Qidalanma üçün DNA əsaslı genetik testlər

İnsan genomu layihəsi ilə bütün genetik quruluşumuzun ortaya çıxarılması sayəsində “genetik fərqlərin” xəstəliklərdə, dərmanlara göstərilən reaksiyalarda və fərdiləşdirilmiş müalicələrdə əhəmiyyətini daha yaxşı anlamağa başladıq. Son illərdə genetik fərqlərin qidalanmadakı təsiri əhəmiyyət qazanmağa başlamışdır. Yeni elm sahəsi olan “nutrigenomika”nın məqsədi fərdi qidalanma tövsiyələri hazırlamaq və fərdiləşdirilmiş müalicələrə dəstək olmaqdır.

Genetik fərqlər qidalanmaya təsir edir

Bu mövzuda aparılan testlərin məqsədi şəxslərdəki müəyyən genetik fərqlərin qidalanmaya təsiridir. Məlum olduğu kimi, hüceyrələrimiz DNA adlı molekul tərəfindən idarə olunur. DNA tərkibindəki genetik məlumat sayəsində bütün həyati proseslərin həyata keçirilməsini təmin edir. İnsan genomu (bütün genetik quruluşumuz) 3 milyard nukleotiddən və 25 min gendən ibarətdir. Genlər isə DNA hissələrinin hər biridir. Bu genlər bədənimizdəki funksional molekulların (zülalların) istehsalını təmin edir. İnsan genomunun %99.5-i ortaqdır. Qalan kiçik hissə fərqləri ortaya qoyur.

Bir genin müxtəlif tip variasiyalarına (növlərinə) polimorfizm deyilir. Polimorfizm müəyyən hallarda ortaya çıxır. İnsan genomunda 4-5 milyon arasında tək nukleotid polimorfizmi olduğu müəyyən edilmişdir. Bunların bir qisminin qidalanma ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilmişdir.

Nutrigenomika sahəsindəki genetik testlərin məqsədi bu fərqləri müqayisə edərək şəxsə ən düzgün qidalanmanı təqdim etməkdir

Bu məqsədlə dünyada bir çox şirkət bu testləri hazırladığını iddia edir və kommersiya istifadəsinə açır. Amerika Qida və Dərman İdarəsi (FDA) tərəfindən bu testlər təsdiqlənməmişdir və bəzilərinin bu testləri satması qadağan edilmişdir.

Epigenetik və genetik testlər yaxın gələcəkdə fərdiləşdirilmiş tibb və qidalanma üçün böyük ümid vəd edir. Lakin indiyədək qidalanma ilə əlaqəsi sübut edilmiş gen sayı çox azdır. Az sayda gen üzərində aparılan bu testlər şəxsin bütün nutrigenomik quruluşunu ortaya çıxarmır. Həqiqətən də, şəxslərin bu genetik testlərə baxışları hələ müsbət səviyyədə deyil.

Son dərc olunan bir tədqiqatda şəxslərin DNA əsaslı qidalanma testlərinə baxışı qiymətləndirilmişdir. İkiqat kor, paralel qruplu, randomizə nəzarətli aparılan tədqiqata 20-35 yaşlarında sağlam kişi və qadınlar daxil edilmişdir. İştirakçıların bir qisminə DNA əsaslı pəhriz tövsiyəsi verilmiş, digər iştirakçılara isə ümumi pəhriz tövsiyələri verilmişdir.

Tədqiqatın başlanğıcında, 3. və 12. ayında iştirakçıların bu pəhrizlərə baxışları sorğu ilə qiymətləndirilmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə görə;

• İştirakçıların əksəriyyəti ilk 3 ayın sonunda pəhriz və genetika əlaqəsinə inandıqlarını bildirmişlər.
• Buna baxmayaraq, iştirakçıların 56 faizi fərdiləşdirilmiş qidalanmanın genetik testlər nəticəsində deyil, dietoloqlar tərəfindən idarə edilməli olduğunu bildirmişdir.
• Eyni zamanda iştirakçıların 88 faizi şəxsi genetik məlumatın genetik test şirkətləri əvəzinə universitet tədqiqat laboratoriyalarından alınmalı olduğunu bəyan etmişdir.

Genetik testlər sayəsində şəxslərin genetik quruluşu ortaya çıxarılaraq müxtəlif xəstəliklərə meyli barədə məlumat verilə bilər. Eyni zamanda həyat tərzində dəyişikliklərə imkan yaradaraq xroniki xəstəliklərin qarşısının alınması mümkün ola bilər. Lakin bu mövzuda tədqiqatlar hələ “laboratoriya” şəraitində aparılır və bu testlərdən yola çıxaraq qidalanma formalarında ciddi dəyişiklik etmək hazırda uyğun görünmür.