Sağlam yetkin hər il fiziki müayinədən keçməlidirmi?

Elmi əsas: 3 sentyabr 2026-cı il tarixli NEJM Clinical Decisions müzakirəsi, sistematik icmallar və profilaktik səhiyyə tövsiyələri.

Sağlam görünən insan müayinə edilməlidirmi?

Bir şəxs illik yoxlama üçün həkimə gəlir. Heç bir şikayəti yoxdur. Qan təzyiqi, nəbzi və oksigen səviyyəsi ölçülüb; yaşına uyğun xərçəng skrininqləri və peyvəndləri aktualdır. Belə xəstənin ürəyini və ağciyərlərini dinləmək, qarnını müayinə etmək, limfa düyünlərinə, dərisinə, qalxanabənzər vəzinə və qan dövranına sistematik olaraq baxmaq lazımdırmı?

İlk baxışdan sual asan görünür. Həkimlik mədəniyyətində «yaxşı həkim xəstəsini müayinə edir» düşüncəsi çox güclüdür. Xəstələr də çox vaxt stetoskop istifadə edilmədən bitən görüşü natamam hesab edir. Digər tərəfdən, simptomları olmayan və xəstəlik ehtimalı çox aşağı olan insanda aşkarlanan qeyri-müəyyən səs, kiçik asimmetriya və ya zərərsiz kütlə narahatlıqdan təkrar müayinələrə, görüntüləmə müayinələrinə, biopsiyalara və bəzən lazımsız müalicələrə uzanan zəncir başlada bilər.

Bu yazının çıxış nöqtəsi The New England Journal of Medicine jurnalının bu gərginliyi iki əks baxışla müzakirə etdiyi «Physical Examination for Asymptomatic Adults» başlıqlı Clinical Decisions yazısıdır. NEJM-dəki mətn klinik tədqiqat, meta-analiz və ya təlimat deyil. Redaktorların iki mütəxəssisə müdafiə etmək üçün verdiyi seçimlərdən ibarət akademik müzakirədir; jurnal da iki seçimdən birini rəsmi düzgün mövqe elan etmir.

Fikrimizcə, bu müzakirə çox dəyərli olmaqla yanaşı, sağlam həyatın yalnız «müayinə edək, yoxsa etməyək?» sualına endirilə bilməyəcəyini də göstərir. İnsanın özünü yaxşı hiss etməsi hələ simptom verməyən risklərin, funksional itkinin, sağlam olmayan vərdişlərin və ya psixososial yüklərin olmadığı demək deyil. Eyni zamanda çoxsaylı müayinələr, qan testləri və görüntüləmələrin aparılması da sağlamlığın hərtərəfli qiymətləndirildiyinə zəmanət vermir.

Buna görə sağlam görünən şəxsə yanaşmamız əvvəlcədən hazırlanmış vahid check-up siyahısından başlamır. Əvvəl şəxsin özünü, həyat tərzini və risklərini ətraflı tanımağa; sonra daxili xəstəliklər üzrə qiymətləndirmə ilə bu məlumatları klinik kontekstə yerləşdirməyə əsaslanır. Fiziki müayinənin həcmi, laboratoriya testləri, görüntüləmələr, xərçəng skrininqləri və ixtisaslar üzrə qiymətləndirmələr bu mərhələlərdən sonra şəxsə uyğun seçilir.

Yazının ilk bölmələrində NEJM müzakirəsinin iki tərəfini və elmi sübutları araşdıracağıq. Sonrakı bölmədə isə bu suala öz praktikamız baxımından cavab verəcək; Check the Life by Prof. Dr. Mustafa Özdoğan Sağlam Həyat, Xroniki Xəstəliklərin Qarşısının Alınması və Erkən Diaqnoz Poliklinikası çərçivəsində sağlamlığı nə üçün beş ölçüdə qiymətləndirdiyimizi və NEJM-dəki 60 yaşlı şəxsi necə dəyərləndirəcəyimizi izah edəcəyik.

NEJM-dəki klinik hal nə idi?

Nümunədə məlum xroniki xəstəliyi olmayan 60 yaşlı kişi bir neçə illik fasilədən sonra ailə həkiminə gəlir. Özünü yaxşı hiss edir. Siqaret çəkmir, həftədə iki-üç alkoqollu içki qəbul edir. Qan təzyiqi 126/88 mmHg, nəbzi dəqiqədə 72, otaq havasında oksigen saturasiyası %98-dir. Yaşına uyğun xərçəng skrininqləri və peyvəndləri aktualdır. Həkim bəzi qan analizləri istəməyə qərar verib. Müzakirə edilən yeganə sual rutin, əhatəli fiziki müayinənin aparılıb-aparılmamasıdır.

Əhatəli sağlamlıq yoxlamaları ömrü uzadırmı?

Bu suala ən geniş cavab ayrı-ayrı müayinə hərəkətlərindən daha çox «ümumi sağlamlıq yoxlaması» paketlərini araşdıran tədqiqatlardan gəlir. Bu paketlər fiziki müayinədən əlavə laboratoriya testlərini, risk qiymətləndirməsini və müxtəlif skrininqləri də əhatə edə bilər. Buna görə nəticələr yalnız stetoskopla müayinənin təsirini təcrid etmir; daha geniş səhiyyə xidməti paketini qiymətləndirir.

2019-cu il Cochrane icmalına 17 randomizə edilmiş tədqiqat daxil edildi; 15 tədqiqat ümumilikdə 251.891 nəfər üçün nəticə bildirdi. Ümumi sağlamlıq yoxlamaları bütün səbəblərə bağlı ölüm, xərçəngə bağlı ölüm və ya ürək-damar mənşəli ölümdə əhəmiyyətli azalma təmin etmədi. Sübutların mühüm rəqəmsal nəticələri belədir:

Risk nisbətinin 1,00 olması iki qrup arasında fərq olmadığını bildirir. Etibar intervalının 1-i əhatə etməsi də statistik baxımdan etibarlı faydanın göstərilmədiyini ifadə edir. Bu məlumatlar «həkimə getməyin faydası yoxdur» nəticəsini dəstəkləmir. Tədqiqatların bir hissəsi onilliklər əvvəl aparılıb; nəzarət qrupundakı insanlar da ehtiyac olduqda səhiyyə xidməti alıb. Həmçinin müasir, hədəfli skrininq proqramlarının hər biri öz sübutları əsasında qiymətləndirilməlidir.

Daha yeni icmal daha incə çalarları olan mənzərə təqdim edir

2021-ci ildə JAMA-da yayımlanmış icmal 19 randomizə edilmiş tədqiqatı və 13 nəzarətli müşahidə tədqiqatını qiymətləndirdi. Ümumi sağlamlıq yoxlamaları ölüm, ürək-damar hadisəsi və ya ürək-damar xəstəliyinin tezliyində ümumən azalma təmin etmədi. Bununla yanaşı, hipertoniya və depressiya kimi vəziyyətlərin daha çox aşkarlanması, qan təzyiqi və xolesterin nəzarətində mülayim yaxşılaşma, xərçəng skrininqlərində iştirakın artması və xəstələrin bildirdiyi bəzi nəticələrdə yaxşılaşma görüldü.

Məsələn, 7.229 nəfərin daxil olduğu South-East London tədqiqatında səkkizillik ölüm nisbəti yoxlamaya dəvət edilənlərdə %6, edilməyənlərdə %5 idi; ölümün azalması baxımından fayda göstərilmədi. Bunun əksinə, Medicare məlumatlarına əsaslanan uyğunlaşdırılmış analizdə illik profilaktik sağlamlıq ziyarətində iştirak edənlərin %69-u, iştirak etməyənlərin %60-ı kolorektal xərçəng skrininqindən keçmişdi. İkinci tapıntı müşahidəyə əsaslanır; ziyarətdə iştirak edən insanların sağlamlıq davranışları əvvəldən fərqli ola bilər. Bununla belə, yoxlama ziyarətlərinin sübuta əsaslanan xidmətlərə açılan qapı ola biləcəyini göstərir.

Yanlış müsbət tapıntı necə yaranır?

Simptom olmadıqda xəstəlik ehtimalı çox aşağıdır. Ehtimalın aşağı olduğu mühitdə spesifikliyi və dəqiqliyi məhdud müayinə tapıntısının «müsbət» çıxması xəstəlik ehtimalını bəzən düşündüyümüzdən çox az artırır. Bu, Bayes prinsipinin klinik qarşılığıdır: aşkarlanan əlamət müayinədən əvvəlki ehtimaldan asılı olmadan şərh edilə bilməz.

NEJM yazısında ağciyərdə ral səslərinin eşidilməsi nümunə göstərilir. Kəskin öskürəyi olan xəstədə ağciyər infiltrasiyasını proqnozlaşdırmaq üçün bildirilmiş ən yüksək müsbət ehtimal nisbəti 2,7-dir. Tamamilə sağlam insanda başlanğıc ehtimalının %0,1 olduğu fərz edilərsə, eyni tapıntıdan sonrakı ehtimal təxminən %0,27 olur.

Bu tapıntı döş qəfəsinin rentgeninə və ya tomoqrafiyaya, oradakı qeyri-müəyyən kölgə yeni görüntüləmələrə, bəzən də invaziv prosedurlara gətirə bilər. Zəncirin hər addımında həqiqi xəstəliyi aşkarlamaq ehtimalı var; lakin radiasiya, ağırlaşma, xərc, vaxt itkisi və narahatlıq da var. Buna görə «daha çox baxmaq həmişə daha təhlükəsizdir» fərziyyəsi doğru deyil.

Müayinənin ölçülməsi çətin olan faydası: etimad və təmas

Müayinəni müdafiə edən baxış yalnız xəstəlik tapmağa əsaslanmır. İnsanlar həkimlərinin onları diqqətlə dinləməsini, bədənlərinə hörmətlə yanaşmasını və narahat olduqları nahiyəni qiymətləndirməsini gözləyir. 452 sağlam insanın iştirak etdiyi tədqiqatda həkimini daha müsbət qiymətləndirənlər orta hesabla 8,20 müayinə üsulunu xatırlayarkən, daha aşağı qiymətləndirənlər 4,44 üsulu xatırladı.

Bu əlaqə səbəb-nəticə sübutu deyil. Daha diqqətli həkimlər həm daha yaxşı ünsiyyət qurmuş, həm də daha çox müayinə etmiş ola bilər; məmnun xəstələr müayinəni daha yaxşı xatırlamış da ola bilər. Toxunma müdaxilələrinə dair 2024-cü il meta-analizi fiziki və psixi faydalar bildirsə də, masaj, qucaqlaşma və terapevtik təmas kimi çox fərqli müdaxilələri əhatə edir. Bu nəticə rutin ürək-ağciyər müayinəsinin xəstəlik nəticələrini yaxşılaşdırdığını sübut etmir.

Bununla belə, klinik münasibətin həqiqi dəyəri var. Problem etimadı yalnız «neçə nahiyəyə toxunulduğu» ilə eyniləşdirməkdir. Həkim müəyyən müayinələri nə üçün apardığını və bəzilərini nə üçün lazımlı saymadığını izah edərsə, etimad nümayiş xarakterli rituala ehtiyac olmadan da yarana bilər. Müayinə həmişə izah, razılıq, məxfiliyin qorunması və lazım olduqda müşayiətçinin iştirakı ilə aparılmalıdır; istənməyən təmasın etimadı azalda biləcəyi də unudulmamalıdır.

Profilaktik sağlamlıq ziyarəti ilə başdan ayağa müayinə eyni şey deyil

Ən mühüm fərq budur. Profilaktik səhiyyə xidməti xəstəlik və ailə anamnezinin yenilənməsini, istifadə edilən dərmanların nəzərdən keçirilməsini, siqaret və alkoqol istifadəsini, qidalanma və hərəkəti, yuxu və psixi sağlamlığı, peyvəndləri, yıxılma riskini və yaşa uyğun skrininqləri əhatə edir. Bunların çoxu söhbət, ölçmə, laboratoriya və ya xüsusi skrininq testi ilə qiymətləndirilir.

Məsələn, qan təzyiqinin ölçülməsi simptomları olmayan yetkinlərdə güclü sübutlarla tövsiyə edilir. Klinika şəraitindəki ilk yüksək ölçmə dərmana başlamazdan əvvəl ev ölçmələri və ya 24 saatlıq ambulator ölçmə ilə təsdiqlənməlidir. Nəbz, tənəffüs, temperatur və oksigen səviyyəsinin nəyi ifadə etdiyini həyati göstəricilər haqqında bələdçimizdə ətraflı müzakirə edirik.

Xərçəng skrininqi də «həkim əllə baxdı, xərçəng yoxdur» şəklində işləmir. Süd vəzi, uşaqlıq boynu, kolorektal və uyğun risk qrupunda ağciyər skrininqi müəyyən üsul və intervallarla aparılır. Aktual xərçəng skrininqi proqramları haqqında yazımız bu testləri bir araya gətirir. Ən yayğın beş xərçəngdə skrininq və profilaktikanın əhali səviyyəsində töhfəsi də erkən diaqnoz skrininqlərinin faydası haqqında qiymətləndirməmizdə araşdırılıb.

Digər tərəfdən, sağlam insanlarda mümkün olan hər xəstəliyi axtaran geniş paketlər eyni sübut səviyyəsinə malik deyil. Çoxsaylı parametr ölçüldükcə ən azı bir «normadan kənar» nəticə tapmaq ehtimalı artır. Oxşar problem çoxsaylı xərçəng testləri kimi yeni texnologiyalara da aiddir; testin erkən siqnalı aşkarlaması təkbaşına ölümü azaltdığını sübut etmir. Bu sübut həddini çoxsaylı xərçənglərin erkən diaqnoz testləri haqqında yazımızda izah edirik.

Profilaktik sağlamlıq ziyarətinin əsasında nələr yer ala bilər?

Hər il avtomatik aparıldıqda faydadan çox zərər verə bilən tətbiqlər

Simptomları və xüsusi riski olmayan hər kəs üçün illik EKG, döş qəfəsi rentgeni, qarın ultrasəsi, geniş şiş markerləri paneli və ya çoxsaylı hormon-vitamin testlərini eyni paketdə istəmək sübuta əsaslanan yanaşma deyil. Nəticələrdən biri sərhəddə çıxanda «bir də baxaq» dövrü başlaya bilər. Testin məqsədi və müsbət çıxarsa izlənəcək yol əvvəlcədən müəyyənləşdirilməyibsə, test istəmək yaxşı skrininq proqramı deyil.

Simptomları olmayan karotid daralmasının əhali üzrə skrininqi tövsiyə edilmir; boyunda küy axtarıb sonra ultrasəs aparmaq da təhlükəsizliyin avtomatik yolu deyil. Rutin rektal müayinə prostat xərçəngi skrininqini əvəz etmir. Şikayəti olmayan, orta riskli şəxslərdə rutin çanaq və ya xaya müayinəsinin də ayrıca sübut və zərər tarazlığı var. Əlbəttə, simptom, kütlə, ağrı, qanaxma və ya yüksək risk olduqda bu orqanlar müayinə edilir.

Burada məqsəd müayinəni azaltmaq yarışı deyil. Hər müayinə üsulunu klinik suala bağlamaqdır. «Bu müayinə nəyi axtarır, tapsaq nə edəcəyik və tapıntının yanlış olması ehtimalı nədir?» suallarının cavabı yoxdursa, prosedur yalnız vərdişin davam etdirilməsi ola bilər.

Kimlərdə daha geniş, kimlərdə daha seçici müayinə?

İlk müraciət və ya uzun fasilə: Xəstənin illərlə həkimə getməməsi, əvvəlki ölçmələrinin olmaması və yeni müalicə münasibətinin qurulması daha geniş başlanğıc müayinəni ağlabatan edə bilər. Bu müayinə «hər gizli xəstəliyi tapacağı» iddiası ilə təqdim edilməməlidir.

Məlum xroniki xəstəlik: Ürək çatışmazlığı, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH), diabet, qaraciyər xəstəliyi və ya nevroloji xəstəliyi olan şəxs orta riskli, simptomları olmayan yetkin deyil. Ödem, tənəffüs, qan dövranı, ayaq və nevroloji müayinə müalicə qərarına birbaşa təsir edə bilər.

Yaşlılıq: Yaşlı insanda yerimə sürəti, tarazlıq, ortostatik qan təzyiqi, görmə-eşitmə, idrak, qidalanma və gündəlik həyat funksiyaları hər orqanı ritual şəklində müayinə etməkdən daha çox qərarvermə məlumatı verə bilər. Əhatəli geriatrik qiymətləndirmə NEJM-də müzakirə edilən orta riskli «sağlam yetkinin müayinəsi» ilə eyni mövzu deyil.

Xərçəng diaqnozu və ya xərçəng anamnezi: Aktiv müalicə alan, müalicə toksikliyi izlənən və ya residiv baxımından izləmədə olan şəxs də bu müzakirənin hədəf populyasiyasına daxil deyil. Limfa düyünləri, dəri, nevroloji vəziyyət, müalicəyə xas orqan tapıntıları və performans qiymətləndirməsi onkoloji izləmənin hissəsi ola bilər. Xərçəng xəstəsində fiziki müayinə tezliyi şişin növünə, mərhələyə, müalicəyə və simptomlara uyğun planlaşdırılır.

Yeni və ya dəyişən simptom: Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, izah edilə bilməyən çəki itkisi, qanaxma, əllə hiss edilən kütlə, güc itkisi və ya yeni dəri leziyası olan şəxs artıq «asimptomatik» deyil. Rutin skrininq müzakirəsi bu xəstədə diaqnostik müayinəni və araşdırmanı təxirə salmaq üçün istifadə edilə bilməz.

NEJM-dəki 60 yaşlı şəxsin halında biz nə edərdik?

İki seçimdən birini işarələmək məcburiyyətində qalsaydıq, bir neçə ildir səhiyyə xidmətindən uzaq qalmış və ilk dəfə qiymətləndirilən bu şəxsdə düşünülmüş başlanğıc müayinəni zəruri sayardıq. Bunu hər orqanı eyni ardıcıllıqla yoxlayan illik ritual kimi deyil, xəstənin narahatlığını, həyat tərzini, anamnezini, yaşını və risklərini əsas götürən qiymətləndirmə kimi planlaşdırardıq.

Check the Life modelində qiymətləndirmə müayinə otağından əvvəl başlayır

Memorial Göztepe Xəstəxanasında xidmətə açdığımız Check the Life by Prof. Dr. Mustafa Özdoğan Sağlam Həyat, Xroniki Xəstəliklərin Qarşısının Alınması və Erkən Diaqnoz Poliklinikası bu yanaşma üzərində qurulub. Şəxs poliklinika görüşündən əvvəl Check the Life tətbiqi vasitəsilə öz sağlamlıq vəziyyətini əhatəli şəkildə qiymətləndirir. Qidalanma, fiziki aktivlik, yuxu, vərdişlər, keçmiş sağlamlıq anamnezi, istifadə edilən dərmanlar və ailə anamnezi kimi məlumatlar vahid sağlamlıq profilində toplanır.

Tətbiqdəki özünüqiymətləndirmə təkbaşına diaqnoz qoymur. İnsanın fərqinə varmadığı riskləri görünən edir, klinik söhbətin gündəliyini formalaşdırır və həkimə hansı sahələrə daha çox vaxt ayırmalı olduğunu göstərir. Proses poliklinikada daxili xəstəliklər mütəxəssisinin söhbəti və fiziki müayinəsi ilə başlayır. Tətbiq məlumatları, tibbi anamnez və müayinə nəticələri birlikdə qiymətləndirildikdən sonra lazım olan laboratoriya testləri, görüntüləmə müayinələri, xərçəng skrininqləri və digər ixtisaslar üzrə qiymətləndirmələr seçilir.

Bu model hazır bir check-up paketini hamıya tətbiq etmək əvəzinə sağlamlıq planını insanın xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırır. Eyni yaşda olan iki insanın test siyahısı eyni olmaq məcburiyyətində deyil: birində güclü ailə anamnezi, siqaret istifadəsi və hərəkətsizlik önə çıxarkən, digərində tənhalıq, yuxu pozğunluğu, piylənmə və ya əvvəllər izlənməmiş yüksək təzyiq prioritet ola bilər. Genetik bölmə də hamıya geniş gen paneli aparılması demək deyil; ailə anamnezinin düzgün alınmasından başlayaraq ehtiyacı olan insanda genetik məsləhətlə davam edir.

Check the Life yanaşmasında 40 yaşdan sonra hər kəs üçün ən azı bir dəfə kardioloji qiymətləndirmə əlavə edirik. Ailədə erkən ürək xəstəliyi, hipertoniya, diabet, xolesterin pozğunluğu, piylənmə, siqaret istifadəsi, ürəkdöyünmə, fiziki gərginlik zamanı şikayət və ya başqa əlavə risk varsa, bu qiymətləndirmə daha erkən yaşda aparıla bilər və izləmə tezliyi insana görə müəyyən edilir. Kardioloji qiymətləndirmə də hamıya avtomatik olaraq eyni görüntüləmə paketinin tətbiqi demək deyil; kardioloq anamnez, müayinə və ümumi risk əsasında lazım olan testləri seçir.

NEJM-dəki 60 yaşlı insan poliklinikamıza müraciət etsəydi, əvvəlcə beşölçülü sağlamlıq profilini hazırlayar, sonra onu daxili xəstəliklər mütəxəssisi tərəfindən ətraflı qiymətləndirərdik. Təzyiqini düzgün texnika ilə yenidən ölçər, çəkisini və metabolik riskini, ürək-ağciyər və qan dövranı əlamətlərini, dərmanlarını, yuxu və psixoloji vəziyyətini, qidalanmasını, hərəkət səviyyəsini və ailə anamnezini birlikdə nəzərdən keçirərdik. Bir neçə ildir müntəzəm səhiyyə xidməti almaması ilkin qiymətləndirməni daha əhatəli aparmağımız üçün əlavə əsas olardı.

Bu insan 60 yaşında olduğu üçün əvvəllər aparılmayıbsa və ya cari klinik vəziyyəti tələb edirsə, kardioloji qiymətləndirməni də planlaşdırardıq. Kliniki halın mətnində xərçəng skrininqləri və peyvəndləri güncəl olduğundan, sadəcə yeni bir mərkəzə müraciət etdiyi üçün bunları təkrarlamaz, qeydlərini təsdiqləyər və növbəti tarixlərini planlaşdırardıq. Lipid və qlükoza qiymətləndirməsini kardiometabolik risklə əlaqələndirər, digər laboratoriya və görüntüləmə müayinələrini isə tətbiq məlumatlarının, anamnezin və müayinənin ortaya çıxardığı suallara görə seçərdik.

Hər il eyni müayinə üsullarını və testləri avtomatik təkrarlamaq əvəzinə əvvəlki qiymətləndirmədən bəri nəyin dəyişdiyinə baxırıq. Check the Life-ın zaman ölçüsü burada əhəmiyyət qazanır: çəki, hərəkət, yuxu, stress, sosial dəstək, simptomlar və klinik ölçmələrin dəyişmə istiqaməti yeni müayinə və ya testə ehtiyacı müəyyən edə bilər. İnsana da «bu gün hansı riskləri qiymətləndirdik, hansı müayinə və testləri nə üçün seçdik, növbəti nəzarət nə vaxtdır?» suallarına aydın cavab verilir.

Pasiyent nəzarət qəbuluna necə hazırlaşa bilər?

• Yeni başlayan, dəyişən və ya sizi narahat edən simptomları qısa zaman ardıcıllığı ilə yazın.
• İstifadə etdiyiniz reseptli dərmanları, reseptsiz ağrıkəsiciləri, vitaminləri və bitki mənşəli məhsulları siyahıya alın.
• Ailədə erkən yaşda ürək xəstəliyi, insult və ya xərçəng kimi yeni öyrəndiyiniz məlumatları paylaşın.
• Son peyvənd, xərçəng skrininqi və əvvəlki anormal test tarixlərinizi gətirin.
• «Bu müayinə və ya test hansı suala cavab verir; nəticə normadan kənar olarsa, nə edəcəyik?» deyə soruşun.
• Müəyyən nahiyənin müayinəsini istəyirsinizsə və ya istəmirsinizsə, bunu açıq deyin. Müayinə izah və razılıq əsasında aparılmalıdır.

Rəqəmsal sağlamlıq və tele-tibb bu tarazlığı necə dəyişə bilər?

Evdə təzyiq, nəbz və ritm ölçmələri, geyilən cihazlar və video görüşlər profilaktik səhiyyə xidmətinin bir hissəsini klinikadan kənara daşıyır. Bu inkişaf fiziki müayinəni aradan qaldırmır. Hansı pasiyentin üzbəüz qiymətləndirilməli olduğunu müəyyən edən yaxşı triaj sistemini daha vacib edir.

Məsafədən görüşdə ətraflı anamnez alına, skrininqlər və peyvəndlər planlaşdırıla, ev ölçmələri nəzərdən keçirilə bilər. Lakin yeni nəfəs darlığı, nevroloji simptom, əllə hiss edilən kütlə və ya cihaz məlumatı ilə izah edilə bilməyən klinik dəyişiklik üzbəüz müayinə tələb edə bilər. Gələcəyin yaxşı sağlamlıq yoxlaması hamı üçün eyni sayda ölçmə aparan sistem deyil; lazımsız xəbərdarlıqları azaldaraq doğru insanı doğru zamanda fiziki qiymətləndirməyə yönəldən sistem olacaq.

Drozdogan Akademiyasının şərhi

NEJM müzakirəsinin dəyəri fiziki müayinəni «aparılsınmı, aparılmasınmı?» ikiliyindən çıxarıb hansı məqsədlə aparıldığını sorğulatmasıdır. Simptomu olan insanda fiziki müayinə diaqnostik düşüncənin ayrılmaz hissəsidir. Məlum xəstəlikdə müalicə və izləmə qərarlarını istiqamətləndirir. Sağlam və aşağı riskli insanda isə eyni müayinə hədəfi qeyri-müəyyən bir skrininqə çevrilə bilər.

Yaxşı həkimlik daha uzun müayinə siyahısından ibarət deyil. Pasiyenti dinləmək, riski düzgün qiymətləndirmək, sübutlara əsaslanan skrininqləri vaxtında aparmaq, lazımsız testlərdən çəkinmək və qeyri-müəyyənlik yarananda bunu açıq izah etmək eyni bütövün hissələridir. Pasiyentin bədəninə toxunmaq bəzən diaqnostik, bəzən etimad yaradan dəyərə malikdir; hər iki halda məqsədli, hörmətli və razılıq əsasında olmalıdır.

Buna görə sağlam yetkin insan üçün ən uyğun model hər il hamının başdan ayağa müayinəsi və ya heç kəsin müayinə olunmaması şəklində qurula bilməz. Düzgün model əsas ölçmələri qoruyan, sübutlara əsaslanan profilaktik xidmətləri ləngitməyən və müayinənin əhatəsini insanın anamnezinə, riskinə, yaşına, seçimlərinə və əvvəlki tapıntılarına görə dəyişən seçici yanaşmadır.

Elmi mənbələr

1. Nigam M, Goroll AH, Cifu AS. Physical Examination for Asymptomatic Adults. N Engl J Med. 2026;395:923-925.
2. Krogsbøll LT, Jørgensen KJ, Gøtzsche PC. General health checks in adults for reducing morbidity and mortality from disease (Yetkinlərdə xəstəlik hallarını və xəstəlikdən ölümü azaltmaq üçün ümumi sağlamlıq yoxlamaları). Cochrane Database Syst Rev. 2019;1:CD009009.
3. Liss DT və digərləri. General Health Checks in Adult Primary Care: A Review (Yetkinlərin ilkin tibbi yardımında ümumi sağlamlıq yoxlamaları: icmal). JAMA. 2021;325:2294-2306.
4. Bloomfield HE, Wilt TJ. Evidence Brief: Role of the Annual Comprehensive Physical Examination in the Asymptomatic Adult (Sübutların qısa icmalı: simptomsuz yetkin insanda illik əhatəli fiziki müayinənin rolu). VA Evidence Synthesis Program; 2011.
5. Duan L, Mukherjee EM, Federman DG. The physical examination: patient preferences and expectations during primary care visits (Fiziki müayinə: ilkin tibbi yardım qəbulunda pasiyentlərin seçimləri və gözləntiləri). Postgrad Med. 2020;132:102-108.
6. Packheiser J və digərləri. A systematic review and multivariate meta-analysis of the physical and mental health benefits of touch interventions (Toxunma müdaxilələrinin fiziki və psixi sağlamlıq faydalarının sistematik icmalı və çoxdəyişənli meta-analizi). Nat Hum Behav. 2024;8:1088-1107.
7. U.S. Preventive Services Task Force (ABŞ Profilaktik Xidmətlər İşçi Qrupu). Hypertension in Adults: Screening (Yetkinlərdə hipertoniya: skrininq). 2021.
8. U.S. Preventive Services Task Force (ABŞ Profilaktik Xidmətlər İşçi Qrupu). Asymptomatic Carotid Artery Stenosis: Screening (Simptomsuz yuxu arteriyası stenozu: skrininq). 2021.
9. U.S. Preventive Services Task Force (ABŞ Profilaktik Xidmətlər İşçi Qrupu). Skin Cancer: Screening (Dəri xərçəngi: skrininq). 2023.

Bu məzmun simptomsuz, orta riskli yetkin insanların profilaktik sağlamlıq qəbulunu müzakirə edir. Yeni simptom, məlum xəstəlik, hamiləlik, yaşlılıqda kövrəklik, xərçəng müalicəsi və ya insana xas yüksək risk olduqda müayinə və test planı fərqlənir.