13 პროფესიული კანცეროგენი (კიბოს გამომწვევი) და პროფესიული კიბოები

JAMA -ში გამოქვეყნებულ კვლევაში პროფესიულ კანცეროგენებთან (კიბოს გამომწვევებთან) კონტაქტის ხარისხის შესაფასებლად დაავადებათა, ტრავმებისა და რისკფაქტორების გლობალური ტვირთის (GBD) 2017 წლის მონაცემები გამოიყენეს. ამგვარად, პროფესიულ კანცეროგენებს მისაწერი გარკვეული კიბოების ტვირთი სქესის, ასაკისა და მდებარეობის მიხედვით ინდივიდუალურად და ერთობლივად შეფასდა. 1990 წლის დასაწყისიდან 2017 წლის ბოლომდე 13 პროფესიული ქიმიური კანცეროგენის გლობალური და რეგიონული შეფასებები გაკეთდა და თითოეულ პროფესიულ კანცეროგენს მისაწერი კიბოს ტვირთი სიკვდილიანობისა და DALY-ის მიხედვით აღწერეს (1 DALY სიცოცხლეში დაკარგულ 1 ჯანმრთელ წელს ნიშნავს).

პროფესიული კიბოს ტვირთი

აღწერილია, რომ კანცეროგენების პროფესიული ზემოქმედება გლობალურ, რეგიონულ და ეროვნულ დონეზე დაავადების მნიშვნელოვან ტვირთს უკავშირდება და პროფესიული დაავადებები მთელ მსოფლიოში სულ უფრო მეტ ყურადღებას იპყრობს.

დაავადებათა გლობალური ტვირთის (GBD) კვლევის თანახმად, 2016 წელს კიბოსთან დაკავშირებული დაახლოებით 348 ათასი სიკვდილი (ხორხის, ცხვირ-ხახის, ძუძუს, ფილტვის, საკვერცხის კიბო, მეზოთელიომა, ლეიკემია და სხვ.) 14 კანცეროგენის პროფესიული ზემოქმედებით იყო გამოწვეული.

სავარაუდოდ, კიბოს შემთხვევების 80%-ზე მეტი გარემო ფაქტორებს უკავშირდება, მათ შორის გარე (ქიმიურ, ფიზიკურ და ბიოლოგიურ) და შიდა (გენეტიკურ, იმუნურ და ენდოკრინულ) მიზეზებს.

ამ ფაქტორებს შორის მაღალი რისკის პროფესიული გარემო სიმსივნეების წარმოქმნასა და პროგრესირებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. პროფესიასთან დაკავშირებულ სიმსივნეებს შორის კარგადაა ცნობილი ასბესტით გამოწვეული ფილტვის კიბო და მეზოთელიომა, ბენზოლით გამოწვეული შარდის ბუშტის კიბო და ნავთობის ფისით გამოწვეული კანის კიბო. ფილტვის კიბო პროფესიასთან დაკავშირებული კიბოების უდიდეს წილს შეადგენს.

ამ ახალმა JAMA კვლევამ პროფესიული კანცეროგენების (პროფესიული კანცეროგენები – Ocs) შედეგები შეაჯამა და გლობალურ და ეროვნულ დონეებზე რამდენჯერმე განახლდა. აქამდე არ გამოქვეყნებულა კვლევები, რომლებიც პროფესიულ ზემოქმედებასთან დაკავშირებულ კიბოს ტვირთს ინდივიდუალურად და ერთობლივად, კონკრეტული კიბოების მიხედვით შეისწავლიდა.

ქვემოთ მოცემულ რუკებზე ნაჩვენებია პროფესიულ კანცეროგენებს მისაწერი კიბოთი სიკვდილიანობა და DALY-ის რაოდენობა 195 ქვეყანაში, ყველა ასაკისა და ორივე სქესისათვის (2017 წლის მონაცემები)

კვლევა აჩვენებს, რომ პროფესიული კანცეროგენების ზემოქმედება მთელ მსოფლიოში კიბოთი სიკვდილიანობასა და DALY-ზეა პასუხისმგებელი, ხოლო შესაბამისი კიბოს ტვირთი რეგიონებს შორის მნიშვნელოვნად იცვლება ასაკის, სქესისა და სოციალური განვითარების მიხედვით. თითოეულ პროფესიულ კანცეროგენს მისაწერი კიბოს ტვირთი ფართოდ განსხვავდებოდა; ასბესტისა და სილიკის ზემოქმედება მსოფლიოში კიბოს ყველაზე მძიმე ტვირთს უკავშირდებოდა. კანცეროგენების უმეტესობა ძირითადად ფილტვის კიბოსთან იყო დაკავშირებული.

საერთო ჯამში, GBD 2017-ზე დაფუძნებულმა ამ კვლევამ 7 კიბოსთან დაკავშირებული 13 პროფესიული კანცეროგენი გამოავლინა. წინა კვლევების მსგავსად, ამ კვლევაშიც ფილტვის კიბო პროფესიული კანცეროგენებით ყველაზე მეტად დაზარალებულ კიბოს სახეობად გამოვლინდა, ხოლო ასბესტი – ყველაზე მეტი სიკვდილისა და DALY-ის გამომწვევ კანცეროგენად.

სხვა მხარდამჭერი კვლევები

სხვა კვლევების თანახმად, ასეთი პროფესიული კანცეროგენების ზემოქმედება ბევრ მაღალშემოსავლიან ქვეყანაში გრძელდება, განსაკუთრებით ასბესტის, სილიკისა და დიზელის ძრავის გამონაბოლქვისა. თუმცა საშუალო და დაბალი შემოსავლის ქვეყნებში პროფესიული კანცეროგენების ზემოქმედება ავტომატური მონიტორინგის აღჭურვილობისა და სამუშაო ადგილზე თვითდაცვის ნაკლებობის გამო შეიძლება კიდევ უფრო ნაკლებად კონტროლირებადი და უფრო გავრცელებული იყოს.

ასბესტის ზემოქმედება და კიბო

ბოლო 30 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში რამდენიმე მაღალშემოსავლიანი ქვეყანა პროფესიული კანცეროგენების, განსაკუთრებით ასბესტის ზემოქმედების მინიმუმამდე შესამცირებლად ნაბიჯებს დგამს. ასბესტის ინდუსტრიამ ზრდა 20-ე საუკუნეში ჯერ დასავლეთ ევროპაში, შემდეგ კი დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში დაიწყო. თუმცა 1960 წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ასბესტის ზემოქმედება ავთვისებიანი სიმსივნეების განვითარებას უკავშირდება. მას შემდეგ ევროპის ქვეყნები დიდ დროს უთმობენ ასბესტის შემცველი შენობების ნგრევის კონტროლსა და ასბესტის წარმოებისა და ტრანსპორტირების შეზღუდვას. მიუხედავად იმისა, რომ ევროპის მრავალ ქვეყანაში ლურჯი ასბესტის განადგურების მიზნით პრევენციული ხასიათის აკრძალვები არსებობდა, 1960-დან 1993 წლამდე ასბესტის გამოყენება აკრძალული არ იყო. ასბესტის ზემოქმედების სრულად შეწყვეტის მიუხედავად, მოსალოდნელია, რომ ასბესტს მისაწერი კიბოთი სიკვდილიანობა კიდევ 4-დან 5 წლამდე გაგრძელდება.

სილიკის ზემოქმედება და კიბო

სილიკასთან დაკავშირებული კიბოს ტვირთი ასბესტის შემდეგ მეორე ადგილზეა. 2007-დან 2017 წლამდე გაიზარდა როგორც შემთხვევათა რაოდენობა, ისე ასაკის მიხედვით სტანდარტიზებული მაჩვენებლები. სილიკა ბუნებაში ფართოდაა გავრცელებული და სილიკის შემცველი მასალები ხშირად გამოიყენება, რის გამოც ის პროფესიულ კანცეროგენებს შორის ყველაზე გავრცელებულია. მუშები სილიკის ზემოქმედებას სხვადასხვა საწარმოო საქმიანობის დროს განიცდიან: ქვის კარიერებსა და მაღაროებში, თიხის ჭურჭლისა თუ კერამიკის წარმოებაში, სამსხმელოებში და სამშენებლო და საწარმოო სამუშაოებში.

სილიკის ზემოქმედებასა და ფილტვის კიბოს კავშირზე ეპიდემიოლოგიური კვლევები ძირითადად ისეთ დარგებს ეფუძნება, როგორიცაა მაღაროები, ქვის კარიერები და გრანიტის წარმოების ობიექტები. 1946-დან 2003 წლამდე სილიკის ზემოქმედებასა და ფილტვის კიბოს კავშირზე 58 677 გერმანელ ურანის მაღაროელში კოჰორტული კვლევა ჩატარდა და, კერძოდ, სილიკის ზემოქმედებასა და ფილტვის კიბოს შორის კავშირი დადასტურდა.

ჩინეთში ჩატარებულ კოჰორტულ კვლევაში აღწერილია, რომ სილიკის დონეების ხანგრძლივი ზემოქმედება საერთო და კონკრეტული მიზეზით სიკვდილიანობის ზრდას უკავშირდება. ამიტომ პრაქტიკაში ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს ჰაერში სილიკის დონის კონტროლისა და ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების გამოყენების საჭიროება.

ასბესტისა და სილიკის ზემოქმედებამ ძირითადად ტრაქეის, ბრონქებისა და ფილტვის კიბოს ტვირთი გაზარდა. ასევე ცნობილია, რომ ასბესტი ავთვისებიანი მეზოთელიომის რისკს ზრდის.

ფორმალდეჰიდის ზემოქმედება და კიბო

ლეიკემიას მისაწერი პროფესიული კანცეროგენებია ბენზოლი და ფორმალდეჰიდი. ბენზოლის პროფესიული ზემოქმედება შეიძლება მრავალ დარგში მოხდეს, მაგალითად, ნავთობის, ქიმიური წარმოებისა და გადამუშავების მრეწველობაში, აგრეთვე ფეხსაცმლის დამზადების, შეღებვის, ბეჭდვისა და რეზინის წარმოების დროს. ფორმალდეჰიდი ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი ქიმიური ნივთიერებაა და აშშ-ში მისი ზემოქმედება 2 მილიონზე მეტ მუშას აქვს. რადგან ის თამბაქოს კვამლის კომპონენტიცაა და ისეთ საყოფაცხოვრებო პროდუქტებშიც გვხვდება, როგორიცაა ავეჯი, მერქანბურბუშელოვანი ფილები და ხალიჩა, ფორმალდეჰიდის ზემოქმედება ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც შეიძლება მოხდეს.