Heç vaxt gec deyil!

İyirmi ilə yaxındır xərçəng xəstələrini müalicə edən onkoloq kimi ən çətin sahənin «ölüm prosesini idarə etmək» olduğunu deyə bilərəm. Çətinlik tibbi müalicədən çox xəstə ilə ailəsi arasında həqiqətdən uzaq, qurğuya çevrilən əlaqəni idarə etməkdir. Qeyri-rasional ailə gözləntisini qarşılaya bilməmək, ölümü gizlətmək və həmişə sağalacaq hissini vermək cəhdləri qarşısında acizik. Ölkədə prosesin oxşar, həkim-xəstə-ailə ünsiyyətinin xaotik olduğunu görürəm.

Son 20 ildə ölkəmizdə xəstə-həkim ünsiyyətində müsbət dəyişiklik oldu. İki minli illərdən əvvəl xəstəyə xərçəng olduğunu demək demək olar mümkünsüz idi, indi ailə bunu çox vaxt normal qarşılayır. Müasir müalicə inkişafının da payı var. Əvvəl hər üç xəstədən ikisi ölürdü, indi diaqnostika və müalicə ilə üçdən biri oldu. Buna baxmayaraq qarşısıalınmaz ölüm tibbin əsas problemi qalacaq.

Ölkədə ölüm müzakirə edilmir, gözardı olunur, ənənəvi ailə gözləntisi ilə idarə edilir. Xəstə və istəkləri unudulur, etik hədlər aşınır. İnsan ləyaqəti ilə daha yaxşı idarə, ailəylə vidalaşma mümkünlüyünü anlamalıyıq. Xəstəyə prosesi bilib son söz və arzusunu demək fürsətinin universal haqqını qəbul etməliyik.

Yəqin 6 il əvvəl rutin vizitdə ingilis süd vəzi xəstəm Suzi məni yanına çağırdı. Dörd ildən artıq metastatik (dördüncü mərhələ) diaqnozla müalicə edirdim. Antalya sahil qəsəbəsində tək yaşayırdı. Seçimlər bitmiş, irəliləmə funksiyanı məhdudlaşdırmışdı. Əlimi tutub sevgi ilə baxdı: «Əlindən gələni etdiyini bilirəm, minnətdaram. Son bir istəyim var. Cəsarətli olub nə qədər vaxtım qaldığını de. Evdə itim gözləyir, etibarlı ailə tapmalıyam. Avstraliyadakı dostlarıma son mesaj, ailəmə son söz, əşyalarımı dost və kömək edənlərə paylamaq, dəfnimi planlamaq istəyirəm.» Vaxtın azaldığını bilirdi, həkimin təsdiqi vacib idi. Bəlkə qəbulun başlanğıcı...

Noyabr 2018-də Journal of Clinical Oncology-də dərc olunmuş, «problemlərimiz oxşardır» dedirən «Never Too Late» məqaləsinin tərcüməsini paylaşırıq.

Never Too Late (Heç vaxt gec deyil)

Ənənəvi Çin mədəniyyətində doğum böyük əhəmiyyət daşısa da ölüm barədə böyük qorxu var. Ölümü kiçildən və alçaldan yanaşmalar da mövcuddur. Ölüm tabudur. Bəziləri ölüm barədə danışmağın onu sürətləndirdiyini, hətta səbəb olduğunu düşünür. İnsanlar pis şansdan qorxduqları üçün qəbiristanlığa çox nadir gedirlər. Ölüm olan ailələr müvəqqəti kənarlaşdırılır. Çin dilində dörd sözü, ölüm ilə eyni səslənir. Buna görə 4 mərtəbə, telefon və nömrədə işlədilmir (həmçinin tetrafobiya adlanır). Yaponiya, Malayziya, Cənubi Koreya və Sinqapurda da oxşardır. Bu, son mərhələli xəstəyə problem, ünsiyyətsizlik və ölümü danışmamaq yaradıb. Onkoloji tibb bacısı təcrübəm sevgi dolu ünsiyyətin terminal qulluğu yaxşılaşdırdığını göstərdi.

İlk gördüyümdə mavi xalatlı idi. Tək idi, yatırdı.

Tarixçədə: «46 yaş qadın, bir ildən çox süd vəzi xərçəngi. Sağ süd vəzisində mastektomiya edilib, sirroz və kəskin qaraciyər çatışmazlığı var».

Həkimi sistemik kimyaterapiyaya artıq imkan olmadığını pıçıldadı. Yatağa yaxınlaşanda gözünü açdı. Yorğun olsa da danışmaq istədiyini görürdüm.

• «Salam»
• «Salam, tibb bacınam. Bu gün necəsən?»

Mühasib, ərinin kiçik iş sahibi olduğunu öyrəndim. Övlad yox idi. Əri bütün gün qulluq edirdi. Atası ölmüş, 90-dan yaşlı anasına qardaşı baxırdı. Mədəni qaydaya görə anaya irəli xəstəlik deyilməmişdi. Problemini soruşanda ərindən və anasından narahatdı.

Sonra otaqda ərini gördüm: iri, orta yaşlı, ağ köynək-tünd boz cinsli kədərli kişi. Zehni-fiziki stressli idi. Çölə danışmağa çağırdım.

• "Bəli, həkim çox vaxtı qalmadığını dedi» başladı.
• "Ağırlığını bilirmi? Demisənmi?» soruşdum.
• "Xeyr, deyə bilmədim» cavabladı.

Anladım ki, heç biri hazır deyil. Çində ailə məlumatda tibbi heyəti əvəz edir, xəstə nadir tək gəlir.

• "Çətin olduğunu bilirəm.» davam etdim.
• "Bəli, yata bilmirəm, çox stresslidir. Deməmək doğrudurmu bilmirəm.» dedi, gözü doldu.
• "Sonra bu vaxtları düşünüb peşman olmaqdan qorxursan, deyilmi?» soruşdum.
• "Bəli, bütün qərarları mən verirəm. Bu yaşda səni sevirəm demirəm, amma gecə evdə çox boşam.» dedi, hıçqırıb susdu.

Qısa sükutdan sonra,

• "Hamımız peşmanlıq və narahatlığı olmadan qalan vaxtını dinc yaşamasını arzulamalıyıq".

Başı ilə təsdiqlədi və

• "Mən də ümid edirəm» dedi, susdu.
• "Hisslərini düşündünmü? Bilmirsə demək istədiyini paylaşmaya bilər. Bəlkə qorxusu ilə tək savaşır.» dedim.

Yenə düşünürdü.

• "Asan deyil, bilirəm. Daha az qorxulu demək yollarını danışa və ya biz deyə bilərik.» təklif etdim.
• "Haqlısan, deməliyəm.» mızıldandı. Tibbi vəziyyət, qorxu, arzu, müalicəli-müalicəsiz hallar danışıldı. Gecə deməyə söz verdi.

Amma sözündə durmadı. Sevdiyi həyat yoldaşına qorxulu xəbəri deməyə hələ hazır deyildi. Gözlənildiyi kimi qadın pisləşdi. Serebral hemorragiyası (beyin qanaması) vardı, bu hissizləşməyə və danışıq qabiliyyətinin itməsinə səbəb oldu. Vaxt tükənirdi.

Səhər komaya girdi. Həkim ərinə dedi, yanında durdum. Mızıldanırdı:

• "Artıq komadadır, gecdir."
• "Xeyr, gec deyil, bəlkə eşidir.» dedim. «Bəzi araşdırmalara görə eşitmə son itir.» həvəsləndirdim.
• "Doğrudan? Nə edəcəyimi bilirəm» dedi, etdi: oturub əlini tutdu, qulağına danışdı.

Qadının eşidib anladığı görünürdü. Ər ağladı, telefonda sevdiyi musiqini açıb danışdı.

Şüşədən monitorda döyüntünün azalmasını izlədim. Əli tutulub xoş söz eşidərkən dinc öldü. İçəri girib ərini qucaqladım. Ürəyindəkini dediyini, özü və anadan narahat olmamağı söylədiyini dedi.

Gözyaşını gördüm. Nənəm yadıma gəldi. 10 il əvvəl ilk tibb bacısı illərimdə nənəm qida borusu xərçəngindən həyatını itirmişdi. Ailəm, xalalarım və digər üzvlər xəstəliyi sonadək gizlədib xoşxassəli olduğunu düşündürmüşdülər. Ölən vaxt çarəsizliyini və qorxulu ifadəsini unutmaram. Öz iradəsi və vida sözləri olmadan ölümə məcbur idi. Ən çətin vaxtında duyğusal ünsiyyət qura bilmədiyimizdən nə düşündüyünü bilmirdik. Bu təcrübə ailələrin ölümə daha açıq yanaşmalı olduğunu müdafiə etməyimi təmin etdi.

Hamımız ölümdən qorxuruq

Lakin ölümü necə qarşılayıb ən yaxınlarla necə müzakirə etmək təəssüf ki, Çində mədəni tabudur. İnsanların ölümdən bu qədər qorxmasının səbəbini tez-tez düşünürəm. Bəlkə səbəb ölümdən sonranın dəhşətli təsviri və şeytanların idarə etməsidir. Cənnətin yalnız müqəddəsə olub adi insana əlçatmazlığı də təsvir edilir. Ölüm bu qədər qorxunc və dəhşətli təqdim ediləndə qorxu təbiidir. Qədim və müasir Çin rəhbərləri ölümsüzlük axtarmaq üçün çox çalışıb, insanların baxışına təsir edib. Biz ölümü danışmayaraq müalicə seçimi və son gününü ifadə haqqını əngəlləyirik. Həmçinin diaqnozu gizlətmək üçün daim diqqətli davranan baxıcılara lazımsız yük veririk. Ailələrə kədər və peşmanlıq yaşadırıq. Yalnız xəstə itkisinə deyil, həm də yaxınlıq itkisinə də yas tutmalarına səbəb oluruq. Çünki emosional bağ yaradan söhbətlər heç vaxt baş verməyib.

Qaçınma yalnız Çində deyil

Çin, Yaponiya, Koreya, Filippin və digər Asiya mühacirlərinin ilk nəslinə, Qərbdə onları müalicə edən heyətə təsir edib. Qərb həkimini ailəni danışmağa inandırmağa necə yönəldək? 3 həll: Anlama, ünsiyyət, təhsil. Tabunu anlayaraq ailə, xəstə və tibb heyətində açıq ünsiyyətə israr son mərhələ qulluğunun keyfiyyətini artırır. Qərb heyətinə tabunu öyrətmək ilk addımdır. Ünsiyyət daha yaxşı qulluq verə bilər.