Raxit 1922 – Qida çatışmazlığı və ayaqların əyriliyi

Raxit uşaqlarda adətən ağır və uzunmüddətli D vitamini çatışmazlığından yaranan, sümüklərin yumşalmasına və zəifləməsinə, ayaqların əyilməsinə və sınıqların artmasına səbəb olan xəstəlikdir. 

On doqquzuncu əsrin sonlarında ingilis həkimlər insanların kəndlərdən çirkli sənaye şəhərlərinə köçməsi ilə raxit hallarının kəskin artdığını gördülər. 1919-cu ildə raxitin səbəblərini daha yaxşı anlamaq və müalicələr hazırlamaq üçün məşhur tədqiqat başladıldı. İngilis həkim Edward Mellanby qapalı yerdə itlər yetişdirməyə başladı və onları yulaf sıyığı ilə bəsləyərək raxit yarada bildi. Sonra balıq qaraciyəri yağı verərək itləri sağaltdı və raxitin qidalanma ilə bağlı səbəbi olduğunu irəli sürdü. Yağdakı A vitamininin ehtimal olunan əsas qida maddəsi olduğunu düşündü.

Mellanbynin araşdırmasından az sonra amerikalı biokimyaçı Elmer McCollum və həmkarları yağdakı A vitamininin fəaliyyətini aradan qaldırdıqda yağın hələ də raxiti sağaltdığını müşahidə etdilər. 1922-ci ildə McCollum yağdakı bu xüsusi komponenti D vitamini adlandırdı. 1923-cü ildə digər tədqiqatçılar dəridəki D vitamini sələfinin (7-dehidroxolesterol) günəş və ya ultrabənövşəyi işığa məruz qaldıqda D vitamininə çevrildiyini göstərdilər.

Vitaminlər təbii qidalarda az miqdarda olan, normal maddələr mübadiləsi üçün lazım gələn və rasionda azlığı pozuntulara səbəb olan üzvi maddələrdir. D vitamininin özü də (D2 və ya D3) hormon deyil. Çünki D vitamini bir orqanda yaranıb qanla digər orqanlara daşınan və çatdığı yerdə başqa hədəf orqanın fəaliyyətinə təsir edən maddə tərifinə uyğun gəlmir (yəni hormonun tərifinə). Qısaca, orqanizm günəş işığına məruz qaldıqda D vitamini sintez oluna bildiyi üçün onun əslində zəruri vitamin sayılmadığını, steroid hormonlarından ibarət qrup kimi təsnif edildiyini demək olar. Tünd dərili körpələrin kifayət qədər D vitamini istehsal etməsi üçün daha uzun müddət günəşə məruz qalması lazımdır. 

• Orqanizmdə qan dövranındakı D vitamini qaraciyərə gedir və burada kalsidioldan əvvəlki hormona çevrilir. 
• Sonra böyrəklər və ya müəyyən ağ qan hüceyrələri dövr edən kalsidiolu bioloji aktiv D vitamini olan kalsitriola çevirir. 
• Ağ qan hüceyrələri tərəfindən sintez edildikdə kalsitriol orqanizmin immun sisteminə kömək edir.
• Dövr edən kalsitriol bağırsaqlar, sümüklər, böyrəklər və qalxanabənzərətraf vəzdəki D vitamini reseptorlarına (VDR-lərə) bağlanır; bu da qanda faydalı səviyyələrdə kalsium və fosforun yaranmasını, sümüklərdə isə kalsiumun qorunmasını dəstəkləyir. 
• Kalsiumu az olan qida rasionları səbəbindən D vitamini sümüklərdəki kalsium səviyyəsini azalda bilər.

Yazıdakı şəklin izahı: Normal ayağın və raxitli ayaqların görünüşü

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Elmer Verner McCollum (1879–1967), Edward Mellanby (1884 –1955)

• Əvvəlki mövzu: İnsan böyümə hormonu 1921 – Kəşfi və onunla gələn mübahisələr
• Sonrakı mövzu: İnsulin istehsalı 1922 – Diabet xəstələrinin həyata bağlanması