Xərçəng kimyaterapiyası 1946 – Xərçəng müalicəsində inqilab

Xərçəng kimyaterapiyasının bir çox növü xərçəng hüceyrələrinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri olan sürətli bölünmənin qarşısını almağa əsaslanır. Təəssüf ki, kimyaterapiya dərmanları saç follikullarında, həzm sistemində və sümük iliyində olan hüceyrələr kimi sürətlə bölünən sağlam hüceyrələri də məhv edir. 

Təəccüblüdür ki, ilk təsirli xərçəngəleyhinə dərmanlardan biri amerikalı farmakoloqlar Alfred Gilman və Louis Goodman tərəfindən müharibə dövründə aparılan gizli tədqiqatlar nəticəsində kəşf edilib. Amerika istehsalı olan xardal qazı bombalarına təsadüfən məruz qalmış minlərlə insan üzərində aparılan araşdırmada bu kimyəvi döyüş maddəsinin sürətlə böyüyən ağ qan hüceyrələrinə zərər verdiyi müşahidə edildi. Alimlər bunun bəzi limfomaların (müəyyən ağ qan hüceyrələrinin xərçənglərinin) müalicəsində faydalı ola biləcəyini düşündülər. 1943-cü ildə qeyri-Hodgkin limfoması olan bir şəxsə əlaqəli azot birləşməsi inyeksiya edildikdə Gilman və Goodman şiş kütlələrinin kəskin, lakin müvəqqəti kiçildiyini müşahidə etdilər. Hökumət nəticələrin 1946-cı ildə dərc edilməsinə icazə verdi.

• 1948-ci ildə amerikalı patoloq Sidney Farber folat vitamini tələb edən fermentlərin təsirini əngəlləyən metotreksat adlı dərmanın kəskin limfoblast leykozla mübarizə aparan uşaqlarda remissiyaya səbəb olduğunu kəşf etdi. 
• 1951-ci ildə kimyaçılar DNA sintezini ləngidən və uşaqlıq leykozunun müalicəsində faydalı olan 6-merkaptopurin (6-MP) adlı dərmanı sintez etdilər. 
• 1956-cı ildə metotreksat bir qadında koriosarkom adlı bərk hüceyrəli şişin müalicəsində təsirli şəkildə istifadə olundu. 
• 1965-ci ildə müxtəlif xərçəngəleyhinə dərmanların kombinasiyalarının faydalı ola biləcəyi kəşf edildi. 
• 1969-cu ildə DNA-da çarpaz bağlanmaya səbəb olan platin əsaslı dərmanların proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümünü (apoptozu) işə saldığı bildirildi.

Hüceyrə bölünməsinə və ya DNA sintezinə təsir edən kimyaterapiya dərmanları bir neçə əsas kateqoriyaya bölünə bilər; 

• Alkilləşdirici maddələr (DNA replikasiyasının qarşısını almaq üçün DNA zəncirlərini birləşdirir), 
• Antimetabolitlər (hüceyrənin böyüməsi və replikasiyası üçün zəruri molekulların sintezində lazım olan fermentlərə təsir edir), 
• Bitki alkaloidləri (hüceyrə bölünməsi üçün lazım olan mikrotubul funksiyasını bloklayır),
• Topoizomeraza inhibitorları (DNA-nın normal burulma formalarını pozur) 
• Şişəleyhinə antibiotiklər (DNA və RNA-nın düzgün fəaliyyətini əngəlləyir) 
• Hədəflənmiş müalicələr dəqiq hədəflərə bağlana bilən monoklonal anticisimləri və müəyyən kinaza fermentlərinin inhibitorlarını əhatə edir. 

Əvvəllər ölümcül olan bir çox xərçəng növü bu gün müalicə edilə bilir.

Yazıdakı şəklin izahı: Catharanthus roseus bitkisindən əldə edilən vinblastin və vinkristin dərmanları leykoz və digər xərçəngləri müalicə etmək üçün kimyaterapevtik maddələr kimi istifadə olunur. 

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Sidney Farber (1903 – 1973), Louis S. Goodman (1906 – 2000), Alfred Gilman (1908 – 1984)

• Əvvəlki mövzu: Blalock–Taussig şuntu 1944 – Mavi körpə sindromunun müalicəsi
• Sonrakı mövzu: Lobotomiya 1946 – Beyin əlaqələrinə müdaxilə