Göz melanoması nədir? Əlamətləri və müalicəsi

Melanoma, dərinin melanin istehsal edən nevus və melanosit adlı hüceyrələrində inkişaf edən dəri xərçəngi növüdür. Gözlərimizdə də melanin istehsal edən hüceyrələr vardır və çox nadir olsa da, melanoma inkişaf edə bilər. Göz melanomasına okulyar və ya uveal melanoma da deyilir.

• Göz melanomalarının çoxunu güzgüyə baxdıqda fərq edə bilməzsiniz. Bu, aşkarlanmasını çətinləşdirir. Həmçinin göz melanoması adətən erkən əlamət göstərmir. 
• Bununla belə, göz melanomasının müalicəsi mümkündür. Kiçik göz melanomasının müalicəsi görməyə təsir etmir. Lakin böyük melanomanın müalicəsi bir qədər görmə itkisi yarada bilər.
• Göz melanoması, nadir xərçənglər sinfində qiymətləndirilir.

Göz melanomasının əlamətləri hansılardır?

Göz melanomasının işarə və ya əlaməti olmaya bilər. Yaranarsa, bu əlamətlər görülə bilər: 

• Qüzehli qişada tünd ləkənin böyüməsi
• Yanıb-sönən işıqlara həssaslıq
• Gözün mərkəzindəki bəbəyin formasının pozulması
• Bir gözdə görmənin zəifləməsi və ya bulanması
• Periferik (görmə sahəsinin kənarlarında) görmə itkisi 
• Parlaq işıqlara həssaslıq və görmədə tozlu hiss.

Nə zaman həkimə görünmək lazımdır?

Bu işarələrdən hər hansı birini yaşayıb narahat olursunuzsa və qəfil görmə dəyişiklikləri olarsa, mütləq mütəxəssis göz həkiminə müayinə olunmalısınız.

Göz melanomasına tutulma ehtimalını artıran risk amilləri hansılardır?

• Okulyar melanoma da adlanan göz melanoması bütün yaşlarda görülsə də, median rastgəlmə yaşı 55-dir.
• Göz melanomasının dəqiq səbəbi bilinmir, lakin bütün xərçənglər kimi hüceyrələrdəki DNA zədələri nəticəsində yaranır. DNA zədələrinin yığılması hüceyrənin proqramlı hüceyrə ölümünə (apoptoz) getməsini əngəlləyir və nəzarətsiz çoxalma başlayır.
• Açıq rəngli göz. Mavi və ya yaşıl gözlü insanların göz melanoması inkişaf etdirmə riski yüksəkdir.
• Açıq dərili olmaq. Açıq dəri rəngli irqə mənsub şəxslər digər irqlərlə müqayisədə daha yüksək risk altındadır.
• Bəzi irsi dəri pozuntuları. Anormal xallara səbəb olan displastik nevus sindromu dəridə və gözdə melanoma inkişaf riskini artıra bilər. Həmçinin anormal dəri piqmentasiyası yaradan bəzi vəziyyətləri (məsələn, melanositoz) olanlarda göz melanoması riski yüksəkdir.
• Ultrabənövşəyi (UV) şüalara məruzqalma. Günəş və ya solyari kimi yollarla UV şüalarına məruz qalan gözlərdə melanoma riski artır.

Göz melanoması harada yaranır?

Göz melanoması ən çox gözün orta qatı olan uveada yerləşir [uveanın ön hissəsində (iris və kirpikli cisim) və ya arxa hissəsində (damarlı qişa) yarana bilər].

Göz melanoması həmçinin göz ətrafında (konyunktivada), ən xarici qatda, göz qapağında yarana bilər; lakin bunlar daha nadirdir.

Göz melanoması hansı problemlər yarada bilər (ağırlaşmaları)?

• Göz təzyiqinin artması (qlaukoma). Getdikcə böyüyən göz melanoması qlaukoma yarada bilər. Əlamət və tapıntılarına göz ağrısı, qızartı, bulanıq görmə daxil ola bilər.
• Görmə itkisi. Böyük göz melanomaları adətən tor qişanın ayrılması kimi səbəblərlə görmə itkisi yarada bilər. Kiçik melanomalar da gözdə kritik nahiyəni təsirləndirərsə, görmə pozuntusu verə bilər. Çox irəliləmiş göz melanomasında tam görmə itkisi ola bilər. 
• Gözdən kənara yayılan melanoma. Göz melanoması gözdən kənara, qaraciyər, ağciyər və sümüklər daxil bədənin uzaq nahiyələrinə yayıla bilər.

Göz melanoması necə müalicə edilir?

Müalicə əsasən şişin ölçüsünə görə seçilir. Okulyar Melanoma Araşdırması Birliyinin tövsiyə etdiyi sistemə görə göz melanoması şiş ölçüsündən asılı olaraq kiçik, orta və ya böyük kimi təsnif edilir.

Okulyar melanoma üçün müalicə seçimləri bunlardır:

Radioterapiya

Radioterapiyada xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün yüksək enerjili X şüaları istifadə edilir. Əməliyyatla müqayisədə radioterapiya gözün görünüşünü daha yaxşı qoruya bilər.

Şüa müalicəsi növləri arasında;

• Braxiterapiya (daxildən radioterapiya): Cərrahi prosedurla şişin içinə və ətrafına radioaktiv toxumlar saxlayan material yerləşdirilir və 4-7 gün yerində qalır.
• Xaricdən radioterapiya: Yüksək enerjili radioaktiv şüalar bədənin xaricindəki xərçəngə fokuslanır (klassik radioterapiya).

Mümkün yan təsirlər arasında göz qapaqlarının iltihabı və göz daxilində hər hansı zədələnmə səbəbindən katarakta, tor qişanın ayrılması, qlaukoma və ya göz daxilinə qanama vardır.

Göz melanoması əməliyyatı

Cərrahi seçimlər bunlardır:

• Şiş rezeksiyası (tam və ya qismən çıxarılma)
• Enukleasiya (bütün göz almasının çıxarılmasından sonra onu əvəz etmək üçün orbital implant)

Əməliyyat ağırlaşmalarına anesteziya ilə bağlı ağırlaşmalar (istifadə edilən dərman səbəbindən), qanamalar və infeksiyalar daxildir.

Yayılmış (metastatik) xəstəlik üçün müalicə seçimləri bunlardır:

• Kimyaterapiya: Xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün hüceyrəöldürücü (sitotoksik) dərman istifadəsi.
• İmmunoterapiya: İmmun sistemini xərçəngə qarşı aktivləşdirən dərmanların istifadəsini əhatə edir. İmmunoterapiyalar, bu gün metastaz vermiş melanomaların müalicəsində ən təsirli və ən geniş istifadə olunan dərmanlara çevrilmişdir.
• 4. mərhələ melanoma ən çox qaraciyərə metastaz verir. Qaraciyər metastazlarının müalicəsi üçün qaraciyərə arteriyadan kimyaterapiya, immunoterapevtik vasitələr və ya radioaktiv kürəciklər verilə bilər.

Müalicədən sonra müntəzəm izləmə, xərçəngin mümkün təkrarı və ya yayılmasını yoxlamaq üçün lazımdır.

Əlaqəli mövzu:

- UV şüaları ilə xərçəng əlaqəsi