Tütün məmulatları və xərçəng 1951 – Siqaret çəkmək sağlamlığa zərərlidir!

1500-cü illərin əvvəlində tütün Yeni Dünyanın yerli torpaqlarından Avropaya gəlib və əslində süzənəkdən güllə yaralarınadək müxtəlif xəstəliklərin müalicə üsulu kimi təriflənib. 1500-cü illərin sonlarında tütün əyləncə məqsədilə istifadə olunan məşhur maddəyə çevrilib. Bu gün bəzi Amerika yerli qəbilələri tüstüsünün duaları göyə apardığına inandıqları üçün tütünü mərasimlərdə istifadə etmək məqsədilə yetişdirməyə davam edir.

10 minlərlə illik insanlıq tarixində tütün yalnız 500 ildir geniş yayılıb

Tütünün yayılması və məşhurlaşması müstəmləkəçilik, ticarət və mədəni mübadilə kimi tarixi proseslərlə sıx bağlıdır. 17-ci və 18-ci əsrlərdə tütündən istifadə dünyada daha da geniş yayılıb və tütün qlobal ticarət malına çevrilib.

Tütündən istifadənin tarixində əsas sıçrayış 1900-cü illərin əvvəlində, xüsusilə 1930 ilə 1940-cı illər arasında baş verib (Dünya müharibələri ilə). Tütün və tütün məmulatlarının illik istifadəsi 1900-cü ildə ildə bir neçə milyard ədəddən 2020-ci ildə təxminən 5,5 trilyon ədədə çatıb. ABŞ-da 1930 ilə 1940-cı illər arasında adambaşına siqaret istehlakı iki dəfə artıb və 1939-cu ildə 40 yaşdan kiçik kişilərin 66%-sı siqaret çəkirdi. 1880-ci illərin əvvəlində 18 yaşlı və daha yaşlı hər şəxsə təxminən 6 pound tütün istehlakı düşürdü; bunun 56%-sı çeynənən tütün, yalnız 1%-i isə istehsal edilmiş siqaret formasında idi.

Bu məlumatlar tütündən istifadədə əsas sıçrayışın 20-ci əsrin birinci yarısında baş verdiyini və bu dövrdə siqaret istehlakının əhəmiyyətli dərəcədə artdığını göstərir. Xüsusilə 1930-cu və 1940-cı illər tütün istehlakının, ələlxüsus siqaretdən istifadənin xeyli artdığı dövr kimi seçilir. Lakin 1700-cü illərdə tütündən istifadənin və tütün ticarətinin Amerikada iqtisadi artımı sürətləndirdiyini, yüksək tələbatın olduğu Avropada isə tütünün çox gəlirli məhsula çevrildiyini də qeyd etmək lazımdır.

Zərərləri 1950-ci illərədək aşkar deyildi

Siqaret çəkməklə ağciyər xərçəngi arasında güclü əlaqəni göstərən mühüm tədqiqatlardan birini ingilis fizioloq Richard Doll və ingilis statistik Bradford Hill aparıb. Onların 1951-ci ildə dərc olunan tədqiqatı Londondakı 20 xəstəxanadan təxminən 700 xəstə ilə müsahibələrə əsaslanırdı. Çox siqaret çəkənlərin çəkməyənlərə nisbətən ağciyər xərçənginə tutulma ehtimalının 50 dəfə yüksək olduğu nəticəsinə gələn Doll bu əlaqənin qorxuducu olduğunu düşünüb. Özü də tədqiqatı apararkən, işin ortasında siqaret çəkməyi dayandırıb. 30 mindən çox həkimin töhfəsi ilə aparılan davam tədqiqatı tütünlə xərçəng arasındakı əlaqəni təsdiqləyib.

1954-cü ildə Birləşmiş Krallığın səhiyyə naziri Iain Macleod mətbuat konfransında https://www.drozdogan.com/e-sigara-nikotin-vucutta-ne-kadar-kalir-zararlari/ çıxış edərək “Ağciyər xərçəngi ilə siqaret çəkmək arasında əlaqənin olduğu qəbul edilməlidir”, – deyib. Macleod bütün çıxışı boyunca siqaret çəkməyə davam edib.

Bu gün tütün qarşısı alına bilən ölümlərin ən böyük səbəbidir. Tütündən istifadə aşağıdakı xəstəliklərin riskini artırır:

• Müxtəlif xərçəng növləri (məsələn, ağciyər, böyrək, qırtlaq, boyun, süd vəzi, sidik kisəsi, qida borusu, mədəaltı vəzi və mədə xərçəngi)
• Ürək tutmaları
• İnsultlar
• Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (məsələn, emfizema və xroniki bronxit səbəbindən təngnəfəslik)
• Düşük
• Erkən doğuş
• Damar sərtliyi 
• Yüksək qan təzyiqi 

Təkcə tütündən istifadə iyirminci əsrdə təxminən 100 milyon insanın ölümünə səbəb olub.

Tütün tüstüsü DNA-ya (hüceyrənin genetik materialına) bağlanan və mutasiyalara (genetik ardıcıllığın dəyişikliklərinə) səbəb olan kanserogen maddələr ehtiva edir. Mutasiyalar proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümünün qarşısını ala bilər və hüceyrələr xərçəngləşə bilər. Tütün həmçinin beyində həzzin, asılılığın və müxtəlif emosiyaların rol oynadığı nucleus accumbens-də dopaminin (neyrotransmitterin) ifrazını artıran, asılılıq yaradan nikotin maddəsini ehtiva edir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Austin Bradford Hill (1897–1991), William Richard Shaboe Doll (1912–2005), Iain Norman Macleod (1913–1970)

• Əvvəlki mövzu: HeLa hüceyrələri 1951 – İlk ölümsüz insan hüceyrələri
• Növbəti mövzu: Amniosentez 1952 – Ana bətnindəki körpənin sağlamlıq müayinəsi