پروتون‌درمانی برای تومور مغز
در این مقاله
پروتون‌درمانی چیست؟
پروتون‌درمانی (Proton Beam Therapy, PBT)، در پرتودرمانی متعارف به‌جای پرتوهای X-ray، از ذرات پروتون پرانرژی استفاده می‌کند و یک روش پرتودرمانی است. به کمک دستگاهی به نام سیکلوترون، ذرات پروتون شتاب داده می‌شوند و انرژی می‌گیرند. هنگامی که به انرژی بالا می‌رسند از دستگاه پرتاب و به ناحیه تومور تعیین‌شده پیش از اقدام فرستاده می‌شوند. ذرات پروتون انرژی نابودکننده سلول‌های توموری خود را در عمق مشخص‌شده در بافت آزاد می‌کنند. این عمق پیش از اقدام براساس وضعیت بیمار، محل و اندازه تومور تعیین می‌شود و قابل تنظیم است.
تفاوت پروتون‌درمانی و پرتودرمانی متعارف چیست؟
پرتوهای X-ray مورد استفاده در پرتودرمانی متعارف پیش از رسیدن به ناحیه تومور بخشی از انرژی خود را آزاد می‌کنند. این آزادسازی انرژی پس از رسیدن به ناحیه تومور نیز تا خروج از سوی دیگر بافت (برای مثال مغز) ادامه می‌یابد. این وضعیت باعث می‌شود سلول‌های طبیعی واقع در مسیر تعیین‌شده برای پرتودرمانی نیز آسیب ببینند.
در پروتون‌درمانی این مشکل تا حدی بهبود یافته است. ذرات پروتون اختصاصی‌تر به‌سوی سلول‌های سرطانی هدف‌گیری می‌شوند و به این ترتیب از آسیب احتمالی سلول‌های طبیعی جلوگیری می‌شود.
آزادسازی بسیار هدفمند ذرات پروتون در درمان توده‌های توموری نزدیک نواحی حساس مانند نخاع و اعصاب بینایی مزیت ایجاد می‌کند. این مزیت به‌ویژه برای درمان کودکانی که مغزشان هنوز در حال رشد است بسیار مهم است؛ از این نظر پروتون‌درمانی بیش از همه به درمان استاندارد تومورهای مغزی کودکان تبدیل شده است (برای مثال مدولوبلاستوماها). علاوه بر این، برای تومورهای نخاعی بزرگسالان و وضعیت‌هایی که کاهش عوارض جانبی اهمیت حیاتی دارد، پروتون‌درمانی همراه با پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده (Intensity-Modulated RadioTherapy, IMRT) دو گزینه درمانی مهم هستند.
پیش از تصمیم به اجرای پروتون‌درمانی که مزایای گوناگونی دارد، باید با تصویربرداری‌های انکولوژیک محل و اندازه تومور به‌دقت تعیین شود. این روش برای همه انواع تومور مغزی مناسب نیست و بیشتر برای سرطان‌های کوچک و نزدیک نواحی حیاتی مناسب است.
در کدام تومورهای مغزی پروتون‌درمانی ترجیح داده می‌شود؟
در بزرگسالان:
- نورینوم آکوستیک (توموری خوش‌خیم و معمولاً با رشد آهسته که از غلاف عصب جمجمه‌ای 8، عصب شنوایی و تعادل، منشأ می‌گیرد)
- مننژیوم‌ها (شایع‌ترین تومور مغزی که معمولاً رفتار خوش‌خیم دارد)
- آدنوم‌های هیپوفیز (اغلب تومورهای خوش‌خیم هستند و از غده هیپوفیز منشأ می‌گیرند)
- گلیوم‌های درجه پایین و بالا (از سلول‌های گلیال، سلول‌های حمایت‌کننده مغز، منشأ می‌گیرند)
- کوردوما (تومور بدخیم نادری است)
در کودکان:
- آستروسیتوم پیلوسیتیک جوانان (اغلب در ناحیه هیپوتالاموس مشاهده می‌شود و در کودکان شایع است)
- اپاندیموم (تومور نادری است)
- مدولوبلاستوما (شایع‌ترین تومور مغزی دوران کودکی که اغلب در مخچه قرار می‌گیرد)
- کرانیوفارنژیوم (تومور مغزی خوش‌خیمی که از غده هیپوفیز منشأ می‌گیرد)
عوارض جانبی احتمالی پروتون‌درمانی چیست؟
اینکه در مقایسه با پرتودرمانی متعارف آسیب کمتری به سلول‌های سالم مغز می‌رساند، عوارض جانبی احتمالی را نیز کاهش می‌دهد. بااین‌حال، پروتون‌درمانی بدون عارضه جانبی نیست! پروتون‌درمانی تومورهای مغزی می‌تواند عوارضی مانند خستگی، قرمزی ناحیه درمان‌شده و ریزش مو ایجاد کند که برخی موقتی هستند. در درازمدت پس از پروتون‌درمانی، ریزش شدید مو، اختلال در تفکر و درک و تأثیر منفی بر هورمون‌هایی مانند هورمون رشد، از دیگر عوارض احتمالی در بیماران کودک هستند. البته این عوارض پس از پرتودرمانی متعارف نیز مشاهده می‌شوند.
آیا پروتون‌درمانی در کشور ما انجام می‌شود؟
هنوز در کشور ما مرکز پروتون‌درمانی افتتاح نشده است. مهم‌ترین علت این است که هزینه پروتون‌درمانی در مقایسه با پرتودرمانی‌های استاندارد بسیار زیاد است؛ برای مثال حتی در مقایسه با پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده، یکی از فناوری‌های پیشرفته پرتودرمانی، 5 برابر پرهزینه‌تر است. بااین‌حال وزارت بهداشت جمهوری ترکیه آن را در چارچوب پروژه قرار داده است. برای بیمارانی که خواهان این درمان هستند، به‌ویژه در تومورهای مغزی کودکان، کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند ژاپن، آمریکا و انگلستان گزینه محسوب می‌شوند.
نگاهی به پروتون‌درمانی در سراسر جهان
آمریکا بیشترین مراکز پروتون‌درمانی را دارد؛ تعداد مراکز آن در 2013 برابر 11 بود و در 2017 به 28 رسید. علاوه بر این، 23 مرکز دیگر نیز در مرحله ساخت یا توسعه هستند.
بااین‌حال مراکز پروتون‌درمانی، لنست انکولوژیبراساس مقاله‌ای منتشرشده در 12 ژوئیه 2018، ممکن است «دردهای رشد (growing pains)» را تجربه کنند. نویسندگان گزارش کردند تقاضای بیماران برای این فناوری در برخی مراکز بسیار کمتر از انتظار است و مراکز مختلف با زیان مالی دست‌وپنجه نرم می‌کنند یا از اهداف مالی عقب می‌مانند. برای مثال مرکز پروتون‌درمانی اسکریپس در سن‌دیگو کالیفرنیا اعلام ورشکستگی کرد.
نمونه دیگر، گزارش شد مؤسسه پروتون‌درمانی دانشگاه همپتون در ویرجینیا در 5 سال گذشته زیان‌ده بوده و در آخرین سال مالی 3 میلیون دلار از دست داده است.
بااین‌حال تعداد مراکز پروتون‌درمانی در جهان افزایش می‌یابد.
باوجود چالش‌های بازار آمریکا، مراکز درمان با پرتو پروتون در سراسر جهان در حال افزایش هستند.
براساس اعلام گروه تعاونی درمان با ذرات (Particle Therapy Co-operative Group)، یک سازمان غیرانتفاعی، در سراسر جهان 63 مرکز پروتون‌درمانی فعال وجود دارد؛ علاوه بر آن‌ها 32 مرکز اکنون در دست ساخت و 16 مرکز در مرحله برنامه‌ریزی هستند. با اضافه شدن آرژانتین و استرالیا در آینده نزدیک، در نهایت در همه قاره‌ها به‌جز جنوبگان مراکز پروتون وجود خواهند داشت.
برآورد می‌شود تاکنون حدود 165 هزار بیمار مبتلا به سرطان‌های مختلف در سراسر جهان پروتون‌درمانی دریافت کرده باشند. براساس تازه‌ترین برآوردهای Research & Markets، این حوزه تا سال 2024 در مسیر تبدیل شدن به صنعتی چندمیلیارددلاری است.
در اروپا بین سال‌های 2010 و 2017 تعداد موارد اجرای پروتون‌درمانی بیش از 3 برابر شد. در اروپا پروتون‌درمانی در درجه نخست برای مغز، نخاع، پروستات و معده و دیگر سرطان‌های جامد به کار می‌رود. آلمان، ایتالیا، سوئد، فرانسه، دانمارک، هلند، سوئیس، روسیه، اسپانیا، بریتانیا، نروژ و بلژیک همگی مراکز جدید ایجاد می‌کنند یا در مرحله برنامه‌ریزی هستند. گروه Research & Markets پیش‌بینی می‌کند بازار پروتون‌درمانی اروپا تا سال 2024 همچنان رشد کند.
حدود % 60 جمعیت جهان در آسیا زندگی می‌کنند و مردم آسیا تقریباً نیمی از بار جهانی سرطان را تشکیل می‌دهند. انتظار می‌رود تعداد مراکز پروتون‌درمانی بازار آسیا از 2018 تا 2024 به ارقام دورقمی برسد. ژاپن اکنون بیشترین تعداد مراکز را در آسیا دارد، اما چین، سنگاپور، تایلند و کره جنوبی نیز در مراحل ساخت و برنامه‌ریزی مراکز جدید هستند.
در منطقه خاورمیانه / شمال آفریقا یک مرکز پروتون‌درمانی در عربستان سعودی افتتاح شد و مرکز دیگری در امارات متحده عربی در دست ساخت است. مصر مرکز دیگری را در بنیاد بیمارستان سرطان کودکان قاهره برنامه‌ریزی می‌کند و اسرائیل اعلام کرده برنامه‌های تأسیس یک مرکز را نهایی خواهد کرد. وزارت بهداشت اسرائیل برآورد می‌کند با احتساب 150 بیمار کودک، سالانه حدود 250 بیمار در اسرائیل پروتون‌درمانی دریافت کنند. ساخت مرکز حدود 60 میلیون دلار هزینه خواهد داشت و برای اداره آن 6 میلیون دلار دیگر لازم خواهد بود.
انگیزه برخی کشورهایی که مرکز پروتون‌درمانی جدید افتتاح خواهند کرد، ضرورت اعزام بیمارانشان برای این درمان به خارج از کشور، هرچند با تعداد کم، است. استرالیا یکی از آن‌هاست. از سوی دیگر هنوز روشن نشده است آیا در مراکز جدید این درمان بسیار گران توسط سامانه‌های ملی سلامت وابسته به دولت پرداخت خواهد شد یا خیر.
باوجود برخی مشکلات مالی، تصور می‌شود آمریکا می‌خواهد جایگاه مسلط خود را در بازار پروتون‌درمانی حفظ کند. اما همسایه شمالی‌اش، کانادا، به گسترش ظرفیت پروتون‌درمانی علاقه زیادی نشان نمی‌دهد. کانادا فقط یک مرکز پروتون‌درمانی در ونکوور بریتیش کلمبیا (BC)، یک مرکز تحقیقاتی برجسته، دارد. این مرکز شتاب‌دهنده ذرات کانادا در سطح بین‌المللی یک تأسیسات پیشرو فیزیک زیراتمی است. بیماران در آن پروتون‌درمانی دریافت می‌کنند، اما ظرفیت بسیار محدود است، به‌طوری‌که تنها سالانه 10 بیمار درمان می‌شوند.
در این مرکز که از 1995 در کانادا فعال است، فقط بیماران دارای ملانوم مشیمیه (نوعی از سرطان پوست ملانوم بدخیم) در پشت چشم درمان می‌شوند. در کانادا سالانه نزدیک 40 بیمار مبتلا به ملانوم مشیمیه تشخیص داده می‌شوند و حدود 30 نفر آنان با روش دیگر پرتودرمانی، براکی‌تراپی (پرتودرمانی داخلی)، درمان می‌شوند؛ افراد دارای تومور بزرگ یا وضعیت بحرانی مانند فشار بر عصب بینایی به پروتون‌درمانی ارجاع داده می‌شوند.
بازاری که همچنان مورد توجه است.
در مقایسه با پرتودرمانی کلاسیک، برتری اثربخشی (اثر کوچک‌کننده تومور) روشن نشده است ، اما باوجود این تعداد مراکز پروتون‌درمانی در جهان افزایش می‌یابد. بااین‌حال پروتون‌درمانی تنها %1 همه سامانه‌های پرتودرمانی خارجی را تشکیل می‌دهد.
در سال 2017 حدود % 0.1 بیماران سرطانی با این روش درمان شدند و برآورد می‌شود تا 2022 در سراسر جهان به‌ازای هر 10 میلیون نفر فقط 0,5 اتاق پروتون‌درمانی و به‌ازای هر 10 میلیون نفر حدود 20 سامانه پرتودرمانی کلاسیک وجود داشته باشد.
تا 2030 حتی اگر 900 تا 1300 اتاق درمان پیش‌بینی‌شده ساخته شوند، به این معناست که تنها %6 تا %7 بیماران مبتلا به سرطان امکان دریافت پروتون‌درمانی خواهند داشت.
موضوع مرتبط
منابع
Proton vs. Photon Radiation Therapy for Primary Gliomas: An Analysis of the National Cancer Data Base.
Front Oncol. 2018.
2. Bryant Furlow.
Growing pains for US proton therapy.
The Lancet Oncology - 12 July 2018
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.