Bir qanun, bir ad: Milli Xərçəng Qanunu və «War on Cancer», 1971
Bu məqalədə
Bir qanun, bir ad: Milli Xərçəng Qanunu və «War on Cancer», 1971
Dünən bir fermentin istiqaməti dəyişdi (gün 149). Bu gün bir xalqın dilinə girmiş bir adə baxırıq: 1971-də ABŞ Konqresi xərçəng üçün milli proqram yazdı; ona yapışan ad isə qanunun mətnində belə yoxdur. Bu adı tarixi xüsusi ad kimi, dırnaq içində və tənqidi kontekstdə işlədəcəyik. Hekayənin bir ucunda 130-cu gündə tanış olduğumuz Mary Lasker, o biri ucunda hələ də mübahisə olunan bir balans durur.
Aydan sonra xərçəng
1969-un 20 iyulunda insanlar Aya endi. Lasker Fondunun məlumatına görə, Mary Lasker bunu ölçü götürdü: bir xalq Aya gedə bilirsə, xərçəng üçün də böyük proqram qura bilər. İl bitməmiş Lasker Xərçəngin Fəthi üzrə Vətəndaş Komitəsini (Citizens Committee for the Conquest of Cancer) qurdu; həmsədrləri Sidney Farber (gün 122 və 123) və Solomon Garb idi. Komitənin hədəfi ABŞ-ın 200 illiyi olan 1976 idi.
Lasker Fonduna görə, 9 dekabr 1969-da New York Times və Washington Post qəzetlərində tam səhifəlik elan çıxdı. Başlıq birbaşa Prezidentə müraciət edirdi; konseptual xülasə ilə: cənab Nikson, xərçəngi siz sağalda bilərsiniz. Elan Farberin müalicənin yaxın olduğuna və çatışmayanın yalnız iradə və pul olduğuna inamını ötürürdü; xırda hərflərlə isə yeni müalicələr tapılmasa, indi yaşayan 34 milyon amerikalının xərçəngdən həyatını itirəcəyini bildirirdi.
Laskerin istədiyi NASA və Atom Enerjisi Komissiyası kimi birbaşa Prezidentə bağlı, NIH-dən ayrı xərçəng qurumu idi. Milli Tibb Kitabxanasının (NLM) izahına görə NIH direktoru James Shannon buna qarşı idi: pulun Konqresin ayırması ilə deyil, NIH vasitəsilə əsas tədqiqata paylanmasının tərəfdarı idi. Kolumbiyadakı Xərçəng Tədqiqatı İnstitutunun rəhbəri Sol Spiegelman isə yanaşmanı Nyutonun cazibə qanunlarını bilmədən Aya getməyə bənzədirdi (konseptual xülasə, NLM). Bu etiraz qanunun bütün hekayəsinə yoldaşlıq edəcək.
Qətnamədən imzaya
Lasker Fonduna görə, Senator Ralph Yarborough 1970-in martında Xərçəngin Fəthi üzrə Məsləhətçilər Panelini yaradacaq Senat qətnaməsini (Senate Resolution 376) təqdim etdi; Senat aprel ayında yekdilliklə qəbul etdi. NCI-nin təsvir etdiyi panel 13 qeyri-tibbi şəxsdən və 13 alimdən ibarət idi; sədri Benno Schmidt idi. Hesabatı, «A National Program for the Conquest of Cancer», NCI-yə görə 25 noyabr 1970-də təqdim edildi; Lasker Fondu 10 dekabr 1970 tarixini verir. Hesabat müstəqil Milli Xərçəng Orqanı təklif edirdi (Lasker Fondu).
Nikson Kitabxanasının xronologiyasına görə, 22 yanvar 1971-ci il «Birliyin vəziyyəti» çıxışında Nikson xərçəngi milli prioritet etdi və tədqiqat üçün 100 milyon dollar vəd etdi. Üç gün sonra müstəqil orqan nəzərdə tutan S. 34 təqdim olundu; keçmədi. 11 may 1971-də Senatorlar Dominick və Griffin idarənin layihəsini təqdim etdilər; NCI-yə görə qanuna çevrilən mətn S. 1828-dir. Nikson Kitabxanası göstərir ki, 7 iyul 1971-də Senat «Conquest of Cancer» layihəsini təsdiqlədi. Səs sayları (Senatda 79-a qarşı 1, Nümayəndələr Palatasında 9 dekabrda 350-yə qarşı 5) yalnız Lasker Fondundan gəlir.
İmza 23 dekabr 1971-də atıldı. Lasker Fondu mərasimin Ağ Evdə təxminən 250 qonaqla keçdiyini yazır (tək mənbə). Niksonun həmin günkü bəyanatı Benno Schmidt-i Prezident Xərçəng Panelinin ilk sədri kimi qeyd edirdi və Fort Detrikdəki bioloji silah tədqiqat obyektlərinin xərçəng tədqiqat mərkəzinə çevrildiyini bildirirdi.
Qanun nə qurdu?
NCI-nin təqdimatına görə qanun NCI-ni bu günkü formada qurdu: NCI direktoru Prezident tərəfindən təyin olunur; illik büdcə sorğusu HHS Naziri, NIH direktoru və şura dəyişdirmədən birbaşa Prezidentə, oradan Konqresə göndərilir. Bu yola «bypass büdcə» və ya «peşəkar mühakimə büdcəsi» deyilir. Üç üzvlü Prezident Xərçəng Paneli birbaşa Prezidentə hesabat verir; Milli Xərçəng Məsləhət Şurası 23 üzvlüdür (5 vəzifəyə görə, 18 Prezidentin təyin etdiyi). Qanun 15 yeni mərkəzə (mərkəz başına ildə 5 milyon dollar həddi ilə), xərçəng nəzarəti proqramlarına və beynəlxalq məlumat bankına yer verdi.
Pul səlahiyyət kimi yazıldı: 1972, 1973 və 1974 maliyyə illəri üçün xərçəng nəzarətinə 20, 30 və 40 milyon dollar, bütün digər proqramlara 400, 500 və 600 milyon dollar. Cəmi özüm hesabladım: 420 + 530 + 640 = 1,59 milyard dollar; bu, NLM-in «üç ildə 1,59 milyard dollar» rəqəmi ilə üst-üstə düşür. Vacib olan Laskerin istədiyi müstəqil agentliyin qurulmamasıdır: qanun NCI-ni NIH-in içində saxladı, lakin büdcə yolunu Prezidentə açdı. NLM bunu güzəşt kimi təsvir edir.
Qanunda olmayan bir ad
NCI və NIH Record Niksonun «war on cancer» elan etdiyini yazır. Nikson Kitabxanasının mövzu bələdçisi isə əksini deyir: qanun heç vaxt «war on cancer» adlandırılmayıb, nə mətnində, nə də idarənin dilində. Bələdçidəki yeganə iz 31 iyul 1972 tarixli Ağ Ev səs yazısının mövzu sətridir: «War on Cancer» və onun Prezidentin populyarlığına təsiri. Niksonun 23 dekabr bəyanatı bunu təsdiqləyir: mətndə «battle», «campaign», «assault», «crusade», «attack» kimi sözlər var, «war» isə yalnız xərçəngin ölkədə hər il İkinci Dünya Müharibəsində cəbhədə itirilənlərdən çox həyata başa gəlməsi müqayisəsində keçir. Qanunun rəsmi dili «conquest», yəni fəthdir.
Lasker Fonduna görə adı yayan 1969 elanı idi; bu da tək mənbədəndir. Sözü ilk dəfə bu mənada kimin işlətdiyini tapa bilmədim və tapmadığımı yazıram. Bu seriya hərbi metaforalardan qəsdən qaçır; adı yalnız tarixi fakt kimi çəkirik. Dilin də bir bədəli var: bir xəstəliyə belə ad verəndə geridə bir tarix gözləntisi qalır, o tarix keçəndə balans məğlubiyyət kimi oxunur.
Bədəl və sərhədlər
Birinci sərhəd gözləntidir. Komitə 1976-nı hədəf göstərmişdi; müalicə o vaxta qədər gəlmədi. NIH Record-a görə qanun qayğını və ya qarşısının alınmasını deyil, əsas xərçəng tədqiqatını maliyyələşdirdi; 1970-lərin sonunda ümidsizlik böyüdü, bəzi qruplar vəsaitin ictimai sağlamlığa və profilaktikaya yönəlməsini istədi. James Watson kimi alimlər irəliləyişin xəstəliyin əsas biologiyasını anlamaqdan keçdiyini müdafiə etdi. Nikson da ehtiyatlı idi: konseptual xülasə ilə, qanunu imzalamaqla yalançı ümidlər yaratmaq istəmədiyini deyirdi (Cancer History Project-dəki çıxış mətnindən).
İkinci sərhəd rəqəmlərdir. Bailar və Smith 1986-da NEJM-də bildirdilər ki, 1950-1982 arasında xərçəngdən həyatını itirənlərin sayı, xam və yaşa görə düzəldilmiş göstəricilər artmışdı; bildirilən sağqalma nisbətləri isə yüksəlmişdi. Bailar və Gornik 1997-də 1994-cü il göstəricisini (100.000 nəfərə 200,9) 1970-dən 6,0 faiz yüksək tapdılar; göstərici 1991 ətrafında zirvəyə çatmış, 1994-ə qədər təxminən 1,0 faiz enmişdi. Müəlliflər müalicə tədqiqatının ümumi yükə təsirini məhdud sayır, ən ümidverici yolun profilaktika olduğunu deyir; uşaqlıq çağı xərçənglərində, Hodgkin xəstəliyində və palliativ qayğıda real nailiyyətləri də qəbul edir. Bu rəqəmlər 125 və 139-cu günlərdəki siqaret hekayəsindən ayrı oxuna bilməz: o dövrdə ağciyər xərçəngi artırdı.
Gözlənilməz qazanc da var: NIH Record-a görə xərçəng peyvəndi axtarışı nəticə vermədi, lakin səy xərçəngin genetik əsasının anlaşılmasını irəli apardı; 1976-da Bishop və Varmus normal genlərin xərçəngə səbəb olan genlərə çevrilə biləcəyini göstərdilər.
Qalan
- Xərçəng üçün mərkəzləşmiş milli proqram ideyası
- NCI-nin Prezidentə açılan birbaşa büdcə yolu
- Xərçəng mərkəzləri şəbəkəsi və Prezident Xərçəng Paneli
Düşən və ya zəifləyən
- 1976 kimi tək bir «müalicə tarixi» gözləntisi
- Aya getmək bənzətməsi: çatışmayan yalnız iradə və pul deyildi
Elandan imzaya: 1969-1971. Ox 1969-un iyulundan 1972-nin yanvarına uzanır. Yaşıl işarələr bir neçə mənbənin üst-üstə düşdüyü tarixlərdir; kəhrəba işarələr mənbələr arasında ziddiyyətli tarixləri (hesabatın təqdimi: 25 noyabr yoxsa 10 dekabr); mavi işarələr tək mənbəyə söykənən tarixləri göstərir. Yalnız ayı bilinən tarixlər ayın ortasında çəkilib.
Xərçəng nəzarətinin dövlət planı
Türkiyəni 1971-ci il qanununa birbaşa bağlamıram; yalnız müqayisə aparıram. Türkiyə Respublikası Səhiyyə Nazirliyi, Türkiyə İctimai Sağlamlıq Qurumu, Xərçəng Şöbəsinin dərc etdiyi Türkiyə Xərçəng Nəzarəti Planı 2013-2018-ə görə, ilk Milli Xərçəng Nəzarəti Proqramı 2008-də dərc olundu və 2008-2013-ü əhatə etdi; 2013-2018 planı ikinci mərhələ kimi, ÜST ilə əməkdaşlıqda hazırlandı. Plan dövlət səviyyəsində təşkilatlanmanı 1983-də 181 saylı qanun gücündə fərmanla (KHK) qurulan «Kanserle Savaş Dairesi»nə söykəyir; bu bir qurum adıdır və tarixi xüsusi ad kimi çəkilir. Türkiyə 1989-da Beynəlxalq Xərçəng Qeydiyyatları Assosiasiyasına (IACR) qoşuldu; 1992-də İzmir və Diyarbakırda qeydiyyat mərkəzləri açıldı. Erkən aşkarlama üçün plan ən azı hər vilayətdə bir olmaqla 197 Xərçəng Erkən Diaqnostika, Skrininq və Təlim Mərkəzi (KETEM) bildirir.
Yəni mərkəzləşmiş plan, qeydiyyat, erkən aşkarlama mərkəzləri və profilaktika vurğusu: 1971-də Amerikada müzakirə olunan hissələr. Aralarındakı əlaqənin istiqamətini bu sənəddən çıxara bilmirəm; sənədin yalnız ilk yüz min simvolunu oxudum.
1937-dən bu günə
Nə yoxlanıldı, nə qeyri-müəyyən qalır
- İmza tarixi: 23 dekabr 1971, Public Law 92-218 (NCI və Niksonun həmin günkü bəyanatı). Ziddiyyət yoxdur.
- Layihənin nömrəsi: NCI qanunlaşan mətni S. 1828 kimi verir; Lasker Fondu 7 iyulda Senatın S. 34-ü təsdiqlədiyini yazır; Nikson Kitabxanası bir yerdə S. 1848, başqa yerlərdə S. 1828 deyir. Hansı mətnin Senatdan keçdiyini həll edə bilmədim.
- Səslər: Senat 79-1 (7 iyul) və Nümayəndələr Palatası 350-5 (9 dekabr) yalnız Lasker Fondundandır; ikinci mənbə ilə təsdiqlənməyib.
- Elan: Tarix (9 dekabr 1969) Lasker Fondundandır; NLM yalnız «dekabr 1969» deyir və başlığı «Mr. Nixon: You can cure cancer» kimi verir. Bir çox təsvirlərdə təkrarlanan «Mr. President» formasını bu iki mənbədə görmədim. 34 milyon rəqəmi tək mənbədəndir.
- Panel hesabatının tarixi: 25 noyabr 1970 (NCI, «təqdim edildi») və 10 dekabr 1970 (Lasker Fondu). Fərqin təqdim ilə ictimai təqdimat arasında ola biləcəyini düşünürəm, lakin bunu deyən mənbə oxumadım; şəkildə kəhrəba.
- Laskerin rolu: Elan, panel üzvlərinin seçilməsi və «Birliyin vəziyyəti» çıxışı təfərrüatları Lasker Fondundandır; NCI-nin qanun səhifəsi və Niksonun bəyanatı Laskeri anmır. Fond öz qurucusunun hekayəsini yazır; ilkin sənədlə yoxlaya bilmədim.
- «War on Cancer»: NCI və NIH Record bunu Niksona aid edir; Nikson Kitabxanası qanunun və idarənin bu adı işlətmədiyini, 31 iyul 1972 səs yazısının mövzu sətrində keçdiyini yazır; Niksonun imza bəyanatında «war» yalnız İkinci Dünya Müharibəsi müqayisəsindədir. Terminin mənşəyini tapa bilmədim.
- Mərkəzlərin sayı: NCI «15 yeni mərkəz» səlahiyyəti verir; NLM «17 hərtərəfli mərkəz» yazır; fərqi izah edən mənbə oxumadım.
- Büdcə: 1,59 milyard dollar səlahiyyətdir; faktiki ayırmaları yoxlamadım. Cəmi mənim hesabımdır və NLM-in rəqəmi ilə üst-üstə düşür. Niksonun bəyanatında əlavə 100 milyon dollar əməliyyat səviyyəsini 1972 maliyyə ilinin ilk yarısındakı 180 milyon dollardan 337,5 milyon dollara qaldırır.
- Spiegelman və Watson: Bənzətmə NLM-dən, Watsonun fikri NIH Record-dandır; ikisi də konseptual xülasədir. NIH Record-dakı «tibbi Vyetnam» bənzətməsini edən keçmiş FDA məmuru adsız olduğu üçün istifadə etmədim.
- Bailar rəqəmləri: iki məqalənin yalnız xülasəsi oxundu; 1986 səhifəsində müəllif adları görünmədi, ünvan geniş yayılmış biblioqrafiyadandır.
- Türkiyə planı: Sənədin ilk yüz min simvolu oxundu. Əvvəlki planı 2009-2015 zənn etmişdim; sənəd 2008-2013 deyir, sənədi əsas götürdüm. «Kanserle Savaş Dairesi» bir qurum adıdır.
- Dünənki qutu: Gün 149-da vəd edilən əhatə dairəsi, imza tarixi və Laskerin rolu işləndi; ad dırnaq içində, tənqidi kontekstdə işlədildi.
İki zərbə: Knudson, retinoblastoma və irsi xərçəngin arifmetikası, 1971
Bu gün bir xalq xərçəng üçün pul və təşkilat qurdu. Sabah eyni ildə bir statistikçinin kağız-qələmlə apardığı hesab: uşaqlıq çağının göz şişi niyə bəzi uşaqlarda bir gözdə, bəzilərində hər iki gözdə çıxır? Alfred Knudsonun 1971-ci il məqaləsini, «iki zərbə» ideyasını və onun 148-ci gündəki ailəvi sindromlarla əlaqəsini yoxlayacağam.
Müəllifin qeydi: Bunu yazarkən məni ən çox təəccübləndirən bir xalqın bu səyə verdiyi adı daşıyan qanunun öz mətnində və Prezidentin öz bəyanatında həmin adı demək olar ki, daşımamasıdır. Bu seriya hərbi dildən qaçır; bu gün adlara yalnız tarixi ad kimi yaxınlaşdım, nə vaxt, kim tərəfindən və hansı gözləntiylə işləndiyini soruşdum. Cavabın bir hissəsi, yəni adı kimin icad etdiyi, hələ məndə yoxdur.
Mənbələr və əlavə oxu
- National Cancer Institute. The National Cancer Act of 1971 (Public Law 92-218). cancer.gov/about-nci/legislative/history/national-cancer-act-1971 (xülasə aləti ilə oxundu; qanunun mətni birbaşa oxunmadı).
- Nixon R. Statement about the National Cancer Act of 1971, 23 dekabr 1971. The American Presidency Project, presidency.ucsb.edu (xülasə aləti ilə oxundu).
- Richard Nixon Presidential Library. War on Cancer subject guide. nixonlibrary.gov (xülasə aləti ilə oxundu).
- Lasker Foundation. Catalyst for the National Cancer Act: Mary Lasker. laskerfoundation.org (xülasə aləti ilə oxundu).
- National Library of Medicine. Cancer Wars. profiles.nlm.nih.gov/spotlight/tl/feature/cancer (xülasə aləti ilə oxundu).
- NIH Record. Milli Xərçəng Qanununa dair yazı. nihrecord.nih.gov/node/26041 (xülasə aləti ilə oxundu; yazının başlığı və müəllifi yoxlanmadı).
- Cancer History Project. Speeches, footage, and dispatches from Dec. 23, 1971. cancerhistoryproject.com (xülasə aləti ilə oxundu).
- Bailar JC, Smith EM. Progress against cancer? N Engl J Med 1986;314(19):1226-1232. doi:10.1056/nejm198605083141905 (yalnız xülasə oxundu).
- Bailar JC, Gornik HL. Cancer undefeated. N Engl J Med 1997;336(22):1569-1574 (xülasə aləti ilə oxundu).
- Türkiyə Respublikası Səhiyyə Nazirliyi, Türkiyə İctimai Sağlamlıq Qurumu, Xərçəng Şöbəsi. Türkiye Kanser Kontrol Planı 2013-2018. Ankara; 2016 (xülasə aləti ilə oxundu; ilk 100.000 simvol).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq hissə bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 150-ci günüdür və Milli Xərçəng Qanununu tarixi oxuma kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur, diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Müalicə qərarları üçün həkiminizlə məsləhətləşin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız bir ikinci dərəcəli mənbəyə, yalnız bir xülasəyə və ya oxuna bilməyən mətnə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində işarələnib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
