Beyin şişi üçün proton müalicəsi

Proton müalicəsi nədir?

Proton müalicəsi (Proton Beam Therapy, PBT), ənənəvi şüa müalicəsində istifadə edilən X-ray şüaları əvəzinə yüksək enerjili proton hissəciklərindən istifadə edən radioterapiya üsuludur. Siklotron adlı cihaz proton hissəciklərini sürətləndirir və enerji qazandırır. Yüksək enerjiyə çatdıqda cihazdan çıxarılaraq prosedurdan əvvəl müəyyən edilmiş şiş nahiyəsinə göndərilir. Proton hissəcikləri şiş hüceyrələrini məhv edən enerjilərini toxumada müəyyən dərinlikdə yayırlar. Bu dərinlik xəstənin vəziyyətinə, şişin yerinə və ölçüsünə əsasən prosedurdan əvvəl müəyyən edilir və tənzimlənə bilər.

Proton müalicəsi ilə ənənəvi radioterapiya arasında fərq nədir?

Ənənəvi şüa müalicəsində işlədilən X-ray şüaları şiş nahiyəsinə çatmadan enerjilərinin bir hissəsini yayırlar. Bu enerji yayılması şiş nahiyəsinə çatdıqdan sonra toxumanın (məsələn, beynin) o biri tərəfindən çıxanadək davam edir. Bu vəziyyət şüa müalicəsi üçün müəyyən edilmiş yol boyu yerləşən normal hüceyrələrin də zədələnməsinə səbəb olur.

Bu problem proton müalicəsində qismən yaxşılaşdırılmışdır. Proton hissəcikləri xərçəng hüceyrələrinə daha spesifik hədəflənir və bununla mümkün normal hüceyrə zədələnmələrinin qarşısı alınır.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Yüksək hədəfli proton hissəciklərinin yayılması onurğa beyni, görmə sinirləri kimi həssas nahiyələrin yaxınlığındakı şiş kütlələrinin müalicəsində üstünlük verir. Bu üstünlük xüsusilə beyin inkişafı davam edən uşaqların müalicəsində çox vacibdir; bu baxımdan proton müalicəsi ən çox pediatrik (uşaqlıq dövrü) beyin şişləri üçün standart müalicə olmuşdur (məsələn, medulloblastomalar). Bundan başqa, yetkinlərdə onurğa beynində yerləşən şişlər və yan təsirin azaldılmasının kritik olduğu hallarda intensivlik modulyasiyalı radioterapiya (Intensity-Modulated RadioTherapy, IMRT) ilə birlikdə proton müalicəsi iki mühüm müalicə variantıdır.

Müxtəlif üstünlükləri olan proton müalicəsinə qərar verilməzdən əvvəl, onkoloji görüntüləmə ilə şişin yeri və ölçüsü diqqətlə müəyyən edilməlidir. Bütün beyin şişi növləri üçün uyğun olmayan bu üsul daha çox kiçik və həyati vacib nahiyələrin yaxınlığında yerləşən xərçənglər üçün uyğundur.

Hansı beyin şişlərində proton müalicəsinə üstünlük verilir?

Yetkinlərdə:

• Akustik nevrinoma (eşitmə və tarazlıq siniri olan 8. kəllə sinirinin qişasından yaranan xoşxassəli və adətən ləng böyüyən şişdir)
• Meningiomalar (adətən xoşxassəli davranan, ən çox rastlanan beyin şişidir)
• Hipofiz adenomaları (əsasən xoşxassəli şişlərdir və hipofiz vəzisindən yaranır)
• Aşağı və yüksək dərəcəli qliomalar (beynin dəstəkləyici hüceyrələri olan qlial hüceyrələrdən yaranırlar)
• Xordoma (nadir rastlanan bədxassəli şişdir)

Uşaqlarda:

• Yuvenil pilositik astrositoma (əsasən hipotalamus nahiyəsində görünür və uşaqlarda tez-tez rastlanır)
• Ependimoma (nadir rastlanan şişdir)
• Medulloblastoma (çox vaxt beyincikdə yerləşən, uşaqlığın ən çox rastlanan beyin şişidir)
• Kraniofaringioma (hipofiz vəzisindən yaranan xoşxassəli beyin şişidir)

Proton müalicəsinin mümkün yan təsirləri hansılardır?

Ənənəvi şüa müalicəsinə nisbətən sağlam beyin hüceyrələrinə daha az zərər verməsi mümkün yan təsirləri də azaldır. Bununla belə, proton müalicəsi yan təsirsiz deyil! Beyin şişləri üçün proton müalicəsi yorğunluq, müalicə edilən nahiyədə qızartı və saç itkisi kimi bəziləri müvəqqəti olan yan təsirlər yarada bilər. Proton müalicəsindən sonrakı uzun müddətdə uşaq xəstələrdə ciddi saç itkisi, düşünmə və anlamada pozğunluqlar, böyümə hormonu kimi hormonların mənfi təsirlənməsi digər mümkün yan təsirlərdir. Lakin bunlar ənənəvi şüa müalicəsindən sonra da müşahidə olunur.

Ölkəmizdə proton müalicəsi tətbiq olunurmu?

Hələ ölkəmizdə proton müalicə mərkəzi açılmayıb. Bunun əsas səbəbi proton müalicəsinin standart radioterapiyalardan xeyli bahalı olmasıdır; məsələn, proton müalicəsi hətta qabaqcıl radioterapiya texnologiyası olan intensivlik modulyasiyalı radioterapiyadan 5 dəfə bahadır. Lakin Türkiyə Respublikası Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən layihə çərçivəsinə alınıb. Bu müalicəni istəyən xəstələr üçün – xüsusilə pediatrik beyin şişlərində – Yaponiya, ABŞ, İngiltərə kimi inkişaf etmiş ölkələr seçimdir.

Dünyada proton müalicəsinə baxış

ABŞ ən çox proton müalicə mərkəzinə malikdir; ABŞ-da 2013 tarixində 11 olan proton müalicə mərkəzi sayı 2017 tarixində 28 oldu. Bundan əlavə, 23 mərkəz tikinti və ya inkişaf mərhələsindədir.

Bununla belə, proton müalicə mərkəzləri, Lancet Onkologiyajurnalında 12 iyul 2018 tarixində dərc edilən məqaləyə görə «böyümə ağrıları (growing pains)» yaşaya bilər. Müəlliflər bu texnologiyaya xəstə tələbinin bəzi mərkəzlərdə gözləniləndən çox aşağı olduğunu və müxtəlif mərkəzlərin maliyyə itkiləri ilə mübarizə apardığını və ya maliyyə hədəflərinə çatmadığını bildirdilər. Məsələn, Kaliforniyanın San Diego şəhərindəki Scripps Proton Müalicə Mərkəzi müflis olduğunu elan etdi.

Digər nümunə kimi Virginiadakı Hampton Universiteti Proton Terapiya İnstitutunun son 5 ildir zərərdə olduğu və son maliyyə ilində 3 milyon dollar itirdiyi bildirildi.

Buna baxmayaraq dünyada proton müalicə mərkəzlərinin sayı artır.

ABŞ bazarındakı çətinliklərə baxmayaraq proton şüa müalicə mərkəzləri dünyada artır.

Qeyri-kommersiya təşkilatı Hissəcik Terapiyası Kooperativ Qrupuna (Particle Therapy Co-operative Group) görə dünyada 63 aktiv proton terapiyası müəssisəsi var; bundan başqa 32 müəssisə tikinti, 16 müəssisə planlama mərhələsindədir. Argentina və Avstraliyanın qısa müddət sonra siyahıya qoşulması ilə sonda Antarktidadan başqa hər qitədə proton mərkəzləri olacaq.

Bu günədək dünyada müxtəlif xərçəngləri olan təxminən 165 min xəstəyə proton müalicəsi tətbiq edildiyi hesablanır. Research & Marketsin son proqnozlarına görə bu sahə 2024 tarixinədək çoxmilyard dollarlıq sənaye olmağa doğru irəliləyir.

Avropada 2010 və 2017 illəri arasında proton müalicəsi tətbiqlərinin sayı 3 dəfədən çox artdı. Avropada proton müalicəsi əsasən beyin, onurğa beyni, prostat və mədə daxil olmaqla solid (bərk) xərçənglər üçün istifadə edilir. Almaniya, İtaliya, İsveç, Fransa, Danimarka, Niderland, İsveçrə, Rusiya, İspaniya, Birləşmiş Krallıq, Norveç və Belçika yeni mərkəzlər qurur və ya planlaşdırır. Araşdırma və Bazarlar qrupu Avropanın proton şüa terapiyası bazarının 2024 tarixinədək böyüməyə davam edəcəyini proqnozlaşdırır.

Dünya əhalisinin təxminən % 60 hissəsi Asiyada yaşayır və qlobal xərçəng yükünün təxminən yarısı Asiya əhalisinin payına düşür. Asiya bazarında proton müalicə mərkəzlərinin sayının 2018 tarixindən 2024 tarixinədək ikirəqəmli səviyyələrə çatması gözlənilir. Hazırda Yaponiya Asiyada ən çox mərkəzi olan ölkədir, lakin Çin, Sinqapur, Tayland və Cənubi Koreya da yeni müəssisələr tikir və planlaşdırır.

Yaxın Şərq / Şimali Afrika bölgəsində Səudiyyə Ərəbistanında proton müalicə mərkəzi açıldı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində digəri tikilir. Misir Qahirədəki Uşaq Xərçəngi Xəstəxanası Fondunda mərkəz planlaşdırır, İsrail isə mərkəz qurma planlarını yekunlaşdıracağını açıqladı. İsrail Səhiyyə Nazirliyi 150 uşaq olmaqla ildə təxminən 250 xəstənin İsraildə proton müalicəsi alacağını proqnozlaşdırır. Müəssisənin qurulması təxminən 60 milyon dollara başa gələcək və işlədilməsi üçün əlavə 6 milyon dollar lazım olacaq.

Yeni proton müalicə mərkəzi açılacaq bəzi ölkələrin motivasiyası az sayda olsa da xəstələrini bu müalicə üçün xaricə göndərmək məcburiyyətidir. Bunlardan biri Avstraliyadır. Digər tərəfdən yeni mərkəzlərdə bu çox bahalı müalicənin dövlətə bağlı milli səhiyyə sistemləri tərəfindən ödənib-ödənməyəcəyi aydınlaşmayıb.

Bəzi maliyyə çətinliklərinə baxmayaraq ABŞ-ın proton müalicəsi bazarında dominant mövqeyini qorumaq istədiyi güman edilir. Lakin şimal qonşusu Kanada proton müalicəsi imkanlarını genişləndirməyə çox maraq göstərmir. Kanadanın diqqətçəkən tədqiqat mərkəzi olan Vancouver, British Columbiada (BC) tək proton müalicə müəssisəsi vardır. Kanadanın bu hissəcik sürətləndirici mərkəzi beynəlxalq səviyyədə aparıcı subatom fizikası müəssisəsidir. Xəstələr orada proton müalicəsi alırlar, lakin çox məhdud həcmdə, ildə yalnız 10 xəstə.

1995 tarixindən Kanadada aktiv olan bu mərkəzdə yalnız gözün arxasında yerləşən xorioidal melanomalı (dəri xərçəngi bədxassəli melanomanın bir növü) xəstələr müalicə olunur. Kanadada ildə təxminən 40 xorioidal melanomalı xəstəyə diaqnoz qoyulur, bunların təxminən 30 nəfəri digər radioterapiya olan braxiterapiya (daxildən radioterapiya) ilə müalicə edilərkən şişi böyük və ya görmə sinirinə təzyiq kimi kritik vəziyyəti olanlar proton müalicəsinə yönləndirilir.

Hələ də maraq duyulan bazar.

Klassik radioterapiyaya nisbətən effektivlik (şişi kiçiltmə təsiri) üstünlüyü aydınlaşmasa da , qlobal miqyasda proton müalicə mərkəzlərinin sayı artır. Bununla belə proton müalicəsi bütün xarici radioterapiya sistemlərinin yalnız %1 hissəsini təşkil edir.

2017 ilində xərçəng xəstələrinin təxminən % 0.1 hissəsi bu üsulla müalicə edildi və 2022 tarixinə gəldikdə dünyada 10 milyon nəfərə cəmi 0,5 proton terapiyası müalicə otağı və 10 milyon nəfərə təxminən 20 klassik radioterapiya sistemi olacağı proqnozlaşdırılır.

2030 tarixinədək proqnozlaşdırılan 900 ilə 1300 müalicə otağı tikilsə belə, bu, xərçəng xəstələrinin yalnız %6 ilə %7 hissəsinin proton müalicəsi almaq imkanına malik olacağı deməkdir.

Əlaqəli mövzu 

Ağciyər xərçəngində proton müalicəsi tədqiqatları