Sidik kisəsi xərçəngi haqqında bilməli olduqlarınız

Sidik kisəsi nədir?

Sidik kisəsi qarın nahiyəsinin aşağısında yerləşən, böyrəklərin istehsal etdiyi sidiyi toplayan orqandır. Sidik yollarının bir hissəsi olan sidik kisəsi ureter adlanan uzun borularla böyrəklərə bağlıdır. Böyrəklərdən bu uzun borular vasitəsilə gələn sidik sidik kisəsinə birləşən uretra adlanan qısa borulardan keçərək sidik kisəsindən xaric olur. Sidik kisəsinin divarı daxili, orta və xarici təbəqə adlanan üç təbəqədən ibarətdir. Daxili təbəqə sidik kisəsinin səthini örtür. Sidiklə dolduqda səthindəki epitel hüceyrələri gərilir, sidik boşaldıqda isə bu hüceyrələr yığılır. Bundan əlavə, orta təbəqə əzələ toxumasından təşkil olunmuşdur.

Sidik kisəsinin əzələsi sidiyin xaricə atılmasını təmin edir. Xarici təbəqə isə sidik kisəsini örtən piy, qan damarları və fibroz təbəqədən ibarətdir. Sidik kisəsi xərçənginin yaranmasında şişi boğan bir çox genin təsirsizləşməsinin mühüm rol oynadığı düşünülür. Ölkəmizdə sidik kisəsi xərçəngi kişilərdə ağciyər, prostat və yoğun bağırsaq xərçənglərindən sonra ən çox rast gəlinən dördüncü xərçəng növü kimi qiymətləndirilə bilər. Qadınlarda isə sidik kisəsi xərçənginə rastgəlmə tezliyi daha aşağı sıralardadır.

Bu qədər tez-tez rast gəlinən xərçəng növü haqqında nə qədər çox məlumat əldə edilərsə, insanın bir o qədər şüurlu davranması təmin ediləcəkdir. Elə isə sidik kisəsi xərçəngi nədir? Hansı amillər rol oynayır? Hansı əlamətləri göstərir? Hansı müalicə üsullarından istifadə olunur? Gəlin birlikdə araşdıraq.

Sidik kisəsi xərçəngi haqqında nələri bilməlisiniz?

• Əvvəla, bunun sizin də başınıza gələ biləcəyini bilməlisiniz.
• Sidik kisəsi xərçənginin ən çox rast gəlinən əlaməti sidikdə qandır. Lakin tez-tez sidiyə getmə, sidiyə gedərkən yanma və ağrı kimi digər əlamətlər də bu xəstəliyin göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.
• Sidik kisəsi xərçənginə qadınlarda kişilərlə müqayisədə daha nadir rast gəlinsə də, xəstəliyin gedişi daha pis və ölüm riski daha yüksəkdir. Bunun səbəbi ginekoloqların çox vaxt sidik kisəsi xərçəngi ehtimalını nəzərə almaq əvəzinə, daha çox rast gəlinən sistit və sidik yolları infeksiyası üçün aylarla davam edən antibiotik müalicəsi tətbiq etmələridir.
• Siqaret çəkmək və saçları daim boyatmaq ən məlum risk amilləri arasında yer alır.
• İrəliləmiş sidik kisəsi xərçəngi diaqnozu qoyulduqda, sidik kisəsinin tamamilə çıxarılmasından sonra reproduktiv orqanlar qorunmaqla yeni daxili kisə və ya sidik kisəsinin rekonstruksiyasını təmin edən cərrahi seçimlər mövcuddur.
• Sidik kisəsi xərçənginə siqaret çəkməyən 40 yaşdan kiçik qadınlarda olduqca nadir rast gəlinir.

Sidik kisəsi xərçəngi görüntüləmə testləri ilə aşkar edilə bilərmi?

Sidik kisəsi xərçəngi yalnız davamlı sidik problemləri və sidikdə qan aşkar edildikdə görüntülənə bilər. Sidik kisəsi xərçəngi ailədə müşahidə edildikdə risk dərəcəsini az da olsa artırır. Lakin aparılan araşdırmalar göstərmişdir ki, bu xərçəng növü olan bir çox xəstədə genetik risk amilləri yoxdur və bu risk amillərini daşıyan bir çox insanda da sidik kisəsi xərçəngi yaranmır. Bu xəstəlikdə ən yüksək risk qrupu, 20 il və ya daha uzun müddət siqaret çəkmiş, 50 yaşdan yuxarı olan sidikdə görünən ağrısız qan aşkar edilən qadınlardan ibarətdir. Belə hallarda görüntüləmə testlərinin (kompüter tomoqrafiyası [KT] və ya venadaxili pieloqramma [IVP]) və təsirlənmiş nahiyəni müəyyənləşdirmək üçün birbaşa sidik kisəsinin daxilinə tətbiq edilən sistoskopiya üsullarının birlikdə aparılması məqsədəuyğun olardı. Sidik sitologiyası kimi də tanınan sidik Pap testi aparılacaq qiymətləndirmənin mühüm hissəsidir. Bütün bu testlərin nəticəsi mənfi olarsa, sidik kisəsi xərçəngi ehtimalını %1-dən aşağı endirəcəkdir.

Sidik kisəsi xərçəngi necə inkişaf edir?

Sidik kisəsi xərçənglərinin demək olar ki, %80-i sidik kisəsinin və ya selikli qişanın daxilində qalır. Bu növ sidik kisəsi xərçəngləri səthi sidik kisəsi xərçəngi və ya in situ karsinoma adlanır və müalicədən sonra çox vaxt təkrarlanır.

Xəstəliyin yayıldığı hallarda xərçəng sidik kisəsinin divarına qədər genişlənir və sümüklərə, limfa düyünlərinə, reproduktiv orqanlara, ağciyərlərə, qaraciyərə və çanağa metastaz verə bilər.

Sidik kisəsi xərçənginin əlamətləri hansılardır?

• Sidikdə qan (sidiyin rəngi qırmızıdan tünd qırmızıya qədər dəyişə bilər)
• Sidiyə gedərkən ağrı hissi
• Tez-tez sidiyə getmə və ya tez-tez sidiyə getmə hissi

Lakin bu əlamətlərə sahib olmağınız sidik kisəsi xərçənginə tutulduğunuz demək deyil. İnfeksiya, xoşxassəli şişlər, sidik kisəsi daşı və buna bənzər bir sıra digər problemlər də bu əlamətlərə səbəb ola bilər. Belə əlamətləri olan şəxslərin vaxt itirmədən həkimə müraciət etməsi problemin erkən aşkarlanmasını təmin edəcəkdir.

Sidik kisəsi xərçəngi necə diaqnoz qoyulur?

Əgər xəstədə sidik kisəsi xərçənginin əlamətləri varsa, həkim tərəfindən geniş müayinədən keçiriləcək və həmçinin laboratoriya testləri tələb olunacaq. Sidik kisəsi xərçənginin diaqnozu üçün tətbiq edilən üsullar aşağıda göstərilmişdir.

Fiziki müayinə: Həkim qarın və çanaq nahiyələrini müayinə edərək şişi araşdırır. Fiziki müayinə zamanı rektal və ya vaginal müayinə də tələb oluna bilər.

Sidik testi: Laboratoriyada sidikdə qan, xərçəng hüceyrələri və xəstəliklə əlaqəli digər əlamətlər yoxlanılır. Sidik kisəsi xərçəngi üçün ən çox istifadə olunan sidik testi Pap testinə bənzəyən sidik sitologiyasıdır.

Venadaxili pieloqramma: Bu prosedur zamanı qan damarlarına boya maddəsi yeridilir. Boya sidikdə toplanaraq rentgen müayinəsində sidik kisəsi və böyrəklərin görüntülənməsini təmin edir

Sistoskopiya: Bu prosedurda sistoskop adlanan nazik, işıqlı boru ilə birbaşa sidik kisəsinin içinə baxılır. Sistoskop sidik kanalından içəri yeridilərək sidik kisəsinin təbəqəsi müayinə olunur. Bu prosedur zamanı xəstəyə ümumi anesteziya verilə bilər.

Toxuma nümunəsi: Sistoskopla götürülərək patoloji müayinə üçün laboratoriyaya göndərilir. Xərçəng hüceyrələrinin araşdırılması üçün toxuma nümunəsinin götürülməsinə biopsiya deyilir. Bir çox hallarda biopsiya xərçəngin mövcudluğunu dəqiq təsdiqləyən yeganə üsuldur. Bəzən bəzi xəstələrdə biopsiya zamanı xərçəngli nahiyənin hamısı çıxarılır. Bu xəstələrdə sidik kisəsi xərçənginə yalnız bir üsul tətbiq etməklə diaqnoz qoyula və müalicə edilə bilər.

Sidik kisəsi xərçəngi necə mərhələləndirilir?

Sidik kisəsi xərçənginə diaqnoz qoyulduqda onun mərhələləndirilməsi və ya yayılma vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsi lazımdır. Bunun sayəsində tətbiq ediləcək müalicə planı formalaşır. Mərhələləndirmə xərçəngin sidik kisəsinin divarına və ya bədənin digər nahiyələrinə yayılıb-yayılmamasına, yayılma baş veribsə, bədənin hansı nahiyələrinə yayıldığına əsasən müəyyən edilir. Başqa sözlə, bunu xəstəliyin dərinliyinin və genişliyinin ölçülməsi də adlandırmaq olar. Bəzən həkim diaqnoz zamanı xərçəngin mərhələsini müəyyən edə bilər və ya əmin olmaq üçün digər testlərin aparılması lazım gələ bilər. KT (kompüter tomoqrafiyası), MRT (maqnit-rezonans görüntüləmə), sonoqram, IVP (venadaxili pieloqramma), sümük skanlaması və ya döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası kimi görüntüləmə testləri də tətbiq oluna bilər. Bəzən mərhələləndirmə xəstə cərrahi müdaxiləyə məruz qalana qədər tamamlanmaya bilər.

Sidik kisəsi xərçəngində hər mərhələnin ifadə etdiyi xüsusiyyətlər aşağıda göstərilmişdir.

Mərhələ 0: Xərçəng hüceyrələri yalnız sidik kisəsinin daxili təbəqəsindədir. Bu mərhələ səthi xərçəng kimi də tanınır. Onun aqressiv forması səthə yayılan yüksək dərəcəli xərçəng, yəni in situ karsinoma adlanır.

Mərhələ 1: Xərçəng hüceyrələri sidik kisəsinin daxili qatının dərinliklərində yerləşir, lakin sidik kisəsinin əzələsində görülmür. Yayılma göstərməsinə baxmayaraq, bu mərhələdə xərçəng sistoskopik əməliyyatla çıxarıla bildiyi üçün yenə də səthi sidik kisəsi xərçəngi adlandırılır.

Mərhələ 2: Xərçəng hüceyrələri sidik kisəsinin əzələsinə yayılmışdır.

Mərhələ 3: Xərçəng hüceyrələri sidik kisəsinin əzələ qatından sidik kisəsini örtən toxuma qatına yayılmışdır. Bu mərhələdə xərçəng reproduktiv orqanlara da yayılmış ola bilər.

Mərhələ 4: Xərçəng qarın boşluğuna və çanağa yayılmışdır. Bu mərhələdə xərçəng limfa düyünlərinə, hətta daha uzaqdakı ağciyərlərə qədər yayıla bilər.

Mütəxəssislər sidik kisəsi xərçənginin aqressivlik dərəcəsini necə müəyyənləşdirirlər?

Xəstəliyin yayılma sahəsinə əlavə olaraq, onun nə qədər aqressiv olduğunu bilmək də vacibdir. Patoloq xəstəyə aid xərçəng hüceyrələrini mikroskop altında araşdıraraq xərçəngin nə qədər aqressiv olduğunu müəyyən edir. Sidik kisəsi xərçəngində ən az aqressiv olan (aşağı dərəcəli) 1.dərəcəli, orta 2. dərəcəli, ən aqressiv olan xərçəng (yüksək dərəcəli) 3 və 4. dərəcəli olaraq mərhələləndirilir. Xərçəngin dərəcəsi səthi sidik kisəsi xərçənglərinin irəliləməsində ən mühüm göstəricidir. İrəliləmiş mərhələlərdə xərçəngin dərəcəsi də yüksəlir.

Sidik kisəsi xərçəngi necə müalicə olunur?

Sidik kisəsi xərçənginin müalicəsində cərrahi müdaxilə, radioterapiya, kimyaterapiya və immunoloji müalicə üsullarından istifadə olunur.

Cərrahi müdaxilə: Cərrahiyyə sidik kisəsi xərçəngində tez-tez istifadə olunan müalicə üsuludur. Tətbiq ediləcək cərrahiyyənin növü əsasən şişin dərəcəsindən və növündən asılıdır.

• Transuretral rezeksiya: Erkən mərhələli (səthi) sidik kisəsi xərçəngi transuretral rezeksiya ilə müalicə edilə bilər. Bu prosedur zamanı sistoskop sidik kanalından sidik kisəsinə yeridilir. Ucundakı kiçik naqil bağlantısından istifadə edilərək xərçəngli sahə təmizlənir, sonra isə qalan mümkün xərçəng hüceyrələrinə qarşı elektrik cərəyanı verilərək həmin sahə yandırılır.
• Radikal sistektomiya: Yayılmış sidik kisəsi xərçəngi (sidik kisəsinin geniş hissəsinə yayılan səthi xərçəng) üçün ən çox tətbiq olunan cərrahi üsul radikal sistektomiyadır. Bu prosedurda sidik kisəsinin hamısı, yaxınlıqdakı limfa düyünləri, sidik yollarının bir hissəsi və xərçəng hüceyrələri daşıyan yaxın orqanlar çıxarılır. Kişilərdə prostat, toxum kisəsi və sperm kanalının bir hissəsi çıxarılır. Qadınlarda isə uşaqlıq, yumurtalıqlar, fallop boruları və vajinanın bir hissəsi çıxarılır. Sidik kisəsinin hamısı çıxarılıbsa, xəstənin sidiyini saxlaya bilməsi üçün yeni kisə yaratmaq məqsədilə daha bir cərrahi müdaxilə edilir. Bununla yanaşı, qismən sistektomiya ilə sidik kisəsi qorunaraq kiçik, lokal və əzələ qatına yayılmış sidik kisəsi xərçəngləri çıxarıla bilər.

Xərçəng sidik kisəsindən kənara yayıldıqda, cərrahiyyənin məqsədi xərçəngi çıxarmaqdan çox xəstəliyin əlamətlərini yüngülləşdirməkdir. Daha sonra əlavə müalicə üsullarından istifadə edilərək xərçəng müalicə olunur.

Radioterapiya: Radioterapiya yüksək enerjili şüalardan istifadə edilərək müəyyən bir sahədəki xərçəng hüceyrələrinin öldürülməsi prosesidir. Bundan əlavə, əməliyyatdan əvvəl tətbiq olunan radioterapiyada şişin kiçildilməsi hədəflənir. Bunun sayəsində xərçəng cərrahi müdaxilə zamanı daha asan çıxarılır. Həmçinin əməliyyatdan sonra tətbiq olunan radioterapiyadan cərrahi müdaxilədən sonra qalan mümkün xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün istifadə edilə bilər.

Radioterapiyanın iki növü tətbiq olunur:

• Xarici radioterapiya: Bu prosedur bir neçə həftə ərzində həftədə bir neçə gün xəstəyə ambulator şəraitdə tətbiq olunur. Yüksək enerjili şüalar bədənin xaricindən xərçəngli sahəyə yönəldilir.
• Daxili radioterapiya: Xəstəxanaya yatmağı tələb edən bu prosedur qarında kəsik açılaraq və ya sidik kanalından sidik kisəsinə radioaktiv maddə yerləşdirilərək həyata keçirilir. Yerləşdirilən implant çıxarıldıqdan sonra bədəndə radioaktivlik qalmır.

Kimyaterapiya: Kimyaterapiya xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün dərmanlardan istifadə edilməsidir. Tək bir dərmandan və ya bir neçə dərmanın kombinasiyasından istifadə edilə bilər.

Səthi sidik kisəsi xərçəngi olan xəstələrdə transuretral rezeksiyadan sonra sidik kisəsinin daxilinə kimyaterapiya tətbiq oluna bilər. Kateter (boru) sidik kanalından sidik kisəsinə yerləşdirilir. Sidik kisəsinə maye şəklində göndərilən dərman bir neçə saat içəridə qalır. Bu müalicə adətən bir neçə həftə ərzində həftədə bir dəfə aparılır. Daha sonra bu tətbiq 1 il ərzində ayda bir və ya bir neçə dəfə davam edə bilər.

Bədənin digər sahələrinə yayılma olduqda, kimyaterapiya dərmanları venadaxili yolla (damar vasitəsilə verilən dərmanın bütün bədəndə dövr etməsi təmin edilir) tətbiq oluna bilər. Dərmanlar adətən kurslar şəklində verilir və hər müalicə müddətində sağalma prosesi izlənilir. Bəzən əməliyyatın müalicə təsirini artırmaq üçün kimyaterapiya vasitəsilə şişin kiçildilməsi təmin edilə bilər. Bu müalicə forması neoadyuvant müalicə adlanır və radikal sistektomiya tələb olunan bir çox xəstədə yaşam müddəti baxımından fayda göstərmişdir.

İmmunoloji müalicə: İmmunoterapiya və bioloji müalicə kimi də tanınan bu üsulda orqanizmin təbii qabiliyyətindən, yəni immun sistemindən istifadə edilərək xərçənglə mübarizə aparılması hədəflənir və çox vaxt səthi sidik kisəsi xərçəngində (erkən mərhələdə) transuretral rezeksiyadan sonra xərçəngin təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunur. İmmunoloji müalicə adətən səthi, yəni erkən mərhələdəki şiş transuretral rezeksiya ilə çıxarıldıqdan bir neçə həftə sonra başlayır.

Sözügedən müalicədə iki üsuldan istifadə olunur. Bunlardan biri vərəm peyvəndi (Bacillus Calmette-Guerin-BCG), digəri isə interferondur (immun sisteminin cavabını artıran maddə).

• Vərəm peyvəndi (Bacillus Calmette-Guerin-BCG) ən çox istifadə olunan immunoterapiya üsuludur. Vərəm peyvəndinin tərkibində sidik kisəsindəki xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün immun sistemini hərəkətə gətirən inək vərəmi ilə əlaqəli canlı və zəiflədilmiş bakteriya olur. Kateter vasitəsilə göndərilən peyvənd 2 saat qədər sidik kisəsində qalır. Bu müalicə adətən xəstələrə təxminən 6 həftə ərzində həftədə bir dəfə verilir.
• İnterferon digər bioloji müalicə üsuludur. Bu müalicədə immun sistemini canlandırmaq və orqanizmi hərəkətə gətirmək üçün çox miqdarda sintetik zülal verilir. Keçmişdə aparılan tədqiqatlar birlikdə tətbiq olunan vərəm peyvəndi (BCG) və interferon kombinasiyasının aqressiv və ya müalicəyə davamlı səthi (erkən mərhələli) sidik kisəsi xərçənginə qarşı təsirli ola biləcəyini irəli sürmüşdür.
• Xərçəng sahəsində mühüm bir inkişaf olaraq immun sistemi nəzarət nöqtəsi tənzimləyiciləri adlandırılan yeni nəsil immunoterapiyalar sidik kisəsi xərçəngində təsirli hesab edilmişdir. Bu dərmanlardan Atezolizumab, 18 May 2016-da FDA təsdiqi almışdır.

Əziz oxucularım, sidik kisəsi xərçəngində, bir çox xərçəng növündə olduğu kimi, ən mühüm məqam erkən diaqnozdur. Buna görə də ildə 1-2 dəfə həkim müayinəsindən keçməyiniz və/və ya yuxarıda qeyd olunan əlamətlərlə qarşılaşdıqda vaxt itirmədən həkiminizə müraciət etməyiniz müalicəyə erkən başlamağa imkan yaradacaq və bu da sağalma şansını artıracaqdır.