ერთი კანონი, ერთი სახელი: კიბოს ეროვნული კანონი და „War on Cancer“, 1971
ამ სტატიაში
ერთი კანონი, ერთი სახელი: კიბოს ეროვნული კანონი და „War on Cancer“, 1971
გუშინ ფერმენტის მიმართულება შეიცვალა (დღე 149). დღეს ერთი ერის ენაში შესულ სახელს ვუყურებთ: 1971 წელს აშშ-ის კონგრესმა კიბოს წინააღმდეგ ეროვნული პროგრამა დაწერა, ხოლო მას მიმაგრებული სახელი კანონის ტექსტშიც კი არ გვხვდება. ამ სახელს ისტორიულ საკუთარ სახელად, ბრჭყალებში და კრიტიკულ კონტექსტში გამოვიყენებთ. ამბის ერთ ბოლოში მერი ლასკერი დგას, რომელიც 130-ე დღეს გავიცანით, მეორეში კი ბალანსი, რომელზეც დღემდე კამათობენ.
მთვარის შემდეგ კიბო
1969 წლის 20 ივლისს ადამიანები მთვარეზე დაეშვნენ. ლასკერის ფონდის თანახმად, მერი ლასკერმა ეს საზომად აიღო: თუ ერს მთვარემდე მისვლა შეუძლია, კიბოს წინააღმდეგაც დიდი პროგრამის შექმნა შეეძლება. წლის დასრულებამდე ლასკერმა დააარსა კიბოს „დაპყრობის“ მოქალაქეთა კომიტეტი (Citizens Committee for the Conquest of Cancer); თანათავმჯდომარეები იყვნენ სიდნეი ფარბერი (დღეები 122 და 123) და სოლომონ გარბი. მისი მიზანი 1976 წელი იყო, აშშ-ის ორასი წლისთავი.
ლასკერის ფონდის თანახმად, 1969 წლის 9 დეკემბერს New York Times-სა და Washington Post-ში მთელგვერდიანი განცხადება გამოქვეყნდა. სათაური პირდაპირ პრეზიდენტს მიმართავდა; კონცეპტუალური შეჯამებით: ბატონო ნიქსონ, თქვენ შეგიძლიათ კიბო განკურნოთ. განცხადება გადმოსცემდა ფარბერის რწმენას, რომ განკურნება ახლოსაა და მხოლოდ ნება და ფული აკლია; წვრილი შრიფტით კი აფრთხილებდა, რომ ახალი მკურნალობა თუ არ მოიძებნა, დღეს ცოცხალი 34 მილიონი ამერიკელი კიბოს გამო სიცოცხლეს დაკარგავს.
ლასკერს სურდა კიბოს სააგენტო, NIH-ისგან განცალკევებული და პირდაპირ პრეზიდენტის დაქვემდებარებაში, NASA-სა და ატომური ენერგიის კომისიის მსგავსად. სამედიცინო ეროვნული ბიბლიოთეკის (NLM) თხრობით, NIH-ის დირექტორი ჯეიმს შენონი ამას ეწინააღმდეგებოდა: ურჩევნია ფუნდამენტური კვლევის ფული NIH-ის მეშვეობით გადანაწილებულიყო და არა კონგრესს მიეზღუდა. კოლუმბიის უნივერსიტეტის კიბოს კვლევის ინსტიტუტის დირექტორი სოლ სპიგელმანი მიდგომას ნიუტონის მიზიდულობის კანონების უცოდინრად მთვარეზე წასვლას ადარებდა (კონცეპტუალური შეჯამება, NLM). ეს წინააღმდეგობა კანონის მთელ ისტორიას გაჰყვება.
რეზოლუციიდან ხელმოწერამდე
ლასკერის ფონდის თანახმად, სენატორმა რალფ იარბორომ 1970 წლის მარტში სენატის რეზოლუცია (Senate Resolution 376) წარადგინა კიბოს „დაპყრობის“ მრჩეველთა პანელის (Panel of Consultants on the Conquest of Cancer) შესაქმნელად; სენატმა აპრილში ერთხმად მიიღო. პანელი, როგორც მას NCI აღწერს, 13 არამედიკოსისა და 13 მეცნიერისგან შედგებოდა; თავმჯდომარე ბენო შმიდტი იყო. მისი ანგარიში, „A National Program for the Conquest of Cancer“, NCI-ის მიხედვით 1970 წლის 25 ნოემბერს გადაეცა; ლასკერის ფონდი 10 დეკემბერს ასახელებს. ანგარიში დამოუკიდებელ კიბოს ეროვნულ ორგანოს გვთავაზობდა (ლასკერის ფონდი).
ნიქსონის ბიბლიოთეკის ქრონოლოგიით, 1971 წლის 22 იანვრის გამოსვლაში ქვეყნის მდგომარეობის შესახებ ნიქსონმა კიბო ეროვნულ პრიორიტეტად გამოაცხადა და კვლევისთვის 100 მილიონი დოლარი დაჰპირდა. სამი დღის შემდეგ შევიდა S. 34, რომელიც დამოუკიდებელ ორგანოს ითვალისწინებდა; ის არ გავიდა. 1971 წლის 11 მაისს სენატორებმა დომინიკმა და გრიფინმა ადმინისტრაციის კანონპროექტი შეიტანეს; NCI-ის მიხედვით კანონად ქცეული ტექსტი S. 1828-ია. ნიქსონის ბიბლიოთეკა აჩვენებს, რომ 1971 წლის 7 ივლისს სენატმა „Conquest of Cancer“ კანონპროექტი დაამტკიცა. ხმების რაოდენობა (სენატში 79 ერთის წინააღმდეგ, წარმომადგენელთა პალატაში 9 დეკემბერს 350 ხუთის წინააღმდეგ) მხოლოდ ლასკერის ფონდიდან მოდის.
ხელმოწერა 1971 წლის 23 დეკემბერს მოხდა. ლასკერის ფონდი წერს, რომ ცერემონია თეთრ სახლში დაახლოებით 250 სტუმრით გაიმართა (ერთადერთი წყარო). ნიქსონის იმ დღის განცხადებაში ბენო შმიდტი პრეზიდენტის კიბოს პანელის (President's Cancer Panel) პირველ თავმჯდომარედ იყო დასახელებული და ნათქვამი იყო, რომ ფორტ-დეტრიკის ბიოლოგიური იარაღის კვლევის ობიექტები კიბოს კვლევის ცენტრად გარდაიქმნებოდა.
რა დააფუძნა კანონმა?
NCI-ის აღწერით, კანონმა NCI დღევანდელი სახით დააფუძნა: NCI-ის დირექტორს პრეზიდენტი ნიშნავს; წლიური საბიუჯეტო მოთხოვნა პირდაპირ პრეზიდენტს, იქიდან კი კონგრესს გადაეცემა, ისე რომ HHS-ის მდივანი, NIH-ის დირექტორი ან საბჭო მას ვერ ცვლის. ამ გზას „bypass ბიუჯეტს“ ან „პროფესიული განსჯის ბიუჯეტს“ უწოდებენ. სამწევრიანი პრეზიდენტის კიბოს პანელი პირდაპირ პრეზიდენტს ანგარიშვალდებულია; კიბოს ეროვნულ სათათბირო საბჭოს 23 წევრი ჰყავს (5 თანამდებობრივი, 18 პრეზიდენტის დანიშნული). კანონმა ადგილი დაუტოვა 15 ახალ ცენტრს (ცენტრზე წელიწადში 5 მილიონი დოლარის ზღვრით), კიბოს კონტროლის პროგრამებს და საერთაშორისო მონაცემთა ბანკს.
ფული ავტორიზაციის სახით ჩაიწერა: 1972, 1973 და 1974 ფისკალური წლებისთვის შესაბამისად 20, 30 და 40 მილიონი დოლარი კიბოს კონტროლისთვის და 400, 500 და 600 მილიონი დოლარი ყველა სხვა პროგრამისთვის. ჯამი თავად გამოვთვალე: 420 + 530 + 640 = 1,59 მილიარდი დოლარი; ეს NLM-ის „სამ წელიწადში 1,59 მილიარდი დოლარის“ ციფრს ემთხვევა. მნიშვნელოვანია, რომ ლასკერის სასურველი დამოუკიდებელი სააგენტო არ შეიქმნა: კანონმა NCI NIH-ის შიგნით დატოვა, მაგრამ საბიუჯეტო გზა პრეზიდენტისკენ გაუხსნა. NLM ამას კომპრომისად აღწერს.
სახელი, რომელიც კანონში არ არის
NCI და NIH Record წერენ, რომ ნიქსონმა „war on cancer“ გამოაცხადა. ნიქსონის ბიბლიოთეკის თემატური სახელმძღვანელო საპირისპიროს ამბობს: კანონი არასოდეს უწოდებიათ „war on cancer“, არც მის ტექსტში და არც ადმინისტრაციის ენაში. სახელმძღვანელოში ერთადერთი კვალი 1972 წლის 31 ივლისის თეთრი სახლის ჩანაწერის თემატური ხაზია: „War on Cancer“ და მისი გავლენა პრეზიდენტის პოპულარობაზე. ნიქსონის 23 დეკემბრის განცხადება ამას ადასტურებს: ტექსტში არის სიტყვები „battle“, „campaign“, „assault“, „crusade“ და „attack“, ხოლო „war“ მხოლოდ შედარებაში გვხვდება, რომ კიბო ქვეყანაში ყოველწლიურად მეტ სიცოცხლეს იკავებს, ვიდრე მეორე მსოფლიო ომში ფრონტზე დაიკარგა. კანონის ოფიციალური ენა „conquest“-ია, ანუ დაპყრობა.
ლასკერის ფონდის თანახმად, სახელი 1969 წლის განცხადებამ გაავრცელა; ესეც ერთადერთი წყაროა. ვინ გამოიყენა სიტყვა პირველად ამ მნიშვნელობით, ვერ ვიპოვე და ვწერ, რომ ვერ ვიპოვე. ეს სერია შეგნებულად თავს არიდებს სამხედრო მეტაფორებს; სახელს მხოლოდ ისტორიულ ფაქტად ვასახელებთ. ენასაც აქვს ფასი: როცა დაავადებას ასეთ სახელს არქმევენ, მომავალში თარიღის მოლოდინი რჩება, ხოლო როცა თარიღი გადის, ბალანსი მარცხად იკითხება.
ფასი და საზღვრები
პირველი საზღვარი მოლოდინია. კომიტეტს მიზნად 1976 წელი ჰქონდა დასახელებული; განკურნება იმ დროისთვის არ მოვიდა. NIH Record-ის თანახმად, კანონმა კიბოს ფუნდამენტური კვლევა დააფინანსა და არა მოვლა ან პრევენცია; 1970-იანების ბოლოს იმედგაცრუება გაიზარდა და ზოგიერთი ჯგუფი ითხოვდა, რომ ფული საზოგადოებრივი ჯანდაცვისა და პრევენციისკენ წასულიყო. ისეთი მეცნიერები, როგორიც ჯეიმს უოტსონია, ამტკიცებდნენ, რომ პროგრესი დაავადების ძირითადი ბიოლოგიის გაგებაზე გადის. ნიქსონიც ფრთხილი იყო: კონცეპტუალური შეჯამებით, ამბობდა, რომ კანონზე ხელმოწერით ცრუ იმედების გაჩენა არ სურდა (გამოსვლის ტექსტიდან Cancer History Project-ზე).
მეორე საზღვარი ციფრებია. ბეილარმა და სმიტმა 1986 წელს NEJM-ში აცნობეს, რომ 1950-1982 წლებში კიბოთი დაკარგული სიცოცხლეების რაოდენობა, ნედლი და ასაკით კორექტირებული მაჩვენებლები გაიზარდა, ხოლო ნაჩვენები გადარჩენის მაჩვენებლები გაუმჯობესდა. ბეილარმა და გორნიკმა 1997 წელს 1994 წლის მაჩვენებელი (100 000 ადამიანზე 200,9) 1970 წელზე 6,0 პროცენტით მაღალი აღმოაჩინეს; ის 1991 წლის ახლოს პიკს მიაღწია და 1994 წლამდე დაახლოებით 1,0 პროცენტით შემცირდა. ავტორები თვლიან, რომ მკურნალობის კვლევის გავლენა საერთო ტვირთზე შეზღუდულია და ყველაზე პერსპექტიულ გზად პრევენციას ასახელებენ; ამასთან აღიარებენ რეალურ მიღწევებს ბავშვთა კიბოში, ჰოჯკინის დაავადებასა და პალიატიურ მოვლაში. ეს ციფრები 125-ე და 139-ე დღეების მოწევის ისტორიისგან განცალკევებით ვერ იკითხება: იმ პერიოდში ფილტვის კიბო იზრდებოდა.
მოულოდნელი მოგებაც იყო: NIH Record-ის თანახმად, კიბოს ვაქცინის ძიებამ შედეგი არ გამოიღო, მაგრამ ძალისხმევამ კიბოს გენეტიკური საფუძვლის გაგება წინ წასწია; 1976 წელს ბიშოპმა და ვარმუსმა აჩვენეს, რომ ნორმალური გენები კიბოს გამომწვევ გენებად შეიძლება გადაიქცეს.
რა დარჩა
- კიბოს ცენტრალური ეროვნული პროგრამის იდეა
- NCI-ის პირდაპირი საბიუჯეტო გზა პრეზიდენტისკენ
- კიბოს ცენტრების ქსელი და პრეზიდენტის კიბოს პანელი
რა დაეცა ან შესუსტდა
- ერთი „განკურნების თარიღის“ მოლოდინი, როგორიც 1976 იყო
- მთვარის ანალოგია: აკლდა არა მხოლოდ ნება და ფული
განცხადებიდან ხელმოწერამდე: 1969-1971. ღერძი 1969 წლის ივლისიდან 1972 წლის იანვრამდე გრძელდება. მწვანე ნიშნები თარიღებია, რომლებზეც რამდენიმე წყარო თანხმდება; ქარვისფერი ნიშნები წყაროებს შორის წინააღმდეგობრივ თარიღებს აჩვენებს (ანგარიშის გადაცემა: 25 ნოემბერი თუ 10 დეკემბერი); ლურჯი ნიშნები ერთ წყაროზე დაფუძნებულ თარიღებს აჩვენებს. მხოლოდ თვით ცნობილი თარიღები თვის შუაშია დახატული.
კიბოს კონტროლის სახელმწიფო გეგმა
თურქეთს 1971 წლის კანონს პირდაპირ არ ვუკავშირებ; მხოლოდ შედარებას ვაკეთებ. თურქეთის რესპუბლიკის ჯანდაცვის სამინისტროს, თურქეთის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტის, კიბოს დეპარტამენტის მიერ გამოქვეყნებული თურქეთის კიბოს კონტროლის გეგმის 2013-2018 მიხედვით, პირველი ეროვნული კიბოს კონტროლის პროგრამა 2008 წელს გამოქვეყნდა და 2008-2013 წლებს მოიცავდა; 2013-2018 წლების გეგმა მეორე ფაზად მომზადდა, ჯანმო-სთან თანამშრომლობით. გეგმა სახელმწიფო დონის ორგანიზებას 1983 წელს კანონის ძალის მქონე ბრძანებულებით (KHK) 181 შექმნილ „Kanserle Savaş Dairesi“-ს უკავშირებს; ეს დაწესებულების სახელია და ისტორიულ საკუთარ სახელად მოიხსენიება. თურქეთი 1989 წელს შეუერთდა კიბოს რეგისტრების საერთაშორისო ასოციაციას (IACR); 1992 წელს რეგისტრაციის ცენტრები გაიხსნა იზმირსა და დიარბაქირში. ადრეული გამოვლენისთვის გეგმა 197 კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკის, სკრინინგისა და სწავლების ცენტრს (KETEM) აცხადებს, ყოველ პროვინციაში სულ მცირე ერთს.
ანუ: ცენტრალური გეგმა, რეგისტრები, ადრეული გამოვლენის ცენტრები და პრევენციის აქცენტი, სწორედ ის ნაწილები, რაც 1971 წელს ამერიკაში განიხილებოდა. მათ შორის კავშირის მიმართულებას ამ დოკუმენტიდან ვერ ვკითხულობ; დოკუმენტის მხოლოდ პირველი ასი ათასი სიმბოლო წავიკითხე.
1937 წლიდან დღემდე
რა გადამოწმდა და რა რჩება გაურკვეველი
- ხელმოწერის თარიღი: 1971 წლის 23 დეკემბერი, Public Law 92-218 (NCI და ნიქსონის იმ დღის განცხადება). წინააღმდეგობა არ არის.
- კანონპროექტის ნომერი: NCI მიღებულ ტექსტს S. 1828-ად ასახელებს; ლასკერის ფონდი წერს, რომ სენატმა 7 ივლისს S. 34 დაამტკიცა; ნიქსონის ბიბლიოთეკა ერთ ადგილას S. 1848-ს ამბობს, სხვაგან S. 1828-ს. რომელი ტექსტი გავიდა სენატში, ვერ გავარკვიე.
- ხმები: სენატი 79-1 (7 ივლისი) და წარმომადგენელთა პალატა 350-5 (9 დეკემბერი) მხოლოდ ლასკერის ფონდიდანაა; მეორე წყაროთი არ დადასტურებულა.
- განცხადება: თარიღი (1969 წლის 9 დეკემბერი) ლასკერის ფონდიდანაა; NLM მხოლოდ „1969 წლის დეკემბერს“ ამბობს და სათაურს „Mr. Nixon: You can cure cancer“ სახით იძლევა. ბევრ თხრობაში გამეორებული ფორმა „Mr. President“ ამ ორ წყაროში არ მინახავს. 34 მილიონის ციფრი ერთი წყაროდანაა.
- პანელის ანგარიშის თარიღი: 1970 წლის 25 ნოემბერი (NCI, „გადაეცა“) და 10 დეკემბერი (ლასკერის ფონდი). ვფიქრობ, სხვაობა გადაცემასა და საჯარო წარდგენას შორის შეიძლება იყოს, მაგრამ ამის მთქმელი წყარო არ წამიკითხავს; ნახაზზე ქარვისფერია.
- ლასკერის როლი: განცხადების, პანელის წევრთა შერჩევისა და ქვეყნის მდგომარეობის შესახებ გამოსვლის დეტალები ლასკერის ფონდიდანაა; NCI-ის გვერდი კანონზე და ნიქსონის განცხადება ლასკერს არ ახსენებს. ფონდი საკუთარი დამფუძნებლის ამბავს წერს; პირველად დოკუმენტთან ვერ გადავამოწმე.
- „War on Cancer“: NCI და NIH Record მას ნიქსონს მიაწერენ; ნიქსონის ბიბლიოთეკა ამბობს, რომ არც კანონს და არც ადმინისტრაციას ეს სახელი არ გამოუყენებია და 1972 წლის 31 ივლისის ჩანაწერის თემატურ ხაზშია; ნიქსონის ხელმოწერის განცხადებაში „war“ მხოლოდ მეორე მსოფლიო ომთან შედარებაშია. ტერმინის წარმოშობა ვერ ვიპოვე.
- ცენტრების რაოდენობა: NCI „15 ახალი ცენტრის“ უფლებამოსილებას აძლევს; NLM „17 ყოვლისმომცველ ცენტრს“ წერს; სხვაობის მხსნელი წყარო არ წამიკითხავს.
- ბიუჯეტი: 1,59 მილიარდი დოლარი ავტორიზაციაა; ფაქტობრივი ასიგნებები არ გადამიმოწმებია. ჯამი ჩემი გამოთვლაა და NLM-ის ციფრს ემთხვევა. ნიქსონის განცხადებაში დამატებითი 100 მილიონი დოლარი საოპერაციო დონეს 1972 ფისკალური წლის პირველ ნახევარში 180 მილიონი დოლარიდან 337,5 მილიონ დოლარამდე ზრდის.
- სპიგელმანი და უოტსონი: შედარება NLM-იდანაა, უოტსონის შეხედულება NIH Record-იდან; ორივე კონცეპტუალური შეჯამებაა. NIH Record-ის „სამედიცინო ვიეტნამის“ შედარება არ გამოვიყენე, რადგან მისი ავტორი ყოფილი FDA თანამშრომელი უსახელოა.
- ბეილარის ციფრები: ორი ნაშრომიდან მხოლოდ რეზიუმეები წავიკითხე; 1986 წლის გვერდზე ავტორთა სახელები არ ჩანდა, ციტირება გავრცელებული ბიბლიოგრაფიიდანაა.
- თურქული გეგმა: დოკუმენტის პირველი ასი ათასი სიმბოლო წაკითხულია. წინა გეგმა 2009-2015 მეგონა; დოკუმენტი 2008-2013-ს ამბობს, დოკუმენტს მივყევი. „Kanserle Savaş Dairesi“ დაწესებულების სახელია.
- გუშინდელი ყუთი: დღე 149-ში დაპირებული კანონის მოცულობა, ხელმოწერის თარიღი და ლასკერის როლი განხილულია; სახელი ბრჭყალებში, კრიტიკულ კონტექსტში გამოვიყენე.
ორი დარტყმა: კნადსონი, რეტინობლასტომა და მემკვიდრული კიბოს არითმეტიკა, 1971
დღეს ერმა კიბოსთვის ფული და ორგანიზაცია შექმნა. ხვალ, იმავე წელს, სტატისტიკოსის მიერ ქაღალდითა და ფანქრით გაკეთებული გამოთვლა: ბავშვობის თვალის სიმსივნე ზოგ ბავშვს ერთ თვალში რატომ უჩნდება, ზოგს კი ორივეში? გადავამოწმებ ალფრედ კნადსონის 1971 წლის ნაშრომს, „ორი დარტყმის“ იდეას და მის კავშირს დღე 148-ის ოჯახურ სინდრომებთან.
ავტორის შენიშვნა: ამ ტექსტზე მუშაობისას ყველაზე მეტად ის გამიკვირდა, რომ კანონი, რომელმაც ერს ამ ძალისხმევის სახელი მისცა, საკუთარ ტექსტში და თავად პრეზიდენტის განცხადებაშიც თითქმის არაფერს ატარებს ამ სახელისგან. ეს სერია სამხედრო ენას თავს არიდებს; დღეს სახელს მხოლოდ ისტორიულად მივუდექი და ვკითხე, როდის, ვის მიერ და რა მოლოდინით გამოიყენებოდა. პასუხის ერთი ნაწილი, ვინ გამოიგონა, ჯერ არ მაქვს.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- National Cancer Institute. The National Cancer Act of 1971 (Public Law 92-218). cancer.gov/about-nci/legislative/history/national-cancer-act-1971 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი; კანონის ტექსტი პირდაპირ არ წაკითხულა).
- Nixon R. Statement about the National Cancer Act of 1971, 23 დეკემბერი 1971. The American Presidency Project, presidency.ucsb.edu (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Richard Nixon Presidential Library. War on Cancer subject guide. nixonlibrary.gov (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Lasker Foundation. Catalyst for the National Cancer Act: Mary Lasker. laskerfoundation.org (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- National Library of Medicine. Cancer Wars. profiles.nlm.nih.gov/spotlight/tl/feature/cancer (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- NIH Record. სტატია კიბოს ეროვნულ კანონზე. nihrecord.nih.gov/node/26041 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი; სტატიის სათაური და ავტორი არ გადამოწმებულა).
- Cancer History Project. Speeches, footage, and dispatches from Dec. 23, 1971. cancerhistoryproject.com (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Bailar JC, Smith EM. Progress against cancer? N Engl J Med 1986;314(19):1226-1232. doi:10.1056/nejm198605083141905 (წაკითხულია მხოლოდ რეზიუმე).
- Bailar JC, Gornik HL. Cancer undefeated. N Engl J Med 1997;336(22):1569-1574 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- თურქეთის რესპუბლიკის ჯანდაცვის სამინისტრო, თურქეთის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტი, კიბოს დეპარტამენტი. Türkiye Kanser Kontrol Planı 2013-2018. ანკარა; 2016 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი; პირველი 100 000 სიმბოლო).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი ნაწილი ამ ტექსტისთვის თავიდან არ წაკითხულა).
ეს ტექსტი „365 დღე კიბოს ისტორიაში“ სერიის 150-ე დღეა და კიბოს ეროვნულ კანონს ისტორიულ წაკითხვად წარმოადგენს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია და არა დიაგნოზი ან მკურნალობის რეკომენდაცია. მკურნალობის გადაწყვეტილებებისთვის გაესაუბრეთ თქვენს ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ ერთ მეორეულ წყაროს, მხოლოდ რეზიუმეს ან წაუკითხავ ტექსტს ეფუძნება, ფაქტების შემოწმების შენიშვნებშია მონიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
