya canlı donordan götürülmüş qaraciyər hissəsi ilə də həyata keçirilə bilər.

Amerikalı cərrah Thomas Starzl 1963-cü ildə insanda ilk qaraciyər transplantasiyasını həyata keçirdi. 1980-ci illərdə yad toxumanın rədd edilməsini azaltmaq üçün siklosporin kimi immunosupressant (immuniteti basdıran) dərmanların istifadəsi transplantasiyaların daha uğurlu və geniş yayılmış olmasını təmin etdi. Transplantasiyalar zamanı müxtəlif damarların yenidən birləşdirilməsi lazımdır; bunlar arasında qaraciyərdən hepatik venalar vasitəsilə gələn qanı qəbul edən aşağı mədəcik vena kava, mədə-bağırsaq sistemindən və dalaqdan gələn qida maddələri ilə zəngin qanı qaraciyərə boşaldan portal vena, qaraciyəri oksigenli qanla təmin edən hepatik arteriya və ümumi öd axacağı vardır.

Qaraciyər bir çox funksiyanı yerinə yetirir, bunlar arasında aşağıdakılar vardır;

• Qan dövranından toksinlərin təmizlənməsi
• Zülal sintezi və parçalanması
• Həzmdə istifadə olunan ödün istehsalı
• Böyümə və qan təzyiqinin tənzimlənməsində rol oynayan hormonların istehsalı
• Dərman metabolizması
• Qan şəkəri səviyyələrinin qorunması (qaraciyərdə qlükozanın qlikogen şəklində saxlanması və ehtiyac olduqda qlikogenin qlükozaya çevrilməsi) 

Qaraciyər həmçinin müxtəlif vitaminləri saxlayır, ammonyakı karbamidə çevirir (bu, sidiklə xaric olunur) və qanın laxtalanması üçün lazım olan fibrinogeni istehsal edir.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Thomas E. Starzl (doğ. 1926)

• Əvvəlki mövzu: Koqnitiv davranış terapiyası 1963 – Psixoloji müalicə
• Növbəti mövzu: Ağciyər transplantasiyası 1963 – Ağciyər xəstəliklərinin müalicəsi