Qida sodası ilə xərçəng müalicəsi – bilinənlər və bilinməyənlər

Son illərdə qida sodasının xərçəng müalicəsindəki potensialına artan maraq və fərziyyələr bu mövzunun dərindən araşdırılmasını zəruri edib. Bu məqalənin məqsədi elmi tədqiqatlar əsasında qida sodasının həqiqətən effektiv müalicə üsulu olub-olmadığını və bu müalicə üsulunun potensial risklərini ətraflı izah etməkdir.

Mündəricat

• pH səviyyələri və xərçəng
• Xərçəng müalicəsində qida sodası
• Tədqiqatlar nə deyir
• Risklər
• Qələvi qidalar

Qida sodası turşuluğu effektiv şəkildə neytrallaşdıra bilən qələvi mineraldır. Xərçəng hüceyrələrinin mikromühitinin turş olması səbəbindən bədəndəki turşuluğun neytrallaşdırılmasının xərçənglə mübarizəyə kömək edə biləcəyinə inanılır.

Əsasi və ya qələvi qidaların/əlavələrin qəbulu həqiqətən xərçəng hüceyrələrinin mikromühitini dəyişə bilərmi? Bu məqalədə həmin sualı ətraflı nəzərdən keçirəcəyik.

Qida sodası nədir?

Qida sodası (natrium bikarbonat) çox müxtəlif istifadə sahələri olan qələvi (əsasi) ağ tozdur. Bu çoxməqsədli mineral bir çox evdə mövcuddur və adətən aşağıdakı məişət məqsədləri və sağlamlıq faydaları üçün istifadə olunur:

• Bişirmə zamanı qabardıcı maddə
• Diş məcununun tərkib hissəsi (qida sodası olan diş məcunu diş ərpini azaldır, diş əti iltihabı ilə mübarizə aparır, dişləri ağardır və ağızda qanaxmanı azaldır)
• Su ilə qarışdırıldıqda mədə qıcqırmasını yüngülləşdirir
• Təmizlik (məsələn, paltar, qazan və tavalar üçün, sürtərək təmizləyici maddə kimi)
• Su ilə qarışdırılıb pasta halına gətirildikdə həşərat dişləmələri və yanıqları yüngülləşdirir
• Soyuducu və xalçalardakı qoxuları aradan qaldırmaq üçün
• İdmançılarda performansı dəstəkləyən vasitə (dözümlülüyü artıra və əzələ yorğunluğunu yüngülləşdirə bilər)

pH səviyyələri və xərçəng

pH şkalası bir maddənin nə qədər turş olduğunu ölçür. pH səviyyələri 0-dan 14-ə qədər dəyişir; 0 ən turş (məsələn, batareya turşusu), 7 neytral və 14 ən qələvi (məsələn, maye boru təmizləyicisi) hesab olunur.

Qida sodasının pH dəyəri 9,5-dir, insan bədəninin pH səviyyəsi isə yüngül qələvi olub təxminən 7,4-dür. Bədəniniz pH səviyyələrinizi normal, sağlam diapazonda saxlamaq üçün daim çalışır.

Müalicəyə davamlı şişlərin ətrafındakı toxumalarda daha yüksək turşuluq səviyyələri aşkar edilmişdir; bu səviyyələr adətən 6,5 ilə 6,9 arasında dəyişir.

Tədqiqatçılar bu artmış turşuluğun arxasındakı mexanizmləri böyük ölçüdə aşkar ediblər. Bəzi solid (toxuma, orqan mənşəli) şişlərdə şişin dərinliyindəki hüceyrələr hipoksik mühitdədir, yəni oksigensiz qalır.

Hipoksik mühitdə hüceyrələr oksigenli hüceyrə tənəffüsü olan aerob qlikoliz əvəzinə oksigensiz hüceyrə tənəffüsü olan anaerob qlikoliz prosesindən istifadə edir. Bu halda xərçəng hüceyrələri oksigen səviyyəsi aşağı olsa belə, şəkər molekullarından enerji istehsal etməyə davam edə bilir, lakin bu proses daha aşağı səmərəliliklə baş verir.

Oksigen çatışmazlığında hipoksik xərçəng hüceyrələri qlükozanı süd turşusuna çevirir, bu da şişin və ətrafının turşuluğunu artırır. Turş mühit xərçəng hüceyrələrinin böyüməsi və bədənin digər nahiyələrinə yayılması (metastaz) üçün daha əlverişlidir.

Xərçəng müalicəsində faydalıdırmı?

Qida sodasının xərçəng müalicəsində fayda verə biləcəyi fərziyyəsi aşağıdakı məlumatlara əsaslanır:

• Kimyaterapiya dərmanları xərçəng hüceyrələrini hədəfləyir və öldürür. Lakin oksigensiz qalan hipoksik xərçəng hüceyrələri kimyaterapiyaya davamlıdır və onların böyümə və yayılma ehtimalı daha yüksəkdir.
• Şüa müalicəsi (radioterapiya) xərçəng müalicəsinin digər geniş yayılmış növüdür. Xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün yüksək dozada radioaktiv enerjidən istifadə edir. Hipoksik xərçəng hüceyrələri oksigenlə təmin olunan hüceyrələrlə müqayisədə radioterapiyaya iki-üç dəfə daha davamlıdır.
• İmmunoterapiya immun sisteminə xərçəng hüceyrələrini tanımağa və öldürməyə kömək edən xərçəng müalicəsi növüdür. Digər müalicələrdə olduğu kimi, hipoksik xərçəng hüceyrələri immunoterapiyaya daha az cavab verir. Şiş nə qədər çox qlükoza istehlak edirsə, mühit bir o qədər turş olur və immunoterapiya bir o qədər az təsir göstərir.

Müalicəyə başlamazdan əvvəl hipoksik xərçəng hüceyrələrinin müəyyənləşdirilməsi üçün elmi tədqiqatlar davam etdirilir. Bu tədqiqatların məqsədi şişin ətrafındakı oksigen səviyyəsini artıraraq və turşuluğu azaldaraq xərçəng müalicələrinin effektivliyini yüksəltməkdir.

Bu elmi tapıntılar və davam edən tədqiqatlar qida sodasının turşuları neytrallaşdırmaq xüsusiyyətindən çıxış edərək su ilə qida sodası qarışığı içməyin bədəndəki turşuluğu azaltmağa və xərçəng hüceyrələrini məhv etməyə kömək edə biləcəyi inancına gətirib çıxarıb.

Tədqiqatlar nə deyir?

Qida sodasının xərçəng hüceyrələrinə təsiri ilə bağlı tədqiqatların çoxu laboratoriya təcrübələrinə və heyvan tədqiqatlarına əsaslanır.

Digər tərəfdən, bədəni qələviləşdirmək üçün qida sodası qəbul etmək adətən nəticəsiz cəhddir və həddindən artıq olduqda zərər verə bilər. Bunun səbəbi bədəndə qanın pH səviyyəsini olduqca dar diapazonda (7,35 - 7,45) sabit saxlayan mürəkkəb bufer sistemlərinin və tarazlıq mexanizmlərinin olmasıdır:

Bədəndə qanın pH-nı sabit saxlamaq üçün fəaliyyət göstərən əsas bufer sistemləri bunlardır:

1. Bikarbonat bufer sistemi: Bu sistem karbon qazından (CO2) və bikarbonat ionlarından (HCO3-) ibarətdir. Karbon qazı tənəffüslə xaric olunaraq pH tənzimlənir, böyrəklər tərəfindən bikarbonatın geri sorulması və ya xaric edilməsi ilə də pH tənzimlənməsi həyata keçirilir. Bu, qanın pH tarazlığının ən sürətli və ən effektiv şəkildə tənzimlənməsini təmin edir.

2. Fosfat bufer sistemi: Fosfat bufer sistemi hüceyrə daxilində və hüceyrə xaricində təsir göstərir. Hidrogen fosfat və dihidrogen fosfat ionları arasındakı çevrilmə ilə işləyir və xüsusilə böyrəklərdə və sidikdə təsirlidir.

3. Zülal bufer sistemi: Hemoqlobin və plazma zülalları kimi zülallar sərbəst hidrogen ionlarını birləşdirərək pH tarazlığına töhfə verir. Zülalların amin qrupları hidrogen ionlarını müvəqqəti birləşdirə və bununla da hüceyrədaxili pH-nı buferləyə bilir.

4. Hemoqlobin bufer sistemi: Hemoqlobin qırmızı qan hüceyrələrində olur və karbon qazının daşınmasına kömək etməklə yanaşı, hidrogen ionlarını birləşdirərək pH-nı tənzimləyir. Karbon qazı yenidən qan dövranına qaytarıldıqda hemoqlobin sərbəst hidrogen ionlarını buraxır və beləliklə pH tarazlığını dəstəkləyir.

Nəticə etibarilə bədənin bu dar pH diapazonunu qoruya bilməsi üçün bufer sistemləri, böyrəklərin turşu-qələvi tarazlığını tənzimləməsi və ağciyərlərin karbon qazının xaric edilməsini tənzimləməsi kimi mexanizmlər işə düşür. Bu sistemlər bədəni sağlam pH səviyyəsində saxlamaq üçün daim çalışır. Buna görə də insanın qələvi qidalar qəbul etməsinin bədən tərəfindən bu tarazlıq pozulmadan qanın pH səviyyəsini dəyişdirməsi gözlənilmir.

Bu baxımdan, insanlarda xərçəng müalicəsini dəstəkləmək üçün qida sodasından istifadə indiyədək yalnız fərz edilən faydalara əsaslanır; lakin bu faydalar insanlarda klinik sınaqlarla sübut edilməyib. İnsanlarda daha çox klinik tədqiqat aparılanadək bu əlavə istifadəyə ehtiyatla yanaşmaq tövsiyə olunur.

Turş mühit xərçəngin yaranmasının səbəbi deyil, nəticəsidir!

Xərçəng hüceyrələri çox sürətlə enerji istehsal edərək və qan axınını yavaşladaraq ətraflarında turş mühit yaradır. Beləliklə, xərçəngin mikromühitində pH səviyyəsi aşağı düşür.

Süd vəzi və yoğun bağırsaq xərçəngi tədqiqatı

2018-ci ildə dərc edilmiş bir tədqiqatda siçanlarda süd vəzi və yoğun bağırsaq xərçəngləri araşdırılıb və nəticədə siçanlara verilən qida sodalı su qarışığının şiş hüceyrələrində aktivliyi artırdığı müəyyən edilib. Bəs bu nə deməkdir?

Tədqiqatçılar siçanlara natrium bikarbonatla zənginləşdirilmiş su içirdikdən sonra şişin ətrafında turşuluq səviyyəsinin azaldığını müşahidə ediblər. Bu proses nəticəsində əvvəllər oksigensiz qalan (hipoksik) hüceyrələr yenidən oksigenlə aktivləşib. Bu tapıntılar turşuluğun azalmasının və xərçəng hüceyrələrinin oksigenlə yenidən aktivləşdirilməsinin həmin hüceyrələrin hədəflənməsini asanlaşdıra və onları kimyaterapiyaya daha həssas edə biləcəyini göstərir. Lakin bu ehtimal sonrakı tədqiqatlarla dəstəklənməyib. Bundan əlavə, siçanlardakı şiş mikromühiti insanlarla müqayisədə daha az mürəkkəb quruluşa malikdir. 

Transarterial kimyaembolizasiya sınağı

Transarterial kimyaembolizasiya (TAKE) şişlər cərrahi yolla çıxarıla bilməyəcək qədər böyük olduqda bəzi böyrək, qaraciyər və neyroendokrin xərçənglərini müalicə etmək üçün tez-tez istifadə olunur.

2016-cı ildə aparılmış kiçik bir klinik sınaq böyük qaraciyər şişi olan xəstələrdə kimyaterapiya dərmanları ilə qarışdırılmış natrium bikarbonat infuziyasının effektiv ola biləcəyini müəyyən edib. Tədqiqatda alimlər kimyaterapiya dərmanlarına 5% natrium bikarbonat məhlulu əlavə edib, sonra isə TAKE proseduru tətbiq olunub. Tədqiqat kiçik olsa da, tapıntılar natrium bikarbonatın TAKE prosedurları ilə kombinasiyada istifadə edildikdə ümidverici olduğunu irəli sürür. Nəticələri təsdiqləmək üçün daha böyük klinik tədqiqatlara ehtiyac var.

Qələvi müalicənin kimyaterapiya nəticələrinə təsiri

BMJ Open jurnalında 2016-cı ildə dərc edilmiş sistematik icmal pəhrizin turşu yükü ilə xərçəng arasındakı əlaqəni araşdırıb. Lakin icmala yalnız bir tədqiqat daxil edilib və həmin tədqiqatda sidik kisəsi xərçəngi riski ilə pəhrizin turşu yükü arasında əhəmiyyətli əlaqə aşkarlanmayıb. Bu da qələvi pəhrizin xərçəngə təsiri barədə güclü sübut olmadığını göstərir.

Risklər

Qida sodası kiçik miqdarda istifadə edildikdə toksik olmayan maddə hesab edilir, lakin böyük miqdarda və ya çox tez-tez qəbul edildikdə əlavə təsirlərə və sağlamlıq risklərinə səbəb ola bilər.

Qida sodasının əlavə təsirlərinə aşağıdakılar daxildir:

• Qaz
• Artmış susuzluq
• Mədə spazmı

Ciddi əlavə təsirlərə aşağıdakılar daxildir:

• Tez-tez sidiyə getmə
• Əsəbilik
• Şiddətli baş ağrısı
• Ürəkbulanma və qusma
• İştahasızlıq
• Zəiflik
• Tənəffüsün yavaşlaması
• Ayaqlarda və ya aşağı ətraflarda şişkinlik
• Sidikdə və ya nəcisdə qan

Qida sodası qəbul etməzdən əvvəl həkiminizlə məsləhətləşin. Həkiminiz onun dərmanlarınızla necə qarşılıqlı təsirə girəcəyini və sağlamlığınıza necə təsir edəcəyini deyə bilər.

Qabartma tozu ilə "xərçəng müalicəsinə" görə 5 il yarım həbs

2018-ci ildə xərçəngi natrium bikarbonatla (qabartma tozu) müalicə etdiyini iddia edərək xəstələrindən birinin ölümünə səbəb olan italyan həkim Tullio Simoncini 5 il 6 ay həbs cəzasına məhkum edilib. Simoncini xərçəngin bir göbələk növündən qaynaqlandığını və natrium bikarbonat inyeksiyası ilə müalicə oluna biləcəyini iddia edirdi. Bu üsulun elmi olmaması və ehtiyatsızlıqdan adam öldürmə ittihamları səbəbindən Simoncini 2006-cı ildə peşədən uzaqlaşdırılmışdı. Lakin Albaniyada həkimlik fəaliyyətini davam etdirən Simoncini 2012-ci ildə beyin şişi diaqnozu qoyulmuş 27 yaşlı Luca Ernesto Olivotto-ya natrium bikarbonat inyeksiyası ilə müalicə tətbiq edib. Olivotto ağır metabolik alkaloz səbəbindən iki gün sonra həyatını itirib. Bu hadisədən sonra Simoncini ölümə səbəb olmaqda və vəzifəsindən sui-istifadədə təqsirli bilinərək 5 il 6 ay həbs cəzasına məhkum edilib. Köməkçisi Roberto Gandini isə 2 il həbs cəzası alıb.

Qələvi qidalar

Qələvi pəhrizin nəzəri olaraq bədənin pH səviyyəsini dəyişdirərək sağlamlığı yaxşılaşdıra və ya xərçəngin qarşısını ala biləcəyi düşünülür. Lakin qidaların qanın pH səviyyəsini dəyişdirə biləcəyinə dair heç bir sübut yoxdur. Buna görə də qələvi pəhrizin xərçəng müalicəsində effektivliyinə dair aydın sübut mövcud deyil.

Bununla yanaşı, qələvi pəhrizi təşkil edən qidalar bir çox sağlam pəhrizdə də mövcuddur və bunlara aşağıdakılar daxildir:

• Meyvələr
• Tərəvəzlər
• Yalnız meyvə və ya tərəvəzlərdən hazırlanan təzə şirələr
• Çərəzlər və toxumlar
• Mərci
• Tofu
• Tempeh

Bu pəhrizin bədəndəki pH səviyyələrini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirəcəyinə dair sübut yoxdur. Lakin meyvə və tərəvəzlərin antioksidant və iltihabəleyhinə xüsusiyyətləri sayəsində sağlamlıq üçün faydaları ola bilər.

Qələvi pəhriz yüksək zülallı qidaları (məsələn, ət, süd məhsulları) istisna edir; buna görə də həmin qidaları zülalla zəngin alternativlərlə əvəz etmək vacibdir. Xərçəngi olan şəxslərin sağalmanı dəstəkləmək üçün daha çox zülala ehtiyacı var və zülal qəbulunu kəskin azaltmaq tövsiyə olunmur.

Xülasə

Qida sodası turşuluğu neytrallaşdıra bilən mineraldır və müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunur. Xərçəng hüceyrələri turş mühitdə inkişaf etdiyindən bəzi insanlar qida sodasının bədəndəki turşuluğu neytrallaşdırmağa və xərçənglə mübarizəyə kömək edə biləcəyinə inanır.

Qida sodası xərçəngin qarşısını almır və onu müalicə etmir, lakin heyvan tədqiqatları və kiçik sınaqlar onun kimyaterapiyanı və digər xərçəng müalicələrini daha effektiv edə biləcəyini irəli sürür. Qida sodası tamamlayıcı müalicə kimi ümidverici olsa da, insanlarda klinik sınaqların çatışmazlığı səbəbindən istifadəsinə ehtiyatla yanaşılmalıdır.

Xərçəng diaqnozu olduqca ağır sınaqdır və sağlamlığınızı yaxşılaşdırmaq üçün hər şeyi sınamaq istəməyinizə səbəb ola bilər. Lakin bu cür alternativ üsulları sınamağa qərar verməzdən əvvəl istəyinizi onkoloqunuzla bölüşmək hər zaman ən yaxşı yanaşmadır. O, fərdi vəziyyətinizi qiymətləndirə və müalicənin faydalı, yoxsa zərərli ola biləcəyini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.

Qida sodasının yemək hazırlanmasında istifadə edildikdə (məsələn, sobada bişirilən məhsullarda) orta miqdarda qəbulu adətən uyğundur, lakin orta həddən artıq miqdarda qəbulu mənfi nəticələrə gətirib çıxara bilər.