Yuxu xəstəliyinin səbəbi 1902 – Setse milçəyi

Jurnalist Melody Peterson yuxu xəstəliyini "adından daha ölümcül və qorxunc xəstəlik" olaraq təsvir edir. 

"Sarımtıl-qəhvəyi milçəklər ölümcül parazitləri insan qurbanlarına yeridir. Parazitlər çoxaldıqca insan sahibləri sanki dəli olur. Qurbanların şüuru qarışır, büdrəyir və kəkələyirlər.”

Afrika tripanosomiazı olaraq da bilinən yuxu xəstəliyi setse milçəyinin dişlədiyi sahibin qanında yaşayan qamçılı ibtidai orqanizm olan Trypanosoma brucei paraziti ilə yoluxur. Xəstəlik Afrikanın bəzi bölgələrində endemikdir. Xəstəliyin ilk mərhələsində;

• İnsanda qızdırma və oynaq ağrısı olur. 
• Parazitlər qan dövranını və limfa sistemini zəbt edərək limfa düyünlərinin şişməsinə səbəb olur. 
• Parazit beyinə daxil olduqda qurbanın yuxusu nizamsız hala gəlir.
• Sidik kisəsinə nəzarəti itirir.
• Oyanması çətinləşir və həyatını itirir.

Trypanosoma brucei iki yarımnövə ayrılır: Trypanosoma brucei gambiense (TBG) və Trypanosoma brucei rhodesiense (TBR) 

• TBG Mərkəzi və Qərbi Afrikanın geniş bölgəsində yayılmışdır və daha yavaş inkişaf edən, daha xroniki xəstəlik formasıdır. 
• TBR Şərqi və Cənubi Afrikada daha geniş yayılmışdır və müxtəlif məməliləri yoluxdurmaq ehtimalı daha yüksəkdir. TBR daha aqressiv parazitdir, yuxu xəstəliyinin bütün mərhələlərinin sürətlə inkişafına səbəb olur və qurban sürətlə müalicə edilməzsə, adətən bir il ərzində həyatını itirir.

1901-ci ildə Uqandada yuxu xəstəliyi yayıldıqda 250000-dən çox insan həyatını itirdi. 

1902-ci ildə şotlandiyalı mikrobioloq David Bruce törədici amili (qamçılını) və daşıyıcını (milçəyi) qəti müəyyən edən ilk şəxslərdən biri oldu. Bir neçə il sonra alman alimi Paul Ehrlich və yapon həkim Kiyoshi Shiga atoksil adlı arsen ehtiva edən müalicə hazırladılar. Lakin müalicə xəstələrin kor olmasına səbəb ola bilirdi. 

Bu gün müalicələr xəstəliyin mərhələsinə və parazit formasına bağlı olaraq pentamidin, suramin, melarsoprol və/və ya eflornitin ehtiva edə bilər.

Şəkil: Trypanosoma brucei gambiense parazitinin mikroskop altındakı görüntüsü 

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Paul Ehrlich (1854–1915), David Bruce (1855–1931), Kiyoshi Shiga (1871–1957)

• Əvvəlki mövzu: İrsi metabolik xəstəliklər 1902 – Genetik pozuntular
• Sonrakı mövzu: Damar cərrahiyyəsi 1902 – Damarların uğurla tikilməsi