Xəstə, xəstənin yaxını və həkim arasında ünsiyyət necə olmalıdır?

Xəstə, xəstənin yaxını və həkim arasında təsirli ünsiyyət bütün xəstəliklərin müalicə prosesində olduğu kimi onkoloji xəstələrin diaqnoz və müalicə prosesində də çox vacibdir.

Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyəti (American Society of Clinicial Oncology-ASCO) xəstələrlə ünsiyyəti gücləndirmək üçün həkimlərə bəzi tövsiyələr verən xüsusi təlimat hazırlamışdır. Bu təlimat çərçivəsində ölkəmizin onkologiya praktikasını da nəzərə alaraq hazırladığımız yazını sizinlə paylaşmaq istədik. Yazını oxumağın sizin də ünsiyyətdə nəyə diqqət yetirəcəyinizi anlamağınıza faydalı olacağını düşünürük.

Təlimat 11 sentyabrda Journal of Clinical Oncology’də dərc edilmişdir. Bu təlimat ünsiyyətə yönəlib və xəstə ilə yaxınlarının ehtiyaclarına uyğun hazırlanmışdır.

Onkologiyada xəstə, xəstənin yaxını və həkim münasibəti çətinliklərlə doludur.

Bu proses düzgün idarə edilməz və xəstə-həkim münasibəti etibar üzərində qurulmazsa, xəstə ilə yaxınının narazılığına, həkimlərdə tükənməyə və səhv tibbi tətbiq (malpraktika) məhkəmə işlərinin artmasına səbəb olur.

Onkologiya praktikasında tez-tez qarşılaşdığımız ünsiyyət çətinliklərinin mənbələri

• Şübhəli xərçəng əlamətindən sonra narahatlıq doğuran diaqnoz prosesi,
• Xərçəng diaqnozu alan xəstəyə və yaxınına xəstəliyin bildirilməsi,
• Müalicənin yan təsirlərinin və mümkün ölüm riskinin danışılması,
• Müalicə alıb-almamağın nəticələrinin izahı,
• Müalicə prosesində yaranan, müalicəyə cavab alınmaması və ya yan təsir kimi mənfi müalicə nəticələrinin paylaşılması,
• Ölkədə təsdiqlənməmiş, təsirli ola biləcək müalicələrin paylaşılması,
• Alternativ müalicələrin mənfi təsirləri barədə xəstənin və yaxınının məlumatlandırılması,
• Sağalma şansı olmayan vəziyyətdə yaşam müddətinin danışılması,
• Nə qədər görməzliyə vursaq da, bir qrup xəstədə ölüm prosesinin danışılması və idarə olunması.

Göründüyü kimi, çoxsaylı mövzular gündəlik onkologiya praktikasında yaşanan xəstə-həkim münasibətində çətinlik mənbəyi ola bilər.

Ölkəmizdə demək olar bütün onkologiya klinikaları çox intensiv işləyir, onkoloqlar sanki fədakarlıqla xidmət edirlər. Həkimlərin işinin asanlaşması xəstə və yaxınlarının həkimlərin içində olduğu çətinlikləri anlaması ilə mümkün ola bilər.

Unutmaq olmaz ki, bu sahədə həkimə kömək etmək ünsiyyəti asanlaşdıracaq, həkimin də özünü təhlükəsiz hiss etməsinə səbəb olacaq, xəstəyə olan sevgi bağını gücləndirəcək və keyfiyyətli səhiyyə xidmətini asanlaşdıracaq.

Xərçəng çətin xəstəlikdir və tibbi onkologiya mütəxəssisləri xəstələrə dəstək olmalı və xəstəliklə mübarizədə kömək etməlidirlər. Xəstə və yaxınlarının kifayət qədər məlumatlandırılması və narahatlıqlarının yüngülləşdirilməsi üçün səy göstərməlidirlər.

Xəstələrin əksəriyyətinin mürəkkəb xərçəng xəstəliyinin diaqnozu və müalicəsi haqqında biliyi yoxdur. Həkimlərin peşə təhsilində əsas diqqət xəstəliklərin diaqnozuna və müalicəsinə yönəlir. Əslində, xəstəliyi müalicə etmək və yaxşı ünsiyyət qurmaq fərqli bacarıqlardır. Çox xüsusi mövzu olsa da, həkimlərin təhsilində bu sahəyə aid peşəkarlar tərəfindən hazırlanmış dərslər və kurslar son dərəcə azdır. Həkimlərin oxuduğu beynəlxalq mənbələr, gündəlik praktikada qazandıqları təcrübə, təcrübəli böyük həmkarları və müəllimləri, xəstə və yaxınlarının rəyləri inkişafları üçün ən mühüm mənbələrdir.

Tədqiqatlar yaxşı hazırlanmış təlim proqramlarının onkologiya mütəxəssislərinin və xəstələrin təsirli ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirə biləcəyini vurğulayır. Bununla yanaşı, xəstə və yaxınları da ünsiyyətin əhəmiyyətini anlamalı və bu istiqamətdə çalışmalıdırlar.

Düzgün ünsiyyət üçün həkimlərə əsas tövsiyələr

• Onkologiya xidməti əlçatan olmalı; xəstə rəy verə bilməli, xəstələrlə və yaxınları ilə qarşılıqlı münasibətlər müşahidə oluna bilməlidir.
• Xərçəng müalicəsi prosesinin idarəetmə planı xəstələrlə birlikdə hazırlanmalı, xəstə və yaxınının həm diaqnozu, həm müalicə seçimlərini kifayət qədər anlaması təmin edilməlidir. Tibbi qulluq hədəfləri və müalicə qərarları xəstələrin dəyər və prioritetlərinə uyğun olmalıdır.
• Xəstələr və yaxınları narahatlıqlarını danışmağa və müayinə zamanı veriləcək müalicə qərarlarında iştirak etməyə təşviq edilməlidir. Bununla xəstə və yaxınlarının etibarı artır və müalicələrində aktiv rol almaları təmin olunur.
• Həkimlər sağalma şansı olmayan xəstəliklərin müalicə prosesində erkən dövrdə yaşam müddəti barədə xəstə və yaxınları ilə danışmalı; xəstəliyin yaratdığı şikayətlər, irəliləməyə bağlı yaranacaq problemlər və mümkün həllər üçün xəstə və yaxınının seçimlərini öyrənməlidirlər.
• Müalicə prosesində qarşılaşa biləcəkləri əlavə ödənişlər, qulluq xərcləri müzakirə edilməli və bununla bağlı narahatlıqlar mümkün qədər aradan qaldırılmalı, lazım gəldikdə xəstələr maliyyə məsləhətçisinə və ya sosial xidmət mütəxəssisinə yönləndirilməlidir.
• Xəstələr müalicə seçimləri barədə məlumatlandırılmalıdır. Bunlara klinik tədqiqatlar və palliativ qulluq kimi seçimlər də daxil olmalıdır. Sağalmaz xəstəliyi olanlara onkologiya mütəxəssisləri aktiv müalicə və palliativ qulluq seçimləri barədə eyni vaxtda məlumat verməlidirlər.

Düzgün ünsiyyət üçün xəstə və yaxınlarına əsas tövsiyələr

• Xəstə yaxınları xəstələrinin xəstəlik barədə məlumat almaq səylərinə mane olmamalı və həkimin onu kifayət qədər məlumatlandırmasını asanlaşdırmalıdırlar.
• Müalicələrini üzərinə götürən həkimlərlə etibar yaradan ünsiyyət tərzi içində olmalı, maraqlandıqları mövzuları soruşmalı və düşüncələrini dürüst paylaşmalıdırlar.
• Müalicə müddətini, əldə ediləcək uğur nisbətlərini və uğursuzluq halında onları nəyin gözlədiyini ətraflı soruşmalıdırlar.
• Ölkəmizdə təsdiqlənməmiş dərmanlar, humanitar məqsədli erkən çıxış proqramları və klinik tədqiqatların onlara uyğun olub-olmadığı müalicə planından əvvəl soruşulmalıdır.
• Həkimləri ilə ayaqüstü danışmağa çalışmamalı, görüşdən əvvəl suallarını yazılı hazırlamalı və randevusuz görüşməyə cəhd etməməlidirlər.
• Müalicəni üzərinə götürən həkimin xəbəri olmadan alternativ tibb məhsulları kimi xəstəni təhlükəyə ata biləcək tətbiqlər etməməli, əlavə müalicə alacaqsa həkimə mütləq məlumat verməlidirlər.
• Onkologiyada ən çox ehtiyac duyulan şey ikinci rəy almaqdır. Bunu da həkimdən gizlətməməli, lazım olduqda ətraflı tibbi tarixçəni ehtiva edən epikrizini istəməli və sonda aldığı tövsiyələri həkimi ilə paylaşmalıdır.
• Bütün tibbi proseslərdə həkiminə kömək etməli, onun verəcəyi çətin qərarlarda iştirak etməlidir.

Bu təlimatı hazırlayarkən Amerika Xərçəng Cəmiyyəti (ASCO) həkimlərlə xəstə və yaxınlarının etibar, empatiya və dürüstlük münasibəti qurmasına kömək etməyi hədəfləmişdir. Biz də bu yazıya öz təcrübələrimizdən və akademik nəşrlərimizdən sitatlar əlavə edərək xəstə-həkim ünsiyyətinizə işıq tutmaq istədik.

Əlaqəli mövzu

- Residiv verən (təkrarlayan) süd vəzi xərçəngi xəstəsi niyə həkiminə qəzəblənir?