رؤیاها و تجربه‌های دیداری پایان زندگی؛ چگونه به بیماران آرامش می‌دهند؟

گفت‌وگو با دکتر کریستوفر دبلیو. کر

معنا بخشیدن به زندگی و کاهش ترس

بر پایهٔ پژوهش دکتر کریستوفر دبلیو. کر، در هفته‌ها، روزها یا ساعت‌های پایانی زندگی، بیشتر بیماران هوشیار در مرحلهٔ پایانی بدون انکار واقعیت گریزناپذیر مرگ، در زندگی معنا پیدا می‌کنند و ترس خود را از دست می‌دهند. دکتر کر، مدیرعامل و پزشک ارشد Hospice and Palliative Care Buffalo و از نویسندگان کتاب پرفروش Death Is But a Dream: Finding Hope and Meaning at Life’s End (Avery، 2020) است.

مطالعهٔ منتشرشدهٔ او در سال 2014 بر 59 بیمار هاسپیس انجام شد که 36 نفرشان سرطان داشتند. 88.1% گفتند دست‌کم یک رؤیا یا تجربهٔ دیداری از عزیز یا دوستی درگذشته داشته‌اند. مطالعه نشان داد این تجربه‌ها واقعی احساس می‌شدند و به بیمار راهنمایی یا آرامش می‌دادند. 60% بیماران رؤیاها را آرامش‌بخش و 19% آزاردهنده دانستند. در مجموع 453 مصاحبه انجام شد و با هر بیمار به‌طور متوسط 7,7 بار گفت‌وگو شد.

این رؤیاها معمولاً عزیزان زنده یا درگذشته، سفر یا آمادگی رفتن به جایی، حیوانات خانگی، به‌ندرت شخصیت‌های مذهبی و خاطرات پرمعنای زندگی را دربر داشتند. دکتر کر گفت: «بیماران در این تجربه‌ها واقعیت مرگ را انکار نمی‌کنند؛ برعکس، زندگی زیسته‌شده را تأیید و پیوند با عزیزان را بازسازی می‌کنند. این نشان می‌دهد با وجود افت جسمانی، بیماران رشد می‌کنند و به زندگی معنا می‌بخشند،»

نزدیک شدن مرگ و معنای زندگی

آیا بیماری که از نظر جسمی هر روز ناتوان‌تر می‌شود، می‌تواند در پایان زندگی به آن معنا ببخشد؟

دکتر کر گفت بیماران مرحلهٔ پایانی می‌توانند در پایان زندگی همچنان رشد روانی داشته باشند و در این روند معنا بیابند. مطالعه از ابزاری برای سنجش رشد پس از تروما استفاده کرد و نشان داد بیماران منتظر مرگ تا آخرین روزها دیدگاه‌های تازه‌ای دربارهٔ زندگی پیدا می‌کنند. این یافته از این برداشت پشتیبانی می‌کند: «چون در حال مردن هستی، زندگی را کنار نمی‌گذاری،»

تمرکز بیماران بر مهم‌ترین پیوندها

این تجربه‌ها چگونه در روند مرگ به بیمار آرامش می‌دهند؟

رؤیاهای بیماران معمولاً آنان را بر مهم‌ترین افراد زندگی‌شان متمرکز می‌کنند. دکتر کر گفت بیشتر بیماران به‌ویژه کسانی را می‌بینند که از آنان عشق بی‌قیدوشرط دریافت کرده‌اند و این تجربه‌ها با نزدیک شدن مرگ بیشتر می‌شوند. سفر یا آماده شدن برای رفتن به جایی نیز از مضمون‌های شایع است. این تجربه‌ها به بیماران امکان می‌دهند پیوندشان با عزیزان را تقویت کنند و در لحظه‌های پایانی از آن آرامش بگیرند.

تفاوت رؤیا و توهم

این تجربه‌های دیداری و رؤیاها چگونه از توهم متمایزند؟

دکتر کر برای روشن کردن تفاوت رؤیاها و تجربه‌های دیداری بیماران مرحلهٔ پایانی با توهم، از ارزیابی شناختی استفاده می‌کند. بیماران روزانه در چارچوب پرسش استاندارد بررسی می‌شوند و اختلالات شناختی مانند دلیریوم ارزیابی می‌شوند. دلیریوم با تفکر نامنظم و متغیر همراه است و بیماران معمولاً بی‌قرار و ناراحت‌اند. در مقابل، رؤیاها و تجربه‌های دیداری پایان زندگی منظم، معنادار و روشن به یاد می‌مانند. آنها آرامش و بینش ایجاد می‌کنند و برخلاف دلیریوم، آسودگی می‌دهند. دکتر کر تأکید می‌کند مهم‌ترین نشانهٔ تفاوت، اثری است که این تجربه‌ها بر بیمار می‌گذارند.

نتیجه‌گیری و تفسیر

این مطالعهٔ مهم و مشاهدات چندین‌سالهٔ دکتر کر نشان می‌دهند باید از دیدن مرگ صرفاً به‌عنوان فرایندی جسمانی فراتر برویم. رؤیاها و تجربه‌های دیداری معنادار بیماران مرحلهٔ پایانی نشان می‌دهند حتی آخرین لحظه‌ها برای رشد، پیوند و یافتن معنا مناسب‌اند. علم و پزشکی نوین معمولاً بر جلوگیری یا تأخیر مرگ متمرکزند، اما این مطالعه ما را به ابعاد روحی و روانی روبه‌رو شدن با مرگ و پذیرش آن توجه می‌دهد. آرامش درونی، معنای شخصی و خاطرات پرمهر این رؤیاها ممکن است در کاهش ترس از مرگ نقشی کلیدی داشته باشند.

برای متخصصان انکولوژی و مراقبت تسکینی ، پذیرش این تجربه‌ها در لحظه‌های پایانی و درک نیازهای عاطفی بیماران ممکن است مراقبت را انسانی‌تر و جامع‌تر کند. مراقبت پزشکی خوب باید علاوه بر مدیریت بیماری، به بیمار و خانواده برای معنا بخشیدن به روند مرگ کمک کند. پژوهش دکتر کر بر اهمیت عشق، درک و رویکرد انسانی در آماده کردن بیماران برای سفر پایانی و سبک کردن دشواری آن تأکید می‌کند.