Xərçəngdə immunoterapiyaların böyrək əlavə təsirləri hansılardır və necə müalicə olunur?

İmmunoterapiyalar son illərdə xərçəng müalicəsində inqilabi irəliləyişlər təmin edən müalicə qrupudur. İmmunoterapiyaların ən geniş istifadə olunan növü immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarıdır. Məqalənin davamında bu dərmanları qısaca "immunoterapiya" adlandıracağıq.

İlk FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) təsdiqini 2011-ci ildə alan bu dərmanlar immun sisteminin xərçəng hüceyrələri ilə mübarizə aparmasını təmin etmək üçün immun nəzarət nöqtələrini hədəfləyir. İmmun nəzarət nöqtələri immun sisteminin həddindən artıq reaksiya verməsinin qarşısını alan molekulyar mexanizmlərdir. Lakin bu nəzarət nöqtələrini basqılayan immunoterapiyalar istifadə edildikdə immun sistemi həddindən artıq aktivləşə və bədənin öz toxumalarına hücum edə bilər. Bu, müxtəlif autoimmun reaksiyalar yaradaraq immunoterapiyalara xas əlavə təsirlərə səbəb ola bilər.

İmmunoterapiyaların kimyaterapiyalar və hədəfə yönəlmiş digər ağıllı dərmanlarla müqayisədə daha az əlavə təsirə səbəb olduğu bilinsə də, bəzən ciddi əlavə təsirləri ola bilər. Bunlardan biri böyrəklərlə bağlı əlavə təsirlərdir.

Böyrək əlavə təsirlərinin əhəmiyyəti

İmmunoterapiya istifadəsi ilə əlaqəli böyrək əlavə təsirləri nadir olsa da, ciddi klinik nəticələrə səbəb ola bilər. Böyrəklərin zədələnməsi xəstələrin həyat keyfiyyətini azalda və müalicə prosesini çətinləşdirə bilər. Buna görə də immunoterapiya alan xəstələrdə böyrək funksiyalarının yaxından izlənməsi və mümkün əlavə təsirlərin erkən tanınması böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu icmal immunoterapiyaların böyrək əlavə təsirlərinin mexanizmlərini, klinik tapıntılarını, diaqnostika və idarəetmə strategiyalarını nəzərdən keçirməyi hədəfləyir.

İmmunoterapiya zamanı böyrək əlavə təsirlərinə nə qədər tez-tez rast gəlinir?

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları ilə əlaqəli böyrək əlavə təsirlərinin tezliyi adətən aşağıdır, lakin ciddi hallar da müşahidə oluna bilər. 10 min xəstəni əhatə edən metatəhlilə əsasən:

• İstənilən dərəcəli böyrək toksikliyinin rastgəlmə tezliyi 1,2%
• Aşağı dərəcəli (Dərəcə 1-2) böyrək toksikliyi göstəricisi təxminən 0,7% və
• Yüksək dərəcəli (Dərəcə 3-4) böyrək toksikliyi göstəricisi təxminən 0,6% bildirilib.

Bununla yanaşı, kombinə immunoterapiya, əvvəldən mövcud böyrək xəstəliyi və ya yanaşı xəstəliklər olduqda böyrək əlavə təsirlərinin tezliyinin 7%-ə qədər yüksəldiyini bildirən tədqiqatlar da var.

Bu məlumatlar immunoterapiyaların böyrək əlavə təsirlərinin nadir olduğunu, lakin diqqətlə izlənməli olduğunu vurğulayır.

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları və böyrək əlavə təsirləri

1. İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarının təsir mexanizmi

• PD-1/PD-L1 yolu
  • Proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü zülalı 1 (PD-1) və liqand 1 (PD-L1) immun cavabı tənzimləyən mühüm nəzarət nöqtələridir. PD-1/PD-L1 qarşılıqlı təsiri T hüceyrələrinin aktivliyini basqılayır və beləliklə autoimmun cavabların qarşısını alır. Lakin xərçəng hüceyrələri bu yoldan istifadə edərək immun sistemindən yayına bilər. PD-1 inhibitorları (pembrolizumab, nivolumab) və PD-L1 inhibitorları (atezolizumab, durvalumab) bu qarşılıqlı təsiri əngəlləyərək T hüceyrələrinin xərçəng hüceyrələrinə hücum etməsini təmin edir.
• CTLA-4 yolu
  • Sitotoksik T-limfosit antigeni-4 (CTLA-4) T hüceyrələrinin aktivləşməsini inhibə edən digər nəzarət nöqtəsidir. CTLA-4 inhibitorları (ipilimumab) bu yolu bloklayaraq T-hüceyrə aktivləşməsini artırır və şişəleyhinə cavabı gücləndirir.

2. Böyrək əlavə təsirlərinin mexanizmləri

• Autoimmun cavablar
  • İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları autoimmun reaksiyalara səbəb ola bilər. Bu, immun sisteminin böyrək toxumasını hədəfləməsi və iltihab yaratması ilə nəticələnir.
• İltihabi mexanizmlər
  • Böyrəklərdəki iltihabi cavablar interstisial nefrit və qlomerulonefrit kimi hallara səbəb ola bilər. Bu mexanizmlər immun hüceyrələrin böyrək toxumasına hücumu nəticəsində inkişaf edir.
• İmmun komplekslərin çökməsi
  • İmmun komplekslərin böyrək qlomerullarında toplanması qlomerulonefritin səbəblərindən biri ola bilər. Bu komplekslər anticisimlə antigenin birləşməsindən yaranır və iltihabı başladır.

3. Klinik əlamətlər və diaqnoz

Serum kreatinin və BUN səviyyələrinin artması böyrək zədələnməsini göstərə bilər. Bundan əlavə, sidik analizində proteinuriya və hematuriya mühüm tapıntılardır.

Hansı patologiyalara səbəb olur?

• Kəskin interstisial nefrit (AIN)
  • Kəskin interstisial nefrit böyrək interstisiumunda iltihabla xarakterizə olunur. Çox vaxt sidik analizində ağ qan hüceyrələrinin aşkarlanması ilə diaqnoz qoyulur. İmmunoterapiyanın əlavə təsiri kimi ən çox bu patologiya müşahidə olunur. Xəstədə böyrək funksiyalarının pozulması, sidikdə zülal və leykositlərin olması, qanda eozinofil sayının artması və hərarətlə özünü göstərə bilər.
• Kəskin tubulyar nekroz (ATN)
  • Kəskin tubulyar nekroz böyrək borucuqlarının zədələnməsi nəticəsində inkişaf edir. Klinik olaraq kəskin böyrək çatışmazlığı ilə özünü göstərir.
• Qlomerulonefrit
  • Qlomerulonefrit qlomerullarda iltihab və zədələnmə ilə xarakterizə olunur. Klinik olaraq proteinuriya, hematuriya və böyrək funksiyalarının pozulması ilə özünü göstərir.

Görüntüləmə və biopsiya

Böyrək biopsiyası dəqiq diaqnoz qoymaq üçün mühüm üsuldur. Biopsiya nəticələri interstisial iltihabı, tubulyar zədələnməni və ya qlomerulyar xəstəliyi göstərə bilər.

Böyrək əlavə təsirləri necə müalicə olunmalıdır?

Aşağıda böyrək əlavə təsirlərinin müalicəsinə yanaşma addım-addım izah olunur (Böyrək toksikliklərinin idarəetmə alqoritmi):

Risk amillərinin müəyyənləşdirilməsi və izləmə

• Xəstəliyə meyil yaradan amillər
  • Əvvəldən mövcud böyrək xəstəliyi, irəli yaş və yanaşı istifadə olunan nefrotoksik dərmanlar kimi amillər immunoterapiya zamanı böyrək əlavə təsirləri riskini artıra bilər.
• Xəstənin izlənməsi
  • İmmunoterapiya alan xəstələrin böyrək funksiyaları müntəzəm izlənməlidir. Müalicə müddətində serum kreatinin və sidik analizləri vaxtaşırı aparılmalıdır.

Nəticə

Nəticə etibarilə immunoterapiyaların xərçəng müalicəsindəki uğuru mübahisəsiz olsa da, bu müalicələrin böyrəklərdə yarada biləcəyi əlavə təsirlər nəzərə alınmalıdır. İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarının yaratdığı böyrək əlavə təsirləri adətən az rast gəlinsə də, ciddi hallar diqqətdən kənarda qalmamalıdır. İmmunoterapiya alan xəstələrin böyrək funksiyalarının müntəzəm izlənməsi və erkən müdaxilə ilə əlavə təsirlərin idarə olunması müalicənin uğurla davam etməsi baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də onkoloqlarla nefroloqlar arasında effektiv əməkdaşlıq böyrək əlavə təsirlərinin diaqnostikası və müalicəsində mühüm rol oynayır.