Tifli Mary-nin həbs edilməsi 1907 – Tif epidemiyası

1907-ci ildə Tifli Mary ABŞ-da “epidemiyaya” səbəb olan zahirən sağlam ilk şəxs olmaqla yanaşı, aldığı həbs cəzasına görə xəstəlik daşıyıcılarının ömürlük həbsə məhkum edilməsi haqqında müzakirələrin mövzusu olması ilə tanınır.

Tif, Salmonella enterica serotip typhi’nin (S. typhi) törətdiyi kəskin sistemik infeksion xəstəlikdir. Bakteriyanın bu alt növü yalnız insanlarda infeksiyaya səbəb olur. Xəstəlik kəskin tif xəstələrinin və xroniki daşıyıcıların sidiyi və ya nəcisi ilə çirklənmiş qida və suyun qəbulu nəticəsində yoluxa bilər. Xəstəliyin əlamətləri arasında bunlar sayıla bilər:

• Yüksək hərarət
• İshal və ya qəbizlik
• Yorğunluq
• Əzələ ağrısı
• Dəri səpgiləri 

1948-ci ildə tif qızdırmasının müalicəsi üçün xloramfenikol istifadə edilməyə başlandı, lakin bu dərmana qarşı davamlılığın yaranması ilə tif yenidən mühüm xəstəlik və ölüm səbəbinə çevrildi. 

Bəzi şəxslər heç bir əlamət göstərmədən bakteriyaya yoluxa bilərlər. Bu "daşıyıcıların" ən məşhuru isə Mary Mallon, başqa adı ilə Tifli Mary idi.

İrlandiyada doğulan Mary New York-un Mamaroneck bölgəsindəki bir evdə aşpaz işləməyə başlamışdı. Lakin işə başladıqdan 2 həftə sonra ev sakinlərində tif xəstəliyi aşkarlandığı üçün oradan ayrılmalı oldu. Daim işlədiyi yerləri tərk etmək məcburiyyətində qalırdı. 1906-cı ildə gigiyena mühəndisi George Soper Mary-nin aşpaz işlədiyi evlərdə tez-tez tif epidemiyalarının olduğunu aşkar etmişdi. Lakin o vaxta qədər Mary 8 ailənin evində aşpazlıq etmiş və 7 ailədə tif görülmüşdü. 

Həmin il New York-da yaşayan təxminən 3000 nəfər yoluxmuşdu və Mary epidemiyanın əsas mənbəyi hesab edilirdi. Mary-nin aşpaz olduğunu da nəzərə alaraq hadisələri araşdırmağa çalışan Sober ABŞ-da Salmonella typhi hallarının "sağlam daşıyıcısını” tapan ilk şəxs oldu. Tapıntılarını Journal of the American Medical Association (JAMA) jurnalında dərc etdi.

Həbs olunan Mary-dən zorla alınan nəcis nümunəsinin müayinəsi ilə onun tif daşıyıcısı olduğu təsdiqləndi. 1910-cu ildə Mary-nin azad edilməsinə qərar verildi; lakin onun aşpazlıq etməsi tamamilə qadağan olunmuşdu. Qərara əməl etməyən Mary soyadını Brown olaraq dəyişdirib Manhattan-dakı Sloane Xəstəxanasında aşpaz işləməyə başladı. Üç ay ərzində ən azı 25 nəfəri yoluxdurdu. Bu hadisədən sonra "Tifli Mary" (İngiliscə: "Tifoid Mary") kimi damğalandı və tibbi ədəbiyyatda da xəstəlik daşıyıcısı kimi yerini aldı. 

Tarixçilər Mary-nin ən azı 50 tif hadisəsinə (və ən azı üç həyat itkisinə) görə məsul olduğunu bildirirlər, lakin onun yoluxdurduğu insanların daha çox şəxsi yoluxdurduğu təxmin edilir. 

Mary əvvəllər karantində qaldığı xəstəxanada ömürlük karantinə məhkum edildi. İflic olduğu 6 il ərzində Riverside Xəstəxanasında qalan Mary Mallon 1938-ci ildə həyatını itirdi. Çox müzakirə olunan bu hadisədən sonra ictimai siyasətin formalaşdırılmasında epidemiologiyanın (əhali sağlamlığına təsir edən amillərin öyrənilməsinin) əhəmiyyəti gündəmə gəldi.

Xlorlanmış içməli su ABŞ-da tifin rastgəlmə tezliyini azaldıb və bu gün xəstəlik müxtəlif antibakterial dərmanlarla (antibiotiklərlə) müalicə oluna bilir. Lakin dünyada, xüsusilə infrastruktur və gigiyena çatışmazlığı olan bölgələrdə xəstəliyə tez-tez rast gəlinməkdə davam edir.

Yazıdakı şəklin izahı: Tifli Mary-nin xəstəliyi necə yaydığını göstərən xəbərdarlıq posteri.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Mary Mallon (1869–1938), George A. Soper (1870–1948)

• Əvvəlki mövzu: Qayalı dağlar ləkəli qızdırması – Gənə mənşəli infeksion xəstəlik
• Növbəti mövzu: Ruhun mənbəyini axtarmaq 1907 – Bədən və ruh