Xərçəngdə hiperkalsemiya (kalsium yüksəkliyi) nədir? Səbəbləri, əlamətləri və müalicəsi

Xərçəng xəstələrinin 30%-ədək hissəsini təsirləndirən hiperkalsemiya əksər xərçəng növlərində görülsə də, xüsusilə kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi, süd vəzi xərçəngi, çoxsaylı mieloma, baş-boyun yastıhüceyrəli karsinoması, urotelial və yumurtalıq xərçəngi olanlarda geniş yayılıb.

Hiperkalsemiya qanda kalsium səviyyəsinin normadan yuxarı qalxmasıdır. Adətən kalsiumun sümüklərdən qana həddindən artıq buraxılması, böyrəklərin kifayət qədər kalsium xaric edə bilməməsi və ya həzm sistemi ilə artıq kalsium qəbulu nəticəsində yaranır. Bəzi xəstəliklərin əlaməti ola bildiyi kimi, xərçəng kimi ciddi vəziyyətlərdə də görülə bilər.

Xərçəng xəstələrində hiperkalsemiyanın xərçənglə bağlı səbəbləri ilə yanaşı, xərçəngdən kənar səbəbləri də ola bilər.

Hiperkalsemiyanın xərçəngdən kənar səbəbləri ümumi əhalidəki səbəblərə bənzəyə bilər.

Hiperkalsemiyanın alt tipləri və əlamətləri

Hiperkalsemiya serum kalsium konsentrasiyasının orta göstəricidən 2 standart kənarlaşma yuxarı olması kimi müəyyən edilir.

Hiperkalsemiya

• yüngül (10,5-11,9 mg/dL),
• orta (12,0-13,9 mg/dL) və ya
• hiperkalsemik böhran (14,0-16,0 mg/dL) kimi təsnif edilə bilər.

Xərçənglə əlaqəli hiperkalsemiya dörd alt tipə ayrılır:

• humoral,
• yerli osteolitik,
• 1,25-dihidroksivitamin D vasitəli və
• ektopik hiperparatiroidizm.

Bədxassəliliyə (xərçəngə) bağlı humoral hiperkalsemiya şiş hüceyrələrinin paratiroid hormonuna bənzər zülal olan PTHrP (paratiroid hormonu ilə əlaqəli zülal) istehsal etməsi ilə yaranır. Zülal sümük və böyrəklərdəki xüsusi reseptorlara bağlanaraq kalsiumun sümüklərdən qana buraxılmasını və böyrəklərdə geri sorulmasını artırır. Bu da qanda kalsium səviyyəsini yüksəldir.

Xərçəng sümüklərə metastaz veribsə, yerli osteolitik hiperkalsemiya adlanan vəziyyət yaranır. Bu zaman sümükdəki şiş hüceyrələri sümükləri parçalayan osteoklastların fəallığını artıran və sümük yaradan osteoblastların fəaliyyətini zəiflədən maddələr ifraz edir.

Bəzi şişlər normalda paratiroid vəzilərinin istehsal etdiyi paratiroid hormonunu (PTH) yarada bilər. Ektopik hiperparatiroidizm adlanan bu vəziyyətdə PTH sümüklərdən kalsium buraxılmasını stimullaşdıraraq hiperkalsemiyaya səbəb ola bilər.

Bəzi şişlər D vitamini metabolizminə təsir edərək kalsium səviyyəsini artıra bilər. Bu şişlər D vitamininin fəal forma olan 1,25-dihidroksivitamin D-yə çevrilməsini təmin edən fermenti həddindən artıq istehsal edir. Fəal D vitamini bağırsaqlardan kalsium sorulmasını və sümüklərdən buraxılmasını artıraraq qandakı səviyyəni yüksəldir.

Əlaqəli mövzu: Sümük metastazı nədir? Xərçənglər niyə sümüyə metastaz verir və necə müalicə edilir?

Hiperkalsemiyanın əlamətləri hansılardır?

Hiperkalsemiya böyrək daşları, xroniki böyrək xəstəliyi, sümük ağrısı, çox sidik ifrazı, mədə-bağırsaq narahatlıqları (ürəkbulanma, qusma, qəbizlik), pankreatit, mədə xorası, həmçinin narahatlıq, depressiya, halsızlıq və şüur qarışıqlığı kimi neyropsixiatrik əlamətlər yarada bilər.

Xərçəngə bağlı hiperkalsemiyanın ən çox rast gəlinən əlamətləri bunlardır:

• Yorğunluq və halsızlıq
• Həddindən artıq susama və sidik ifrazı
• Ürəkbulanma və qusma
• İştahasızlıq və çəki itkisi
• Qəbizlik
• Qarın ağrısı
• Psixi vəziyyət dəyişiklikləri, məsələn, şüur qarışıqlığı və ya diqqəti cəmləşdirməkdə çətinlik
• Əzələ zəifliyi
• Sümük ağrısı və ya sınıqları

Xərçəngdə hiperkalsemiya niyə əhəmiyyətlidir?

Hiperkalsemiya bəzi hematoloji xərçənglərdə ilk əlamət ola bilər, lakin adətən onkoloq olmayanlar tərəfindən tanınmır.

Xəstələrdə çox qeyri-müəyyən əlamətlər ola bilər və onlar sadəcə yorğun, susuz olduqlarını düşünə bilərlər. Bəzən bu, uzun çəkir və xəstə sonda təcili yardım şöbəsinə müraciət etdikdə xəstəlik hiperkalsemiya ilə özünü göstərə bilər.

Aktiv xərçəng müalicəsi alan xəstədə hiperkalsemiya çox vaxt problem yaratmır, çünki onkoloqlar müntəzəm laboratoriya yoxlamaları çərçivəsində kalsium səviyyəsini izləyirlər.

Remissiyada, yəni müalicəsi bitmiş və izləməyə götürülmüş xəstələrdə gözləniləndən yüksək kalsium, xüsusilə yorğunluq və yuxululuq şikayətləri də varsa, xərçəngin qayıtmasının əlaməti ola bilər.

Həkimlər hiperkalsemiyanın əlamətlərini və laborator göstəricilərini yaxşı tanıyırlar. Lakin şübhə yaranmazsa bu, asanlıqla nəzərdən qaça bilən, amma yaxşı idarə oluna bilən vəziyyətdir.

Hiperkalsemiya testi necə aparılır?

Hiperkalsemiya ən sadə şəkildə serum kalsium səviyyəsinin ölçülməsi ilə aşkarlanır.

Səbəbi müəyyənləşdirmək üçün serum PTH, kalsitonin, D vitamini, ionlaşmış kalsium, fosfor, maqnezium, qələvi fosfataza, böyrək funksiyası və sidikdə kalsium-kreatinin nisbəti də yoxlanıla bilər.

Korreksiya olunmuş kalsium nədir?

Korreksiya olunmuş kalsium ümumi kalsium səviyyəsinin qan plazmasındakı albuminə görə uyğunlaşdırıldığı ölçüdür. Albumin qan zülallarından biridir və kalsium ona bağlanır; buna görə albumin aşağı olduqda ümumi kalsium göstəricisi yanıltıcı ola bilər.

Korreksiya olunmuş kalsium adətən bu düsturla hesablanır:

• Ölçülmüş ümumi kalsium + 0.8 x (normal albumin səviyyəsi – ölçülmüş albumin səviyyəsi)

Bu düstur albumin aşağı olduqda həqiqi sərbəst kalsium səviyyəsini daha düzgün əks etdirir.

Hiperkalsemiyanın səbəbini müəyyənləşdirmək ən yaxşı idarəetmə yanaşmasının seçilməsi üçün əhəmiyyətlidir. Hiperkalsemiyanın ağırlığı seçilən xərçəng müalicələrinə də təsir göstərə bilər.

Xərçəng xəstələrində hiperkalsemiyanın müalicəsi

Hiperkalsemiya böyrəklərin filtrasiya funksiyasını pozaraq sidik ifrazını artırır və bu da dehidratasiyaya (maye itkisinə) səbəb olur. Yüksək kalsium həmçinin mədə-bağırsaq şikayətləri, ürəkbulanma və qusma yaradaraq maye itkisini daha da artıra bilər.

Əsas müalicələrə dehidratasiyanı (maye itkisini) aradan qaldırmaq üçün venadaxili (IV) maye və bisfosfonatlar və ya denosumab kimi sümük parçalanmasını azaldan müalicələr daxildir. Kalsitonin, qlükokortikoidlər və bəzi hallarda dializ də istifadə edilə bilər.

Nəticə etibarilə xərçəngə bağlı hiperkalsemiyalı xəstənin vəziyyətinin yaxşılaşması üçün əsas xərçəng müalicə olunmalıdır.

Yetkinlərdə xərçəngə bağlı hiperkalsemiyanın müalicəsinə dair tövsiyələr belədir:

• Xərçəngə bağlı hiperkalsemiyada venadaxili (IV) bisfosfonatlarla və ya denosumab ilə müalicə aparılmalıdır. Bu iki seçimdən denosumaba bisfosfonatlarla müqayisədə daha çox üstünlük verilir.
• Kalsiumun çox yüksək olduğu ağır hiperkalsemiyada (serum kalsiumu >14 mg/dL [3,5 mmol/L]) qısamüddətli təsir göstərən kalsitonin (48-72 saatda təsirini itirir) ilə IV bisfosfonat və ya denosumab kombinasiyası tövsiyə edilir.
• Əvvəl IV bisfosfonat almış, hiperkalsemiyası təkrarlayan və ya yaxşılaşmayan xəstələrdə denosumab tövsiyə edilir.
• Kalsitriolu yüksəldən şişi olan və artıq kortizon törəmələri ilə müalicə edilən xəstədə əlamət verən və ya ağır hiperkalsemiya davam edirsə, müalicəyə IV bisfosfonat və ya denosumab əlavə edilməsi məsləhət görülür.
• Paratiroid xərçənginə bağlı hiperkalsemiyada yüngül əlamətli hallarda kalsimimetik, daha ağır hiperkalsemiyada isə IV bisfosfonat və ya denosumab tövsiyə edilir.
• Paratiroid xərçənginə bağlı hiperkalsemiya kalsimimetiklə nəzarətə alınmırsa, IV bisfosfonat və ya denosumab əlavə edilə bilər.
• Paratiroid xərçənginə bağlı, IV bisfosfonat və ya denosumab ilə nəzarətə alınmayan hiperkalsemiyada müalicəyə kalsimimetik əlavə etmək uyğun olar.

Xərçəngə bağlı hiperkalsemiyanın çox vaxt irəliləmiş mərhələ və ya aqressiv biologiya ilə əlaqəli olduğu nəzərə alınanda onkoloqlar bəzi hallarda palliativ yardım xidmətlərini cəlb etməyi düşünməlidirlər. Məsələn, müalicə zamanı aşkarlanan hiperkalsemiya müalicənin gözlənildiyi qədər yaxşı işləmədiyini göstərə bilər və xəstə ilə həyatın son dövründə qulluq barədə danışmağın vaxtı ola bilər.

Xülasə və tövsiyələr

Hiperkalsemiya xərçəng xəstələrində tez-tez rast gəlinən problemdir və vaxtında, düzgün müdaxilə olmadıqda ciddi nəticələrə gətirə bilər. Müalicə yanaşmaları tipinə və ağırlığına görə fərqlənir. Əvvəlcə əsas səbəbin müalicəsi vacibdir və bu, adətən IV mayelər və sümük tənzimləyici dərmanlarla dəstəklənir. Həyat keyfiyyətini artırmaq və hiperkalsemiyanı nəzarətdə saxlamaq onkoloji müalicənin effektivliyinin qorunması və ümumi sağlamlığın yaxşılaşması üçün əsas əhəmiyyət daşıyır. Onkoloqlar hiperkalsemiyanı müalicə etməklə yanaşı, potensial həyati təhlükəli bu vəziyyəti erkən tanımaq və önləmək üçün daim diqqətli olmalıdırlar. Bu, həm aktiv xərçəng müalicəsi alan, həm də remissiyada olan xəstələrə aiddir. Hiperkalsemiyanın idarə olunması xərçəng müalicəsinin mürəkkəbliyində multidissiplinar yanaşma tələb edir və planlaşdırmada xəstə mərkəzli yanaşmanı təşviq edir.

*

Şəkillərin izahı: Yazının şəkli Microsoft Copilot ilə bu tapşırıq əsasında yaradılıb: “Bu anlayışları vizuallaşdıra bilərsinizmi? Yorğunluq, susama, ürəkbulanma-qusma, iştahasızlıq, qəbizlik, qarın ağrısı”