آنچه باید درباره سرطان مثانه بدانید

مثانه چیست؟

مثانه اندامی در پایین شکم است که ادرار تولیدشده کلیه را ذخیره می‌کند. بخشی از دستگاه ادراری است و با لوله‌های بلند حالب به کلیه وصل است. ادرار از کلیه با این لوله‌ها می‌آید و از لوله کوتاه متصل به مثانه به نام پیشابراه خارج می‌شود. دیواره مثانه سه لایه درونی، میانی و بیرونی دارد. درونی سطح را می‌پوشاند؛ هنگام پر شدن سلول اپی‌تلیال کشیده و با تخلیه جمع می‌شود. میانی از عضله است.

عضله مثانه ادرار را دفع می‌کند. بیرونی چربی، رگ و لایه فیبروزی پوشاننده است. تصور می‌شود بی‌اثر شدن ژن‌های متعدد مهارکننده تومور در ایجاد سرطان مثانه مهم است. در کشورمان در مردان پس از ریه، پروستات و روده بزرگ می‌توان آن را  چهارمین سرطان شایع  دانست. در زنان فراوانی در رتبه‌های پایین‌تر است.

هرچه اطلاعات درباره سرطان به این شایعی بیشتر باشد، فرد آگاهانه‌تر عمل می‌کند. پس سرطان مثانه چیست، عوامل مؤثر کدام‌اند، چه نشانه و چه درمانی دارد؟ با هم بررسی کنیم.

درباره سرطان مثانه چه بدانید؟

• ابتدا بدانید ممکن است برای شما هم رخ دهد.
• در سرطان مثانه،  شایع‌ترین  نشانه خون در ادرار است؛ اما تکرر، سوزش و درد هنگام ادرار هم می‌تواند نشانه باشد.
• در زنان نادرتر از مردان است اما سیر بدتر و خطر مرگ بالاتر دارد؛ علت این است که متخصص زنان اغلب به جای احتمال سرطان، ماه‌ها برای سیستیت و عفونت ادراری شایع‌تر آنتی‌بیوتیک می‌دهد.
• سیگار  و رنگ کردن مداوم مو از شناخته‌شده‌ترین عوامل خطرند.
• در تشخیص سرطان پیشرفته، پس از برداشتن کل مثانه گزینه‌های جراحی حفظ اندام تولیدمثل و ساخت کیسه داخلی یا مثانه جدید وجود دارد.
• در زنان غیرسیگاری زیر 40 سال بسیار نادر است.

آیا با تصویربرداری شناسایی می‌شود؟

فقط با مشکل مداوم ادراری و یافتن خون می‌توان مثانه را تصویر کرد. سابقه خانوادگی کمی خطر را بیشتر می‌کند، اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند بسیاری بیماران عوامل ژنتیکی ندارند و بسیاری حاملان مبتلا نمی‌شوند. پرخطرترین گروه زنان با سیگار به مدت 20 سال یا بیشتر و سن بالاتر از 50 هستند که  خون قابل مشاهده بدون درد در ادرار  دارند. در این موارد تصویربرداری (توموگرافی کامپیوتری [BT] یا پیلوگرام وریدی [IVP]) همراه سیستوسکوپی مستقیم داخل مثانه برای تعیین محل درگیر مناسب است. آزمایش پاپ ادرار یا سیتولوژی ادرار بخش مهم ارزیابی است. اگر همه منفی باشند احتمال سرطان مثانه زیر %1 می‌آید.

سرطان مثانه چگونه ایجاد می‌شود؟

تقریباً %80 سرطان‌ها داخل مثانه یا مخاط می‌مانند. این‌ها سطحی یا کارسینوم درجا نام دارند و اغلب پس از درمان عود می‌کنند.

در گسترش بیماری، سرطان تا دیواره مثانه می‌رود و ممکن است به استخوان، گره لنفاوی، اندام تولیدمثل، ریه، کبد و لگن متاستاز دهد.

نشانه‌های سرطان مثانه چیست؟

• خون در ادرار، با رنگ از سرخ تا قرمز تیره
• احساس درد هنگام ادرار
• تکرر ادرار یا احساس مکرر آن

اما این نشانه‌ها به معنی سرطان نیست. عفونت، تومور خوش‌خیم، سنگ مثانه و مشکلات دیگر هم ایجادشان می‌کنند. مراجعه بی‌درنگ فرد دارای نشانه، شناسایی زود مشکل را ممکن می‌کند.

چگونه تشخیص داده می‌شود؟

اگر بیمار نشانه‌های سرطان مثانه را نشان دهد، پزشک او را تحت معاینه جامع قرار می‌دهد و همچنین آزمایش‌های آزمایشگاهی درخواست می‌کند. روش‌های مورد استفاده برای تشخیص سرطان مثانه در زیر بیان شده‌اند.

معاینه فیزیکی: پزشک شکم و لگن را برای تومور بررسی می‌کند. ممکن است معاینه راست‌روده یا واژن هم لازم باشد.

آزمایش ادرار: آزمایشگاه خون، سلول سرطان و نشانه‌های دیگر را بررسی می‌کند. شایع‌ترین آزمایش، سیتولوژی ادرار شبیه پاپ است.

پیلوگرام وریدی: رنگ در رگ تزریق و در ادرار جمع می‌شود تا مثانه و کلیه در رادیوگرافی دیده شوند

سیستوسکوپی: با لوله باریک نورانی سیستوسکوپ مستقیم داخل مثانه دیده می‌شود. از مجرای ادرار وارد و لایه بررسی می‌شود؛ بیهوشی عمومی ممکن است.

نمونه بافت: با سیستوسکوپ گرفته و برای پاتولوژی به آزمایشگاه می‌رود. گرفتن بافت برای بررسی سلول سرطان بیوپسی است و در بسیاری موارد تنها راه قطعیت وجود سرطان است. گاهی در نمونه‌برداری همه ناحیه سرطانی برداشته می‌شود و بیمار با یک روش هم تشخیص و هم درمان می‌شود.

مرحله‌بندی چگونه است؟

پس از تشخیص، مرحله یا گسترش باید تعیین شود تا برنامه درمان شکل بگیرد. مرحله بر اساس گسترش به دیواره یا دیگر نقاط و محل آن تعیین می‌شود؛ به عبارت دیگر اندازه‌گیری عمق و پهناست. گاهی پزشک هنگام تشخیص تعیین می‌کند یا آزمایش بیشتر برای اطمینان لازم است. BT (توموگرافی کامپیوتری)، MRI (تشدید مغناطیسی)، سونوگرام، IVP (پیلوگرام وریدی)، اسکن استخوان یا عکس سینه ممکن است. گاهی تا جراحی مرحله کامل نمی‌شود.

ویژگی هر مرحله در زیر است.

مرحله 0: سلول سرطان فقط در لایه داخلی است و سطحی هم نام دارد. شکل تهاجمی، سرطان درجه بالای گسترش‌یافته روی سطح یا کارسینوم درجا نام دارد.

مرحله 1: سلول سرطان در عمق لایه داخلی است اما در عضله نیست. با وجود گسترش، چون با جراحی سیستوسکوپی برداشته می‌شود باز سطحی نام دارد.

مرحله 2: سلول سرطان به عضله مثانه گسترش یافته است.

مرحله 3: از عضله به بافت پوشاننده مثانه گسترش یافته؛ شاید به اندام تولیدمثل هم رسیده باشد.

مرحله 4: سرطان در شکم و لگن گسترش دارد و شاید به گره لنفاوی و حتی ریه دورتر رسیده باشد.

متخصصان تهاجمی بودن را چگونه درجه می‌دهند؟

علاوه بر گستره، دانستن تهاجم مهم است. پاتولوژیست سلول را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند. کم‌تهاجم (درجه پایین) 1، متوسط 2. و پرتهاجم (درجه بالا) 3 و 4. است. درجه مهم‌ترین تعیین‌کننده پیشرفت سرطان سطحی است و در مرحله پیشرفته هم بالاتر می‌رود.

چگونه درمان می‌شود؟

جراحی، پرتودرمانی، شیمی‌درمانی و درمان ایمنی استفاده می‌شود.

جراحی: روش رایج مثانه است و نوع آن بیشتر به درجه و نوع تومور بستگی دارد.

• برداشت از راه پیشابراه: سرطان زودرس سطحی با این روش درمان می‌شود. سیستوسکوپ از مجرای ادرار وارد مثانه و با سیم کوچک انتها ناحیه پاک می‌شود؛ سپس برای سلول احتمالی باقی، برق و سوزاندن به کار می‌رود.
• سیستکتومی رادیکال: شایع‌ترین جراحی سرطان گسترش‌یافته، از جمله سطحی وسیع، است. همه مثانه، گره نزدیک، بخشی از مجاری و اندام نزدیک دارای سرطان برداشته می‌شود. در مرد پروستات، کیسه منی و بخشی از مجرای اسپرم؛ در زن رحم، تخمدان، لوله فالوپ و بخشی از واژن برداشته می‌شود. با برداشتن کل مثانه جراحی دیگری برای کیسه ادرار جدید انجام می‌شود. با سیستکتومی جزئی هم می‌توان سرطان کوچک موضعی گسترش‌یافته به عضله را با حفظ مثانه برداشت.

در گسترش بیرون مثانه، هدف جراحی بیشتر تسکین نشانه است تا برداشت سرطان. سپس روش تکمیلی برای درمان به کار می‌رود.

پرتودرمانی: پرتودرمانی فرایند کشتن سلول‌های سرطانی در ناحیه مشخص با استفاده از پرتوهای پرانرژی است. همچنین در پرتودرمانی پیش از جراحی، هدف کوچک کردن تومور است تا سرطان هنگام عمل آسان‌تر برداشته شود. پرتودرمانی پس از جراحی نیز می‌تواند برای کشتن سلول‌های سرطانی احتمالی باقی‌مانده پس از مداخله جراحی استفاده شود.

دو نوع پرتودرمانی به کار می‌رود:

• خارجی: بیمار طی چند هفته، چند روز در هفته سرپایی درمان می‌شود. پرتو پرانرژی از بیرون به سرطان متمرکز می‌شود.
• داخلی: با بستری، از برش شکم یا پیشابراه ماده رادیواکتیو در مثانه قرار می‌گیرد. پس از برداشت کاشت، رادیواکتیوی در بدن نمی‌ماند.

شیمی‌درمانی: مصرف دارو برای کشتن سلول سرطان؛ یک دارو یا ترکیب چند دارو ممکن است.

در سرطان سطحی پس از برداشت پیشابراه می‌توان داخل مثانه شیمی‌درمانی کرد. کاتتر از مجرا قرار و داروی مایع چند ساعت می‌ماند. معمولاً چند هفته هفتگی است و سپس ممکن است طی 1 سال ماهی یک یا چند بار ادامه یابد.

در گسترش به بدن، دارو وریدی داده می‌شود تا در کل بدن بچرخد. معمولاً دوره‌ای است و بهبود طی درمان پیگیری می‌شود. گاهی برای افزایش اثر جراحی تومور با شیمی‌درمانی کوچک می‌شود؛ نئوادجوانت نام دارد و در بسیاری نیازمندان سیستکتومی رادیکال سود طول عمر داشته است.

درمان ایمنی: در این روش که ایمنی‌درمانی و درمان زیستی هم نامیده می‌شود، هدف مبارزه با سرطان با توان طبیعی بدن، یعنی دستگاه ایمنی، است. بیشتر اوقات در سرطان مثانه سطحی (مرحله زودرس) پس از برداشت از راه پیشابراه برای پیشگیری از عود استفاده می‌شود. درمان ایمنی معمولاً چند هفته پس از برداشتن تومور سطحی یا زودرس با برداشت پیشابراه آغاز می‌شود.

دو روش دارد: واکسن سل (Bacillus Calmette-Guerin-BCG) و اینترفرون، ماده افزایش‌دهنده پاسخ ایمنی.

• واکسن سل (Bacillus Calmette-Guerin-BCG) شایع‌ترین ایمنی‌درمانی است. باکتری زنده ضعیف مرتبط با سل گاوی دارد که ایمنی را برای کشتن سلول سرطان مثانه فعال می‌کند. با کاتتر می‌رود و حدود 2 ساعت می‌ماند؛ معمولاً حدود 6 هفته، هفتگی است.
• اینترفرون درمان زیستی دیگر است؛ مقدار زیاد پروتئین مصنوعی برای تحریک ایمنی و بدن داده می‌شود. پژوهش قبلی احتمال اثر ترکیب BCG و اینترفرون در سرطان سطحی زودرس تهاجمی یا مقاوم را مطرح کرده است.
• به‌عنوان پیشرفت مهم سرطان،  تنظیم‌کننده‌های نقاط وارسی ایمنی  نام نسل تازه ایمنی‌درمانی مؤثر در مثانه است. از این داروها  آتزولیزوماب در 18 مه 2016 تأیید FDA گرفت.

خوانندگان عزیز، مانند بسیاری سرطان‌ها مهم‌ترین نکته مثانه تشخیص زود است. بررسی سالانه 1-2 بار و/یا مراجعه بی‌درنگ با نشانه‌های بالا، شروع زود درمان و شانس بیشتر بهبود را فراهم می‌کند.