Həyatın son dövründə yuxular və görüntülər – Xəstələrə necə təsəlli verir?

Dr. Christopher W. Kerr ilə söhbət

Həyata məna qatmaq və qorxunu azaltmaq

Həyatın son həftələri, günləri və ya saatlarında terminal dövrdə şüuru aydın olan xəstələrin çoxu, Dr. Christopher W. Kerrin tədqiqatına görə, ölümün qaçılmaz gerçəkliyini inkar etmədən həyatlarında məna tapır və qorxularından azad olur. Dr. Kerr Hospice and Palliative Care Buffalo təşkilatının baş icraçı direktoru və baş həkimi, həmçinin çox satılan Death Is But a Dream: Finding Hope and Meaning at Life’s End (Avery, 2020) kitabının həmmüəllifidir.

Onun 2014-cü ildə dərc olunmuş tədqiqatı 59 hospis xəstəsi üzərində aparılmışdı və onlardan 36-sının xərçəng diaqnozu var idi. Bu xəstələrin 88,1%-i vəfat etmiş yaxınlarını və ya dostlarını gördükləri ən azı bir yuxu və ya görüntü yaşadıqlarını bildirmişlər. Tədqiqat bu təcrübələrin gerçək kimi qəbul edildiyini və xəstələrə istiqamət və ya təsəlli verdiyini göstərmişdir. Xəstələrin 60%-i yuxularını rahatladıcı, 19%-i isə narahatedici hesab etmişdir. Ümumilikdə 453 müsahibə aparılmış və hər xəstə ilə orta hesabla 7,7 dəfə görüşülmüşdür.

Bu yuxularda adətən vəfat etmiş və ya yaşayan sevdikləri, səyahət və ya harasa getməyə hazırlıq, ev heyvanları, nadir hallarda dini simalar və mənalı həyat xatirələri yer alırdı. Dr. Kerr dedi: "Bu təcrübələrdə xəstələr ölüm gerçəkliyini inkar etmir, əksinə, yaşanmış həyatı təsdiqləyir və sevdikləri ilə bağlarını yenidən qururlar. Bu, fiziki zəifləməyə baxmayaraq xəstələrin inkişaf etdiyini və həyata məna qatdığını göstərir".

Ölümün yaxınlaşması və həyatın mənası

Fiziki baxımdan getdikcə zəifləyən xəstə həyatının son dövründə həyatına məna qata bilərmi?

Dr. Kerr terminal dövrdəki xəstələrin həyatlarının sonunda psixoloji inkişaflarını davam etdirə və bu prosesdə məna tapa bildiklərini bildirdi. Tədqiqatda travmadan sonrakı inkişafı ölçən vasitədən istifadə edilmiş və ölümü gözləyən xəstələrin son günlərinədək həyatları haqqında yeni baxışlar qazandığı göstərilmişdir. Bu, “Ölürsən deyə yaşamaqdan əl çəkməzsən,” düşüncəsini dəstəkləyir.

Xəstələrin ən mühüm bağlara yönəlməsi

Bu təcrübələr ölüm prosesində xəstələrə necə təsəlli verir?

Xəstələrin yuxuları adətən həyatlarında ən mühüm insanlara yönəlmələrini təmin edir. Dr. Kerr xəstələrin çoxunun xüsusilə şərtsiz sevgi gördükləri insanları gördüyünü və ölüm yaxınlaşdıqca bu təcrübələrin daha tez-tez yaşandığını bildirdi. Səyahət etmək və ya harasa getməyə hazırlaşmaq da tez-tez rast gəlinən mövzulardır. Bu təcrübələr xəstələrin sevdikləri ilə bağlarını gücləndirməsinə və həyatlarının son anlarında bu bağlardan təsəlli tapmasına imkan verir.

Yuxularla hallüsinasiyalar arasında fərq

Bu görüntülər və yuxular hallüsinasiyalardan necə fərqlənir?

Dr. Kerr terminal dövrdəki xəstələrin yaşadığı yuxular və görüntülərlə hallüsinasiyaların fərqlərini aydınlaşdırmaq üçün koqnitiv qiymətləndirmələrdən istifadə edir. Xəstələr hər gün standart suallar əsasında qiymətləndirilir və delirium kimi koqnitiv pozuntular araşdırılır. Deliriumda düşüncə nizamsız və dəyişkəndir, xəstələr isə adətən həyəcanlı və narahat olurlar. Bunun əksinə, həyatın sonundakı yuxular və görüntülər ardıcıl, mənalı və aydın şəkildə xatırlanır. Bu təcrübələr xəstələrə rahatlıq və özünüanlama bəxş edir, deliriumdan fərqli olaraq dinclik gətirir. Dr. Kerr bu fərqin ən mühüm göstəricisinin təcrübələrin xəstələrə təsirində olduğunu vurğulayır.

Nəticə və şərh

Bu mühüm tədqiqat və Dr. Kerrin uzun illərə əsaslanan müşahidələri ölüm prosesinə yalnız fiziki proses kimi baxmaqdan kənara çıxmalı olduğumuzu aydın göstərir. Terminal dövrdəki xəstələrin yaşadığı bu mənalı yuxular və görüntülər həyatın son anlarında belə inkişafın, bağ qurmağın və məna tapmağın mümkün olduğunu göstərir. Elm və müasir tibb çox vaxt ölümün qarşısını almağa və ya onu gecikdirməyə yönəlsə də, bu tədqiqat diqqətimizi ölümlə üzləşməyin və onu qəbul etməyin mənəvi və psixoloji tərəflərinə yönəldir. Bu yuxuların verdiyi daxili dinclik, şəxsi məna və sevgi dolu xatirələr ölüm qorxusunun azalmasında əsas rol oynaya bilər.

Onkologiya və palliativ yardım mütəxəssislərinin xəstələrin həyatlarının son anlarında belə təcrübələr yaşamasına açıq yanaşması və emosional ehtiyaclarını anlaması qayğı prosesini daha insani və bütöv edə bilər. Yaxşı tibbi qayğı yalnız xəstəliyin idarə edilməsi ilə məhdudlaşmamalı, xəstənin və ailəsinin ölüm prosesinə məna verməsinə də dəstək olmalıdır. Dr. Kerrin tədqiqatı xəstələri son səfərlərinə hazırlayarkən və bu prosesin çətinliyini yüngülləşdirərkən sevginin, anlayışın və insani yanaşmanın əhəmiyyətini güclü şəkildə vurğulayır.