هم نشانه، هم هشدار و هم تقلیدگر: سندرم پارانئوپلاستیک

سندرم‌های پارانئوپلاستیک نام کلی بیماری‌های بسیار نادری هستند که سرطان با تحریک ایمنی از مسیر جایگزین ایجاد می‌کند. سندرم مجموعهٔ یافته‌هایی است که ظاهراً بی‌ارتباط‌اند اما کنار هم یک وضعیت را نشان می‌دهند.

این سندرم مستقیماً با تومور یا انتشار آن به بافت دیگر (متاستاز،) مرتبط نیست؛ از ترشح مواد فعال زیستی مانند هورمون و سیتوکین توسط تومور ایجاد می‌شود. مواد تومور شکایت و نشانه‌هایی در دستگاه‌های گوناگون تحریک می‌کنند: هورمونی، عصبی، اسکلتی‌عضلانی، قلبی‌عروقی، پوست، سلول خون، گوارش یا کلیه.

یکی از سازوکارهای تحریک‌کنندهٔ سندرم پارانئوپلاستیک از پاسخ ایمنی بدن به پدیدار شدن بافت تومور ناشی می‌شود. دستگاه ایمنی به‌طور طبیعی برای دفاع در برابر میکروارگانیسم‌های زیان‌بار واردشونده از بیرون برنامه‌ریزی شده است. اما در بعضی وضعیت‌ها، که نام عمومی آنها واکنش خودایمنی است، دستگاه ایمنی گویی به بافت‌های سالم خود بدن حمله می‌کند و آسیب بافت سالم ایجاد می‌شود.

اگرچه در بسیاری سرطان‌ها دیده می‌شوند، شایع‌ترین موارد در ریه، پستان، تخمدان و، لنفوم‌ها،هستند.

وقتی بیمار با این سندرم نزد پزشک می‌آید، احتمال وجود سرطان زمینه‌ای بین %2-20 است.

یافته‌های بالینی متنوع‌اند؛ بنابراین زیرگروه‌بندی شده‌اند:

1. سندرم‌های کلیوی: موجب عدم تعادل یون‌های لازم عملکرد طبیعی مانند پتاسیم، سدیم و فسفات و تغییر اسید–باز می‌شوند.
2. سندرم‌های گوارشی: عموماً با کاهش مواد معدنی ناشی از اسهال، گیجی، خستگی شدید و بی‌حالی می‌دهند.
3. سندرم‌های خونی (هماتولوژیک): موجب تغییر عددی سلول خون مانند افزایش یا کاهش می‌شوند.
4. سندرم‌های هورمونی: هورمون ترشحی تومور مقدار یون حیاتی مانند پتاسیم و سدیم را کم‌وزیاد می‌کند. به دلیل هورمون مهارکنندهٔ ایمنی، این زیرگروه بیشترین ارتباط را با مرگ دارد.
5. سندرم‌های پوستی: یافته‌های فراوان مانند تغییر رنگ، خارش، نازکی یا ضخامت پوست، قرمزی، طاسی و پرمویی می‌دهند.
6. سندرم‌های عصب–عضله: اغلب موجب کاهش حافظه، ضعف عضله، تحریک‌پذیری شدید و کاهش حس دست و پا می‌شوند.
7. سندرم‌های روماتولوژیک: با سفتی پوست، تجمع ماده در بافت و آسیب مفصل دیده می‌شوند.
8. سندرم‌های غیر اختصاصی: آثار خارج از گروه‌های دیگر مانند تب، بی‌اشتهایی و اختلال چشایی دارند.

این سندرم‌های پرنشانه در همهٔ سنین دیده می‌شوند و با نژاد یا جنس ارتباط ندارند. اکنون روشی برای پیش‌بینی اینکه کدام بیمار سرطانی مبتلا می‌شود وجود ندارد.

رویکرد درمان، بر اساس محل و نوع تغییر می‌کند. دو رویکرد عمومی هست: نخست هدف مستقیم تومور با شیمی‌درمانی، جراحی و پرتودرمانی، جدا یا ترکیبی. مطالعات رفع آثار پارانئوپلاستیک با نابودی تومور را دیده‌اند. دوم کنترل پاسخ ایمنی علیه تومور است؛ برای آن حذف اجزای دفاعی خود بدن، افزودن وریدی اجزای تازه، استروئید مهار ایمنی یا داروی بیرونی و تعویض پلاسمای خون (پلاسمافرز) انجام می‌شود.

در این سندرم‌های دارای خطر عود پس از درمان، تنظیم دوز دارو با علت زمینه‌ای تغییر می‌کند.

در نتیجه، یادآوری ارتباط نزدیک با سرطان به تشخیص زودرس کمک می‌کند. سندرم می‌تواند مشکل جدی بدهد؛ درمان مؤثر با افزایش کیفیت زندگی و اثر درمان سرطان، بقا را طولانی می‌کند.