Tibbin gələcəyi bağırsağımız ətrafında qurulur – Mikrobiom inqilabı

Yeni xəstələrimizlə tanış olun!

Onları görə bilməzsiniz, lakin trilyonlarla — bəlkə də kvadrilyonlarla — orqanizm hər gün müayinə otağımıza girib-çıxır. Acdırlar, sirlidirlər, birlikdə yaşamağa meyillidirlər və çox, çox kiçikdirlər.

Bunlar hazırkı xəstələrimizin bağırsaqlarında yaşayan mikroblardır.

Tezliklə yalnız insanlara deyil, bu mikroblara da dərman yazacağıq.

Cleveland Clinic-də Profilaktik Kardiologiya və Reabilitasiya bölməsinin həmsədri və Mikrobiom və İnsan Sağlamlığı Mərkəzi-nin direktoru Dr. Stanley Hazen deyir: "Gələcəkdə dərman dolablarımızda yalnız statin kimi bizi müalicə edən dərmanlar deyil, mikroblarımızdakı fermentə təsir edən və xroniki xəstəlikdə sağlamlıq faydası verən həblər də olacaq".

Mikroskopik qonaqlar – Bağırsaq mikrobiomunun rolu

Bağırsaqlarımızda yaşayan trilyonlarla mikrob yediklərimizi parçalayaraq metabolitlər yaradır. Bu metabolitlər sağlamlığımıza müsbət və ya mənfi təsir göstərə bilər.

Xüsusilə son araşdırmalar bağırsaq mikrobiomunun

• diabet,
• ürək-damar xəstəlikləri,
• qaraciyər xəstəlikləri,
• piylənmə,
• yüksək arterial təzyiq,
• nevroloji pozğunluqlar,
• depressiya və
• xərçəng kimi çoxsaylı ciddi xəstəliklərlə əlaqəli olduğunu göstərir.

Dr. Stanley Hazenin laboratoriyasında hazırlanmış müalicə xüsusilə ürək-damar xəstəliyi və xroniki böyrək xəstəliyinin göstəricisi olan trimetilamin N-oksid (TMAO) metabolitini hədəfə alır. Müalicə TMAO yaranmasına mane olaraq bu xəstəliklərin riskini azaltmağı hədəfləyir və klinik tədqiqatlara yaxınlaşır.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR:

• Mikrobiom xərçəng müalicəsinin uğuruna necə təsir edir?
• Mikrobiota yaşa və xəstəliyə görə necə dəyişir? Bunun əhəmiyyəti nədir?

Bağırsaq metabolitlərinin sağlamlığa təsirləri

Bağırsaq mikroblarının yaratdığı minlərlə metabolitdən bəziləri sağlamlığımızda mühüm rol oynayır. Bu metabolitlərdən bəziləri bunlardır:

• Qısa zəncirli yağ turşuları (Short-chain fatty acids= SCFA): Bağırsaq bakteriyaları lifli qidaları fermentasiya edərək asetat, propionat və butirat kimi qısa zəncirli yağ turşuları yaradır. Bu metabolitlər iştahı, enerji sərfini və yağ oksidləşməsini tənzimləyərək piylənmə və diabet kimi xəstəliklərə qarşı qoruyur. Xüsusilə butirat bağırsaq divarının bütövlüyünü dəstəkləyir, iltihabı azaldır və xərçəng əleyhinə təsirlər göstərir.

• TMAO və fenilasetilqlutamin: Xüsusilə qırmızı ət, yumurta və süd məhsulları kimi heyvani zülallar qəbul edildikdə bəzi bağırsaq bakteriyaları bu qidalardakı xolin və L-karnitini TMAO-ya çevirir. Araşdırmalar TMAO-nun ürək-damar xəstəlikləri ilə güclü əlaqəsini göstərir. Fenilasetilqlutamin isə ürək çatışmazlığı olan xəstələrdə kardioloji hadisə riskini artıra bilər.

• Triptofan metabolitləri: Bağırsaq bakteriyaları triptofanı serotonin və melatonin kimi neyrotransmitterlərə çevirə bilər. Bu metabolitlər bağırsaq-beyin oxunun fəaliyyətinə təsir edərək əhval pozğunluqlarına səbəb ola və ya müxtəlif nevroloji xəstəliklərin inkişafına töhfə verə bilər.

• Öd turşularının əlavə məhsulları: Bağırsaq mikrobları öd turşularını parçalayaraq iltihaba və immun funksiyaya təsir edən birləşmələr yaradır. Xüsusilə kortikosteroid hormonlarını parçalayan mikrobların doğuşdan sonrakı depressiya riskinə təsir edə biləcəyi düşünülür.

Mikrobiomun tibbdə gələcəyi

Mikrobiom araşdırmalarındakı irəliləyişlər bu kiçik orqanizmlərin sağlamlığa təsirinin anlaşılmasında inqilabi dövr başladır. Gələcəkdə süni intellekt (artificial intelligence= AI) modelləri qidalanma vərdişləri və yaşayış şəraiti kimi məlumatlar əsasında bağırsaq mikrobiomunun tərkibini proqnozlaşdıra biləcək. Metabolomika və bioinformatikadakı inkişaflar da həkimlərə müalicə yanaşmalarını fərdiləşdirməyə imkan verəcək.

Məsələn, müəyyən metabolitləri çatışmayan insanlarda onların sintezini artırmağa yönələn pəhriz və ya probiotik əsaslı müalicələr tətbiq oluna bilər. Hazırda bazarda butirat əlavələri olsa da, bu mövzuda daha çox araşdırma lazımdır. Lakin bəzi tədqiqatlar butirat istehsalını artıran lif əlavələrinin arterial təzyiqi sala biləcəyini göstərir.

Fərdi mikrobiom müalicəsi

Bağırsaq sağlamlığını yaxşılaşdırmaq üçün tövsiyə olunan ən sadə addım qidalanma müxtəlifliyini artırmaqdır. Meyvə, tərəvəz, paxlalılar və fındıq kimi qidalar bağırsaq mikroblarının müxtəlifliyini artıraraq sağlam metabolitlərin istehsalını təşviq edir. Bununla yanaşı, fermentləşdirilmiş qidalar mikrobiom müxtəlifliyini artıra və sağlamlığı dəstəkləyən postbiotiklər ehtiva edə bilər.

Lakin probiotik əlavələr barədə elm hələ aydın nəticəyə gəlməyib. Müəyyən probiotik bakteriyaların bəzi xəstəliklərdə faydalı ola biləcəyi bilinsə də, bu əlavələrin hər kəsə eyni cür təsir etmədiyi görünür. Buna görə fərdiləşdirilmiş mikrobiom əsaslı müalicələr gələcəkdə böyük əhəmiyyət daşıyacaq.

Yeni dövrün astanasında

Bağırsaq mikrobiomu araşdırmaları müasir tibbdə yeni dövr başladır. Gələcəkdə yalnız insanların genetik quruluşu deyil, bağırsaq mikrobiomları da xəstəliklərin diaqnostikası və müalicəsində mühüm rol oynayacaq. Bağırsaq mikrobiomunun yaratdığı metabolitlər insulin kimi bədən funksiyalarımızı tənzimləyən yeni hormonlar kimi qəbul ediləcək.

Nəticə olaraq mikrobiom araşdırmalarındakı inkişaflar müasir tibbin gələcəyini formalaşdıracaq və bağırsağımızın sağlamlıqdakı mühüm rolunu daha dərindən anlamağımıza imkan verəcək.