El-ayak sendromu (EAS), kanser tedavisi için kullanılan bazı ilaçların yan etkisidir. El-ayak sendromu belirtileri, hastaları halsiz ve zayıf bırakabilir. Belirtilerin azaltılması adına hastalar bazı ilaçlar ile tedavi edilebilmektedir. Kimi yerlerde el-ayak hastalığı olarak da geçmektedir.

El-ayak sendromu (EAS) nedir?

El-ayak sendromu, el ve ayaklarda yanma, uyuşma, karıncalanma ve şişliğe neden olan nadir bir durumdur. Şiddetli vakalarda ciltte kabarmalar olabilir veya ülser gelişebilir.

Palmar-plantar eritrodisestezi olarak da adlandırılan el-ayak sendromu (EAS), eller ve ayaklarda yoğun yanmalara sebep olur. Normalde nadir görülen bir durumdur ancak belli kemoterapi türleri ve akıllı ilaçlar ile tedavi gören kişiler arasında oldukça yaygındır. EAS, vücudun her yerinde bulunan küçük kan damarları olan kılcal damarlardan sızan az miktardaki kanser ilacı nedeni ile meydana gelmektedir. İlaç daha sonra çevre dokulara zarar vererek kişinin yaşam kalitesini farklı boyutlarda etkileyebilen ağrı ve rahatsızlıklara sebep olur.

El-ayak sendromu belirtileri nelerdir?

El-ayak sendromunda (EAS) belirtiler genellikle avuç içlerini ve ayak tabanlarını etkilerken, dizleri ve dirsekleri de etkileyebilmektedir. Bu belirtiler şunlardır;

  • Uyuşma
  • Karıncalanma
  • Yanma
  • Kaşıntı
  • İltihap
  • Şişlik
  • Hassasiyet

Şiddetli vakarlarda gözlemlenebilecek belirtiler şunlardır;

  • Çatlak, pul pul veya soyulmuş cilt
  • Kabarmalar veya yaralar
  • Şiddetli ağrı
  • Elleri ve ayakları kullanmada zorluk

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), EAS belirtilerini şiddete göre sınıflandırmak için dört seviye kullanır. Bunlar şunlardır;

  • Seviye 1: Ellerde ve ayaklarda anormal hisler veya karıncalanma.
  • Seviye 2: Ağrısız şişme veya kızarıklık ve yürürken veya bir şeyleri tutarken rahatsızlık duyma.
  • Seviye 3: Avuçlarda, ayak tabanlarında, ayak tırnaklarında ve ayak tırnaklarının çevrelerinde iltihaplanma ve ağrılı şişlikler.
  • Seviye 4: Üsler geliştirme, ciltte pullanma, şiddetli ağrı, kabarmalar, tırnak batması ve düşmesi.
el ayak sendromu dereceleri grad 1 2 3 4

El-ayak sendromunun sebepleri nelerdir?

EAS’nin iki yaygın sebebi vardır;

Kemoterapi ve akıllı ilaçlar

EAS, genellikle sistemik ilaç tedavisine, özellikle belirli kemoterapi türlerine karşı gelişen bir tür cilt reaksiyonudur. EAS’nin gelişip gelişmeyeceği, hastaların kullandığı kemoterapi türüne, tedavi planına ve süresine bağlıdır. Ayrıca sürekli uygulanan kemoterapinin EAS’ye sebep olma olasılığı daha yüksektir.

El – Ayak Sendromuna sebep olabilecek bazı kemoterapi ilaçları şunlardır;

  • Doksorubisin (Adriamisin, Doxil, Caelyx)
  • 5-florourasil (5FU)
  • İksabepilon (Ixempra)
  • Kapesitabin (Xeloda)
  • Dosetaksel, paklitaksel

Kansere yönelik bazı hedefe yönelik (akıllı) ilaçlar da EAS’ye sebep olabilir:

  • Pazopanib (Votrient)
  • Aksitinib (Inlyta)
  • Kabozantinib (Cabometyx, Cometriq)
  • Regorafenib (Stivarga)
  • Sorafenib (Nexavar)
  • Sunitinib (Sutent)
  • Vemurafenib (Zelboraf)

Orak hücre anemisi

Orak hücre anemisi olan kişilerde de el-ayak sendromu gelişebilir. Orak hücre anemisi, bir dizi kırmızı kan hücresi bozukluğunu kapsar. Kırmızı kan hücreleri genellikle yuvarlaktır ancak orak hücre anemisine sahip hastalarda kan hücreleri orak gibi sert ve C şeklindedir.

EAS, tipik olarak erken çocukluk döneminde gelişen orak hücre anemisinin ilk belirtisi olabilir. Genellikle orak şeklindeki kan hücrelerinin kan damalarının içinde sıkışıp kalması sırasında ortaya çıkar. Bu durum ellere ve ayaklara kan akışını engelleyerek şişme ve ateşe yol açabilmektedir.

El-ayak sendromu için tedavi seçenekleri nelerdir?

Kemoterapi sonucu EAS olan hastalar için çeşitli tedavi seçenekleri bulunmaktadır.

  • Reçetesiz olarak satılabilen ağrı kesiciler: Ağrı ve rahatsızlığı azaltmak adına parasetamol (Parol) gibi ilaçlar almak mümkün olabilir. Yine de bu tanıyı netleştirmek adına doktora başvurulmalıdır.
  • Üre kremi: %10 üre içeren kremler, belirtilerin azaltılmasına yardımcı olabilmektedir. Bu kremler, kuruluk, kaşıntı ve pullanmaya yardımcı olabilir.
  • Steroid ilaçlar: İltihaplanma ve ağrının azaltılması adına steroid kremleri topikal olarak (sürerek) ellerine ve ayaklarına uygulayabilirler.
  • Kemoterapiye yönelik değişiklikler: Kemoterapi ilaçlarının dozunun düşürülmesi, tedavi programını değiştirilmesi veya kişinin EAS’si düzelene kadar kemoterapinin geçici olarak durdurulması mümkün olabilir. Ancak bu durum, kanser tedavisini etkileyebileceği için bir seçenek olarak görülemeyebilir ve ancak onkolog kararı ile uygulanabilir.

Orak hücre anemisi olan kişiler için EAS’ye yönelik en yaygın tedavi ağrı kesici ilaçlar ve bol sıvı tüketimidir.

Yukarıdaki ilaçları kullanan hastalar, güneşe çıkarken daha dikkatli olmalı ve güneş kremi uygulamada titiz davranmalıdır.

Ayrıca kemoterapi sürecinde EAS geliştirme olasılığının azaltılması için hastalara şunların yapılması önerilmektedir;

  • Banyo, duş veya bulaşık yıkama gibi durumlarda uzun süre sıcak suya maruz kalmaktan kaçınma
  • Masaj, yürüme veya koşma gibi aktivitelerde ayaklar ve eller üzerindeki baskıdan kaçınma
  • Bıçak, tornavida veya çekiç gibi basınç ve sürtünme oluşturan el aletlerini kullanmaktan kaçınmak.

EAS geliştiren kişiler ise rahatsızlıklarını azalmaları için şunları yapabilir;

  • Ellere veya ayaklara soğuk kompres uygulamak
  • Otururken ya da uzanırken elleri veya ayakları kaldırmak
  • Daha gevşek ve bol ayakkabı giymek
  • Elleri yıkadıktan sonra kuvvet uygulamadan, nazikçe kurulamak
  • Tahriş edici şeylerden veya sert kimyasallardan kaçınmak

El-ayak sendromu geri döndürülebilir mi?

EAS kalıcı bir durum değildir. Kemoterapiden kaynaklı bir durum söz konusu ise genellikle tedavi bittiğinde durum ortadan kalkar. EAS, genellikle kemoterapi başladıktan sonra 2 gün ile 3 hafta arasında herhangi bir dönemde gelişebilir. Tedavi sona erdiğinde tamamen ortadan kalkması biraz zaman alabilir. Ancak EAS için sebep orak hücre anemisi ise belirtilerin kendiliğinden azalması biraz zaman alabilmektedir.

Ne zaman doktora başvurmalı?

EAS, kişinin yaşam kalitesi üzerinde önemli derecede etkili ağrılara sebep olabilir. İlaç yardımı ile belirtiler hafifletilebileceği için kişiler doktora başvurabilir. Özellikle ellerde ve ayaklarda şişmeler varsa veya eller ile bir şeyi almakta güçlük çekiliyorsa da doktora danışılmalıdır. Bu belirtiler, orak hücre anemisinin erken belirtisi olabilir.

Kemoterapiye başlamadan önce de ilacın türüne bağlı olarak EAS geliştirme riski doktora danışılabilir. Ek olarak, antimetabolit türünden kemoterapi alan kişilerde 2., 3. veya 4. derece EAS geliştirme olasılığı yüksek olduğu için kan folat seviyelerine bakılan kan testi yoluyla bir analiz yapılabilir.

Özet

El-ayak sendromu (EAS), bazı kemoterapi ve akıllı kanser ilaçlarına karşı bir tür cilt reaksiyonudur ve el ve ayaklardaki küçük kan damarlarından ilacın sızması ile meydana gelir. Ayrıca orak hücre anemisine bağlı olarak da gelişebilir.

Avuçlarda ve ayak tabanlarında uyuşma, karıncalanma, yanma, ağrı ve şişlik, EAS’nin belirtileri arasında yer almaktadır. Tedavisi ise kişiye ve sebebe bağlı olarak değişiklik göstermektedir. EAS’nin sebebi ne olursa olsun geri dönüşü vardır.