არასდროს არის გვიანი!

თითქმის ოცი წლის განმავლობაში კიბოს პაციენტების მკურნალ ონკოლოგად შემიძლია ვთქვა, რომ ყველაზე რთულია „სიკვდილის პროცესის მართვა“. სირთულე სამედიცინო მკურნალობაზე მეტად პაციენტსა და ოჯახს შორის რეალობას დაშორებული, გამოგონებად ქცეული ურთიერთობის მართვაა. ირაციონალური მოლოდინების ვერდაკმაყოფილების, სიკვდილის დამალვისა და ოჯახის მიერ მუდმივი გამოჯანმრთელების განცდის გადაცემის მცდელობისას უძლურნი ვართ. ვხედავ, რომ მთელ ქვეყანაში მსგავსი პროცესია და ექიმს, პაციენტსა და ოჯახს შორის კომუნიკაცია თითქმის ქაოსური ხდება.

ბოლო 20 წლის განმავლობაში ჩვენს ქვეყანაში პაციენტ-ექიმის კომუნიკაციაში დადებითი ცვლილებები მოხდა. ორიათასიან წლებამდე პაციენტისთვის კიბოს შესახებ თქმა თითქმის შეუძლებელი იყო, დღეს კი ოჯახი ხშირად ნორმალურად იღებს პაციენტთან კიბოზე საუბარს. ვფიქრობ, თანამედროვე მკურნალობის წინსვლამაც შეიტანა წვლილი. ადრე სამიდან ორი იღუპებოდა, დღეს კი მოწინავე დიაგნოსტიკითა და მკურნალობით სამიდან ერთია. მიუხედავად დადებითისა, გარდაუვალი კიბოთი სიკვდილი მედიცინის მთავარ პრობლემად დარჩება.

ჩვენს ქვეყანაში სიკვდილის პროცესი არ განიხილება, უგულებელიყოფა და ოჯახის ტრადიციული მოლოდინებით იმართება. გულწრფელად უნდა ვთქვათ: პაციენტსა და მის მოლოდინებს უგულებელყოფენ, ეთიკური საზღვრები კი ძლიერ ზიანდება. უნდა გავიგოთ, რომ პროცესი უკეთ შეიძლება იმართებოდეს და პაციენტი და ოჯახი ადამიანურად ემშვიდობებოდნენ. ვფიქრობ, დროა ვაღიაროთ უნივერსალური უფლება: პაციენტმა იცოდეს და ბოლო სიტყვებისა და სურვილების გადაცემის შესაძლებლობა მიიღოს.

ალბათ 6 წლის წინ რუტინული ვიზიტისას ბრიტანელმა ძუძუს კიბოს პაციენტმა Suzi-მ დამიძახა და გვერდით დაჯდომა მთხოვა. ოთხ წელზე მეტი იყო, მას მეტასტაზური (მეოთხე სტადიის) კიბოთი ვმკურნალობდი. ანტალიის სანაპირო ქალაქში მარტო ცხოვრობდა. ყველა არჩევანი ამოეწურა და პროგრესირებამ სხეულის ფუნქციები შეუზღუდა. ხელი ჩამჭიდა, სიყვარულით შემომხედა: „ვიცი, ყველაფერი გააკეთე და მადლიერი ვარ. ახლა ბოლო რამეს გთხოვ. გაბედული იყავი და მითხარი, რამდენი დრო დამრჩა. სახლში ძაღლი მელოდება, უსაფრთხო ოჯახი უნდა მოვუძებნო. ავსტრალიელ მეგობრებს ბოლო შეტყობინება და სურვილები უნდა დავუწერო, ოჯახს ბოლო სიტყვები ვუთხრა, ნივთები საყვარელ მეგობრებსა და დამხმარეებს გავუნაწილო და დაკრძალვაც დავგეგმო.“ Suzi-მ იცოდა, დრო უმცირდებოდა, მაგრამ ექიმის დადასტურება მნიშვნელოვანი იყო. ალბათ მიღების დასაწყისი…

შემდეგ გაგიზიარებთ 2018 წლის ნოემბერში ონკოლოგიის პატივცემულ Journal of Clinical Oncology-ში გამოქვეყნებული “Never Too Late” („არასდროს არის გვიანი“) სტატიის თარგმანს, რომელიც გვათქმევინებს: „ჩვენი პრობლემებიც მსგავსია“.

Never Too Late (არასდროს არის გვიანი)

ტრადიციულ ჩინურ კულტურაში დაბადება მნიშვნელოვანია, სიკვდილი კი დიდი შიშის საგანია, მის დაკნინებამდეც მიდიან. იგი ტაბუდ ითვლება. ზოგს ჰგონია, საუბარი სიკვდილს აჩქარებს ან იწვევს. ცუდი იღბლის შიშით სასაფლაოს იშვიათად სტუმრობენ. გარდაცვლილის ოჯახი დროებით გარიყულია. ჩინურად ოთხი სიტყვა სიკვდილის მსგავსად წარმოითქმის. ამიტომ 4 რიცხვს სართულებში, ტელეფონებსა და ნომრებში ერიდებიან (მას ტეტრაფობია ეწოდება). იაპონიაში, მალაიზიაში, სამხრეთ კორეასა და სინგაპურშიც მსგავსი ტაბუებია. ეს სიცოცხლის ბოლო ეტაპის კიბოს პაციენტებისთვის დიდ პრობლემას ქმნის: ოჯახთან კომუნიკაციის ნაკლებობასა და მოსალოდნელ სიკვდილზე დუმილს. ონკოლოგიურ ექთნად გამოცდილებამ დამანახა, რომ სიყვარულით კომუნიკაცია ტერმინალურ მოვლას ძლიერ აუმჯობესებს.

პირველად ლურჯი ხალათი ეცვა. მარტო იყო და ეძინა.

ისტორიაში ეწერა: „46 წლის ქალი, ერთ წელზე მეტი ძუძუს კიბოთი. მარჯვენა ძუძუს მასტექტომია ჩატარებული, ციროზი და მწვავე ღვიძლის უკმარისობა“.

ექიმმა ჩამჩურჩულა, რომ მდგომარეობა სისტემურ ქიმიოთერაპიას აღარ უშვებდა. საწოლთან მისვლისას თვალები გაახილა. დაღლილი ჩანდა, მაგრამ ლაპარაკსა და აზრის გადმოცემას ცდილობდა.

• „გამარჯობა“
• „გამარჯობა, მე შენი ექთანი ვარ. დღეს როგორ ხარ?“

გავიგე, ბუღალტერი იყო, ქმარი პატარა ბიზნესს მართავდა. შვილები არ ჰყავდათ. ქმარი მთელი დღე საავადმყოფოში უვლიდა. მამა გარდაცვლილი იყო, 90 წელს გადაცილებულ დედას ძმა უვლიდა. კულტურული წესით დედისთვის დაავადების სიმძიმე არ ეთქვათ. პრობლემებზე ვკითხე და თქვა, ქმარსა და დედაზე ღელავდა.

მოგვიანებით ოთახში დავბრუნდი. ქმარი საწოლთან იდგა — ძლიერი, შუახნის სევდიანი კაცი თეთრი მაისურითა და მუქი ნაცრისფერი ჯინსით. ფსიქიკურად და ფიზიკურად დაძაბული იყო. სასაუბროდ გარეთ მოვიწვიე.

• "დიახ, ექიმმა თქვა, ბევრი დრო აღარ დარჩა“ დაიწყო.
• "იცის მდგომარეობის სიმძიმე? უთხარი?“ ვკითხე.
• "არა, ვერ ვუთხარი“ უპასუხა.

მივხვდი, არც პაციენტი და არც ოჯახი მოსალოდნელი სიკვდილისთვის მზად არ იყო. ჩინეთში ინფორმაციის გადაცემაში ოჯახი პერსონალს ანაცვლებს. კიბოს პაციენტები საავადმყოფოში იშვიათად მიდიოდნენ მარტო.

• "ვიცი, შენთვის რთულია.“ გავაგრძელე.
• "დიახ, ბოლო დროს ვერ ვიძინებ, ძალიან სტრესულია. არ ვიცი, სწორია თუ არა დამალვა.“ თქვა და თვალები აუწყლიანდა.
• "შიშობ, მოგვიანებით ამ დროს რომ გაიხსენებ, ინანებ, არა?“ ვკითხე.
• "დიახ, ყველაფერს მე ვწყვეტ. ამ ასაკში „მიყვარხარ“-ს აღარ ვამბობ, მაგრამ ღამით სახლში სიცარიელეს ვგრძნობ.“ თქვა, მოულოდნელად აქვითინდა და გაჩუმდა.

მოკლე დუმილის შემდეგ,

• "ყველას უნდა გვინდოდეს, მას სინანული და შფოთვა არ ჰქონდეს და დარჩენილი დრო მშვიდად იცხოვროს".

ქმარმა თავი დაუქნია და

• "მეც ასე ვიმედოვნებ“ თქვა. კვლავ გაჩუმდა.
• "მის გრძნობებზე გიფიქრია? თუ მდგომარეობა არ იცის, სასურველ სიტყვებს ვერ გაგიზიარებს. შესაძლოა შიშს მარტო ებრძვის.“ ვთქვი.

კვლავ ფიქრში ჩაიძირა.

• "ვიცი, ადვილი არაა. შეგვიძლია ნაკლებად საშიში ახსნის გზებზე ვისაუბროთ ან ჩვენ ვუთხრათ შენს ნაცვლად.“ შევთავაზე.
• "მართალი ხარ, უნდა ვუთხრა.“ ჩაილაპარაკა. შემდეგ მდგომარეობა, შფოთვები, სურვილები, მკურნალობა და სხვა საკითხები განვიხილეთ. დამპირდა, იმ ღამეს ეტყოდა.

მაგრამ ვერ შეასრულა. საყვარელი მეუღლისთვის საშინელი ამბის სათქმელად მზად არ იყო. როგორც მოსალოდნელი იყო, ქალი გაუარესდა. ცერებრული ჰემორაგია (ტვინის სისხლდენა) ჰქონდა, გრძნობები და საუბრის უნარი დაკარგა. დრო იწურებოდა.

მეორე დილით კომაში ჩავარდა. ექიმმა ქმარს აუხსნა. გვერდით ვედექი, თავისთვის ამბობდა:

• "ახლა კომაშია, ძალიან გვიანია."
• "არა, გვიანი არაა, შეიძლება ესმის.“ ვუპასუხე. „ზოგი კვლევა აჩვენებს, სმენა ბოლოს იკარგება.“ გავამხნევე.
• "მართლა? ახლა ვიცი, რას გავაკეთებ“ თქვა და გააკეთა: მიუჯდა, ხელები დაიჭირა და ყურში ჩურჩული დაიწყო.

ჩანდა, ქალი ისმენდა და ესმოდა. კაცს ცრემლები წამოუვიდა. ტელეფონით საყვარელი მუსიკა ჩართო და საუბარი გააგრძელა.

მინის იქიდან მონიტორზე გულისცემის კლებას ვუყურებდი. ქმრის ხელის დაჭერასა და კეთილი სიტყვების მოსმენაში ქალი მშვიდად გარდაიცვალა. შევედი და ქმარს დიდხანს ჩავეხუტე. მითხრა, გულში რაც ჰქონდა, ყველაფერი უთხრა და დედასა და მასზე აღარ ენერვიულა.

მის ცრემლებს ვხედავდი. ბებია გამახსენდა. 10 წლის წინ, კარიერის პირველ წლებში, ბებია საყლაპავის კიბოთი გარდაიცვალა. ოჯახი, დეიდები და სხვები ბოლოსამდე უმალავდნენ. აფიქრებინეს, კეთილთვისებიანი იყო. სიკვდილისას მისი უძლურებისა და შიშის იერს ვერ დავივიწყებ. საკუთარი ნების გარეშე, დაუმშვიდობებლად სიკვდილი აიძულეს. რთულ დროს ემოციური კავშირის გარეშე არ ვიცოდით, რას ფიქრობდა. გამოცდილებამ ოჯახების უფრო ღია მიდგომის მხარდაჭერა მასწავლა.

ყველას გვეშინია სიკვდილის

თუმცა როგორ შევხვდეთ და ახლობლებთან განვიხილოთ, ჩინეთში კულტურული ტაბუა. ხშირად ვფიქრობ, რატომ ეშინიათ ასე. შესაძლოა მიზეზია სიკვდილის შემდეგი ცხოვრების შემზარავი აღწერა და დემონების მმართველობის ამბავი. სამოთხე მხოლოდ წმინდანებისთვის, უბრალოებისთვის მიუწვდომლად იხატება. ასეთი აღწერისას შიში ბუნებრივია. ძველი და თანამედროვე ჩინელი მმართველები უკვდავებას ეძებდნენ, რამაც ხედვაზე იმოქმედა. ჩვენ პაციენტთან სიკვდილზე დუმილით მკურნალობის არჩევისა და ბოლო დღეების ცხოვრების სურვილების გამოხატვის უფლებას ვუშლით. დიაგნოზის დასამალად ძალისხმევის მომვლელებსაც ზედმეტ ტვირთს ვაკისრებთ. ოჯახებს დარდსა და სინანულს ვუტოვებთ: არა მხოლოდ პაციენტის დაკარგვას, არამედ მასთან სიახლოვის დაკარგვასაც გლოვობენ , რადგან ემოციურად დამაკავშირებელი საუბრები არ შემდგარა.

სიკვდილისგან გაქცევა მხოლოდ ჩინური არ არის

ჩინეთიდან, იაპონიიდან, კორეიდან, ფილიპინებიდან და სხვა აზიური ქვეყნებიდან პირველ ემიგრანტ თაობასაც შეეხო. დასავლეთში მათ მკურნალ მზარდ ექიმებს, ექთნებსა და ტექნიკოსებსაც. როგორ დაეხმარონ დასავლელი ექიმები ოჯახებს საუბარში? 3 გზას ვთავაზობ: გაგება, კომუნიკაცია და განათლება. ტაბუს გაგების პარალელურად ოჯახს, პაციენტს, ექიმსა და პროფესიონალებს შორის ღია კომუნიკაციაზე დაჟინებამ სიცოცხლის ბოლო ეტაპის მოვლის ხარისხი შეიძლება გაზარდოს. დასავლელთა განათლება აზიურ ტაბუზე ღია კომუნიკაციის პირველი ნაბიჯია. საუბარი უკეთეს მოვლას უზრუნველყოფს.