Bir Salon, Bir Danışma Kurulu ve İlk Ödenek: Mary Lasker, Kongre ve NCI'ın İlaç Programı (1952-1955)
Bu Makalede
Bir Salon, Bir Danışma Kurulu ve İlk Ödenek: Mary Lasker, Kongre ve NCI'ın İlaç Programı (1952-1955)
Dün çift sarmalın kime ait olduğunu sormuştuk (129. gün). Bugünkü soru daha maddî: laboratuvarların, hastanelerin ve ilaç denemelerinin parasını kim buldu? Farber'in aminopterinle çocuklarda geçici remisyon elde ettiğini (122. gün) ve Jimmy Fund'ın bu işe bağış topladığını (123. gün) görmüştük. Ama o ilaçlar hâlâ tek tek, rastlantıyla ve özel bağışlarla bulunuyordu. 1950'lerin ortasında ABD'de kamu parasıyla, düzenli biçimde kanser ilacı arayan bir program kuruldu. Bu yazı o programı ve arkasındaki kişiyi anlatıyor; elimdeki kaynakların neyi gösterip neyi göstermediğini de baştan söyleyeceğim.
Araştırmaya hiç para ayırmayan bir dernek
Mary Lasker 30 Kasım 1900'de Wisconsin'in Watertown kentinde doğdu. Albert Lasker'le Nisan 1939'da tanıştı ve 22 Haziran 1940'ta evlendi. Albert (1880-1952), Chicago'daki Lord & Thomas reklam ajansının sahibiydi; ajansı 1942'de sattı. Aynı yıl çift Albert ve Mary Lasker Vakfı'nı kurdu; bugünkü Lasker Ödülleri o vakfın ürünüdür (NLM). Mary Lasker'in ilk işi American Cancer Society'yi yeniden örgütlemek oldu: derneği büyük çaplı bağış toplamaya, kamuoyu çalışmasına ve Kongre'yle ilişkiye bağladılar.
Başlangıç noktası düşüktü. 1914'te kurulan American Society for the Control of Cancer'in yaklaşık bin üyesi ve 102.000 dolarlık bir bütçesi vardı; bu paranın araştırmaya ayrılan bir payı yoktu. Lasker 1943'te dernekten Clarence Cook Little'la görüştü; çift yönetim kurulunu devraldı ve dernek 1944'te American Cancer Society adını aldı. Yönetimde hekimlerin yerini büyük oranda bağış toplama ve reklam yöntemlerini bilen yurttaşlar aldı (ASCO Post). 1948'de dernek 14 milyon dolar topladı ve bunun yaklaşık dörtte biri araştırma hibelerine gitti (NLM). Kamu tarafında da tablo değişiyordu: NCI'ın ödeneği 1946 mali yılında 1,75 milyon dolardı, 1947'de 14 milyon doları aştı.
Ölçek için iki rakam: NIH'nin bütçesi 1945 ile 1961 arasında 150 kat artarak 460 milyon dolara çıktı; NCI'ın 1961 ödeneği 110 milyon dolardı (NLM). İlk CCNSC ödeneği olan 5 milyon dolar, 1961'deki bu ödeneğin yaklaşık yirmi ikide biri eder (benim hesabım; farklı yılların rakamlarının kaba karşılaştırması). Yani 1955'teki adım parasal olarak küçük bir başlangıçtı. Asıl önemi, bir ilaç arama işinin kamu bütçesinde süregelen bir kalem olması ve 1976'ya kadar bu biçimde sürmesiydi; bu son yargı benim okumamdır.
"Bilgi yetersiz" denmişti; üç yıl içinde ödenek çıktı
Aralık 1952'de Ulusal Danışma Kanser Kurulu, bir kemoterapi keşif programını haklı kılacak bilginin yetersiz olduğu sonucuna vardı (NCI Geliştirme Terapötikleri Programı sayfası). 1955'te Kongre, Cancer Chemotherapy National Service Center'ı (CCNSC) 5 milyon dolarla onayladı: 4,2 milyon dolar kanser araştırması hibelerine, 800.000 dolar deneme maddelerinin edinilmesine ve değerlendirilmesine ayrıldı; dört tarama merkezi kuruldu. NLM'nin zaman çizelgesi ise "1954'te Kongre kemoterapiye 3 milyon dolar yönlendirdi" der. İki rakam birbirini tutmuyor; ayrıntı fact-check kutusunda. Hangisi doğru olursa olsun resim aynı: 1952'de "erken" bulunan alan, iki ya da üç yıl sonra kamu parasıyla bir programa dönüşmüştü.
Bu dönüşümde Lasker'in payı nedir? NLM'nin bir yazısı, Lasker'in 1950'lerin ortasında NCI'da kanser kemoterapisi için bir araştırma ve test programının kurulmasını "tetiklediğini" söyler (kavramsal özet). Lasker 1950'den başlayarak yirmi yıl, kısa aralarla, Ulusal Kanser Danışma Kurulu'nda bulundu; arkadaşı Florence Mahoney'le birlikte bu koltukları NIH'yi kemoterapi gibi yeni alanlara yöneltmek için kullandı (tarihsiz anlatım). Farber de NLM kataloğunda onun önde gelen "yurttaş tanıklarından" biridir ve 19 Ağustos 1955 tarihli mektubu kemoterapi programının güçlü bir destekçisi olarak tanımlanır; mektubun metnini okumadım.
Yurttaş tanık ve empirik tarama
İki kavram bu hikâyeyi taşır. Birincisi "yurttaş tanık": Lasker bütçe oturumları için, çoğu Lasker Ödülü sahibi olan uzmanları (kalp cerrahı Michael DeBakey, Sidney Farber, psikiyatrist Karl Menninger) Kongre'ye çıkardı; komitelere hastalığın yol açtığı sakatlık ve kayıp gelir rakamlarını götürdü. Gazeteci Mike Gorman'ı Washington'daki lobisinin başına getirdi; Florence Mahoney Georgetown'daki evinde sağlık lobisini ağırladı. Lasker'in tespiti şuydu (kavramsal özet): doktorlar bir şey satmaya alışkın değildir ve Kongre'nin her yıl büyük artışlar istemelerini beklediğini öğrenmeleri gerekir. İkincisi "empirik tarama": maddeler önce nakledilebilir fare tümörlerinde ve lösemilerinde denenir, mekanizma sonradan sorulur. L1210 fare lösemisi modeli 1955-1975 arasında işe yaradı ve FDA'nın onayladığı 21 küçük molekülü, çoğu lösemi ve lenfoma ilacı, destekledi; katı tümörlerde sınırları belirgindi (NCI DCTD).
Bedel ve sınır: neyin finanse edildiği
İlk bedel, bütçenin nereye gittiğidir. 1950'lerin sonunda binlerce kimyasal tarandı ve 1957'de NCI bütçesinin neredeyse yarısı bu testlere gitti (NLM). Yaklaşık 11.000 madde tarandıktan sonraki ilk değerlendirme, taramanın insan tümörlerindeki yararlılığı daha isabetli öngörmesini istedi; tedarikçilerin de tarama verisinin ne gösterdiğini sık sık olduğundan büyük sunduğu not edildi (NCI). Eleştirmenler önleme ve erken tanıya çok az pay ayrıldığını söyledi.
İkinci bedel, dilin ve beklentinin ağırlığıdır. NIH direktörü James Shannon, bilim politikasının reklam ve halkla ilişkiler uzmanlarınca biçimlendirilmesini eleştirdi; bazı bilim insanları bu çabayı Lasker'in kişisel projesi sayıyordu. Sol Spiegelman 1970'lerin başında, kürü hedefleyen tam kapsamlı bir çabanın erken olduğunu, yerçekimini anlamadan aya inmeye benzediğini söyledi (hepsi NLM'nin aktardığı eleştiriler, kavramsal özet). Somut bir örnek kanser dışından gelir: Senatör Lister Hill, Lasker'in ısrarıyla 1968 NIH bütçesine klofibrat denemesi için 5 milyon dolar ekledi; NIH bilim insanları bunun erken olduğunu, kesin bir denemenin on yıl ve 50 milyon doları aşan bir maliyet gerektireceğini söyledi; 1980'e gelindiğinde ilacın ciddi yan etkileri olduğu ve az sayıda hastaya yarar sağladığı görüldü (NLM).
Üçüncüsü, karşı tarafın gerekçesi de kayıtlıdır: Lasker araştırmacıların, araştırmanın parasını ödeyen insanlara yardım etmeye daha çok dikkat etmesi gerektiğini savundu. Etkisi 1970'lerde azaldı; programın kendisi ise sürdü ve bugünkü biçimine evrildi. Bu iki tarafı yan yana okumak, bugün de bir araştırma bütçesinin kimin sesiyle şekillendiğini sormak için kullanışlı bir çerçeve verir.
Kalan
- Kamu kaynaklı, merkezî bir ilaç tarama programı fikri; CCNSC 1976'da NCI'ın Geliştirme Terapötikleri Programı'na katıldı ve program sürüyor
- Savunuculuğun ve yurttaş tanıklığın bütçe kararlarındaki rolü
- L1210 döneminin lösemi ve lenfoma ilaçları
Düşen veya sınırlanan
- Fare modelinin insan tümörünü yeterince öngördüğü varsayımı, özellikle katı tümörlerde
- Tedarikçi verisinin olduğu gibi okunabileceği beklentisi
- Hızlı kür vaatleri ve erken büyük denemeler
1952'den 1976'ya kamu kemoterapi programı. Eksen 1952 ile 1977 arasındadır. Aralık 1952'deki Kurul sonucu, 1955'teki 5 milyon dolarlık CCNSC onayı, 1955-1975 arası L1210 dönemi ve 1976'daki katılım NCI sayfalarına; 1954'teki 3 milyon dolar NLM'ye dayanır. Aralık 1952 hariç olayların yalnız yılı bilindiği için yıl ortasına çizilmiştir.
Bu yazıda yerel bir bağ aramadım
Bu hikâyede Türkiyeli bir ad ya da benzer bir Türkiye girişimi konusunda doğrulanmış bir kaynak bulamadım ve bir bağ uydurmadım. Genel bir çıkarım (kaynaktan değil): araştırma bütçesinin hastalık başlıklarına nasıl dağıtılacağı sorusu her ülkenin sağlık sisteminde vardır; savunuculuğun kaynak getirebildiği, ama gündemi daraltabildiği bu yazıdaki iki yüz, başka yerlerdeki tartışmalara da okuma çerçevesi olabilir.
1914'ten bugüne
Neler doğrulandı, neler çelişiyor
- 1954 mü, 1955 mi? NCI sayfaları CCNSC'nin 1955'te 5 milyon dolarla (4,2 + 0,8) onaylandığını söyler (DTP ve DCTD). NLM'nin zaman çizelgesi 1954'te kemoterapiye 3 milyon dolar yönlendirildiğini yazar. Bu iki rakamı uzlaştıramadım; aynı ödenek olabilir, ayrı bir ara adım olabilir. 129. günün "yarın" kutusundaki 1954 tarihi bu yüzden yazıda 1954-55 olarak geçer.
- Lasker ile ödenek arasındaki bağ: NLM "tetikledi" der ve Farber'i "yurttaş tanık" sayar. NCI sayfaları ödeneği kimin savunduğunu söylemez. Ödeneğin hangi komitede, kimin önergesiyle geçtiğini gösteren bir kayıt okumadım.
- Fogarty ve Hill: NLM, Rhode Island'dan John Fogarty'yi Meclis'te sağlık ödenekleri alt komitesinin, Alabama'dan Lister Hill'i Senato'daki ilgili komitenin başkanı olarak anar. Bu iki ismin 1955 ödeneğindeki rolünü gösteren bir kayıt okumadım ve ödenekle ilişkilendirmedim.
- Aralık 1952 sonucu: DTP sayfasından; sayfa, 1952'deki "yetersiz" kanaatiyle 1955'teki onay arasında ne değiştiğini açıklamaz.
- Başlangıç bütçeleri: NIH'nin 1945 bütçesi için bir kaynak 2 milyon dolar, bir başkası "3 milyonun biraz üzerinde" der; 150 kat artışla 1961'de 460 milyon dolar da bir NLM sayfasındandır. Başlangıç rakamını kullanmadım.
- Lasker'in Kurul üyeliği: 1950'den yirmi yıl, kısa aralarla (NLM). Mahoney'le "kemoterapiyi yöneltme" çabası tarihsizdir; 1955'e bağlamadım.
- Farber'in mektubu: yalnız katalog kaydı okundu (19 Ağustos 1955, 3 sayfa, Lasker Belgeleri, Columbia). Kayıt programı çok büyük ifadelerle över; bu yazıda o dili kullanmadım.
- Eleştiri ifadeleri: Shannon, Spiegelman ve "kişisel proje" nitelemesi NLM'nin aktarımıdır; özgün kaynakları görmedim. Spiegelman'ın sözü 1970'lere aittir, 1950'lere değil.
- Klofibrat: NLM'ye göre 5 milyon dolar, 1968 bütçesi, 1980'de yan etkiler. Kanser ilacı değildir; bu yazıda yalnız örnek olarak kullanıldı.
- 11.000 madde: DTP sayfasında "1950'lerin sonu" olarak geçer; kesin yıl yoktur. Aynı sayfa bugünkü bütçeyi ilk ödeneğin yaklaşık on katı olarak verir; sayfa tarihsizdir ve rakamı kullanmadım.
- İki ek kaynak: okuduğum bir derleme makale ile bir tarihçe röportajı bu bağı ne doğruladı ne yalanladı; kaynak olarak kullanılmadı. Senato oturumu kayıtlarını ve Columbia'daki Lasker sözlü tarihini okumadım.
Rastgele taramanın yanında bir tasarım
Binlerce maddeyi fare tümörlerinde denemek, ilaç aramanın tek yolu muydu? Bir hücrenin neye ihtiyaç duyduğuna bakıp ilacı ona göre kurmaya çalışan biri var mıydı? Charles Heidelberger ve florlu pirimidinler yarın: ilk makalenin tarihini, Rutman ve arkadaşlarının gözlemini ve bu ilacın neden hâlâ kullanıldığını doğrulayarak anlatacağım.
Yazarın notu: Bu yazının kolay yolu "bir kadın Kongre'yi ikna etti" demekti. Elimdeki kaynaklar Lasker'in kemoterapi programının kurulmasını tetiklediğini söylüyor; ama ödeneğin hangi komitede, kimin önergesiyle geçtiğini göstermiyor. O boşluğu doldurmadım. Lasker'e yöneltilen eleştirileri de, NLM'nin aktardığı hâliyle, aynı yazıya koydum.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- NCI Developmental Therapeutics Program. "Cancer Chemotherapy National Service Center" dönüm noktası sayfası (dtp.cancer.gov, M3_CCNSC; okundu; kurum sayfası, tarihsiz).
- National Library of Medicine. "Cancer Wars", Mary Lasker dijital koleksiyonu (profiles.nlm.nih.gov; okundu; ikincil).
- National Library of Medicine. "Mary Lasker and the Growth of the National Institutes of Health" (okundu; ikincil).
- National Library of Medicine. "From Bench to Bedside: Mary Lasker and the Drive for Payoff from Medical Research" (okundu; ikincil).
- National Library of Medicine. Mary Lasker, biyografik genel bakış (okundu; ikincil).
- National Library of Medicine. "Letter from Sidney Farber to Mary Lasker", 19 Ağustos 1955 (yalnız katalog kaydı okundu; mektubun metni okunmadı).
- NCI Division of Cancer Treatment and Diagnosis. Kurumun tarihçe sayfası (okundu; kurum sayfası; başlık doğrulanmadı).
- The ASCO Post. Mary Lasker üzerine 10 Ekim 2020 tarihli yazı (ascopost.com; okundu; ikincil; başlık doğrulanmadı).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Bu yazı için ayrıca doğrulanmadı.)
Bu yazı, "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 130. günüdür ve 1950'lerin ortasında ABD'de kamu kaynaklı kanser ilacı programının kuruluşunu tarihî bir olay olarak anlatır. Tarihî-popüler içeriktir; tanı veya tedavi önerisi değildir. Sağlığınıza ilişkin kararlar için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnız ikincil kaynağa dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.
