Bir pəncərə, on doqquz il: Cicely Saunders və St Christopher's, 1967
Bu məqalədə
Bir pəncərə, on doqquz il: Cicely Saunders və St Christopher's, 1967
Dünən 1966-cı il Nobelini iki yarı kimi oxuduq (gün 145): səbəbi axtaran adam və müalicəni axtaran adam; ikisi də öz mühazirəsində bildiyinin sərhədini özü dilə gətirmişdi. Bu gün həmin sərhədin o biri tərəfinə baxırıq. Müalicə bitdikdə və ya heç işləmədikdə xəstəyə nə olur? Bu seriyada danışdığımız hekayələrin çoxunda cavab danışılmadı. 1967-ci ilin yayında Londonun cənub-şərqində bir qapı açıldı və bu sual bir binanın, bir tədqiqat proqramının və bir anlayışın adına çevrildi.
Bir pəncərənin vədi
Cicely Saundersin 1993-cü ildə UCLA-da şifahi tarix müsahibəsində danışdığına görə, 1947-ci ildə London xəstəxanasında sosial işçi idi (o dövrün adı ilə lady almoner). Onun qarşısına David Tasma çıxdı: qırx yaşında, əməliyyat oluna bilməyən xərçəngi olan, qohumu olmayan və az dostu olan bir adam. BMJ-dəki xatirə yazısı onu Polşada anadan olmuş yəhudi mühacir kimi təsvir edir və Archway xəstəxanasının adını çəkir. Saunders onu əvvəlcə ambulator izlədi; sonra gərgin bir cərrahiyyə palatasında keçən təxminən iki ay ərzində öz hesabı ilə təxminən iyirmi beş dəfə ziyarət etdi.
Tasma 1948-ci il fevralın 25-də yaşamını itirdi və Saundersə 500 funt buraxdı. Saundersin nəqlinə görə, bu pulla tikiləcək evdə özünün bir pəncərə olmaq istədiyini və yalnız onun ağlında və ürəyində olanı istədiyini demişdi. Saunders onu müasir hospis hərəkatının əsl qurucusu adlandırır, hospis ideyasının 1948-ci ildə formalaşdığını və evin o pəncərənin ətrafında qurulmasının on doqquz il çəkdiyini əlavə edir. Bu, hadisədən qırx beş il sonra öz həyatını danışan bir şahidin çərçivəsidir; tarixi hökm kimi deyil, şahidlik kimi oxunmalıdır.
Üç peşə, bir sual
Saunders 1918-ci ildə Barnetdə anadan olub (BMJ). İkinci Dünya Müharibəsi başlayanda Oxforddakı təhsilini yarımçıq qoyub St Thomasın Nightingale tibb bacıları məktəbinə daxil oldu; bel ağrısı tibb bacılığını davam etdirməyə mane oldu. Bir il də Oxforda qayıtdı, o dövrə xas qısaldılmış dərəcə ilə bitirdi və 1947-ci ildə sosial işçi kimi işləməyə başladı (BMJ). 1940-cı illərin sonunda Bayswaterdəki St Lukeda könüllü işlədi; orası həyatının sonundakı yoxsul xəstələrə baxan ev idi. Otuz üç yaşında St Thomasda tibb tələbəsi kimi qəbul olundu və 1957-ci ildə məzun oldu (BMJ, King's College arxivi və Wikipedia bu ildə üst-üstə düşür).
King's College arxivinin bioqrafik qeydinə görə, 1958-1965-ci illərdə Paddingtondakı St Mary xəstəxanasının ağrı tədqiqatı təqaüdü ilə işləyərkən Hackneydəki St Joseph's Hospisdə olub; orası rahibələrin idarə etdiyi bir ev idi. Orada təxminən min xəstənin qeydini apardı. Bu vacibdir, çünki sonradan "total pain" və planlı ağrı müalicəsi kimi tanınacaq yanaşmanın dayağı təkcə intuisiya deyil, illərlə toplanmış xəstə qeydləri idi. Mənbələr St Joseph's illərində ziddiyyət təşkil edir (fakt yoxlamasına bax).
Əvvəlcə ilk xəstə, sonra rəsmi açılış
St Christopher's-in öz tarix səhifəsinə görə, ilk xəstə xanım Medhurst 1967-ci il iyulun 13-də qəbul edildi. Hospisin himayəçisi Şahzadə Alexandra isə onu 1967-ci il iyulun 24-də rəsmən açdı. Yəni bina rəsmi mərasimdən on bir gün əvvəl işləyirdi. Sahə 1963-cü ildə seçilmişdi: ziyarətçilər üçün çatması asan, yaşlı ağacları olan bir yer. Tikinti 1965-ci ilin yazında başladı, iki il çəkdi və qurumun yazdığına görə təxminən 480.000 funta başa gəldi. 1968-ci ilə qədər hospisdə hər biri 18 çarpayılıq üç yataq palatası, bir poliklinika və uzunmüddətli qalma üçün bir qanad var idi. Tasmaya həsr olunmuş pəncərə bu gün də oradadır.
Qurumun saytındakı bir xatirəyə görə, işçilərdən biri binanın üç sütun üzərində durduğunu xatırlayır: yataq xəstə şöbəsi, tədqiqat və təhsil. St Christopher's yalnız baxan yer deyildi, ölçən və öyrədən yer idi.
Yeniliyin adı: "total pain"
"Total pain" nə deməkdir, haradan gəlir?
Anlayış ağrının yalnız bədən siqnalı olmadığını deyir: Saundersin nəqlində fiziki simptomlar, zehni sıxıntı, sosial və emosional problemlər birlikdə ağrı təcrübəsini yaradır (BMJ və Clark mənəvi ölçünü də sayır). Praktik mənası belədir: xəstədən yalnız "harası ağrıyır?" soruşulmur; işi, ailəsi, qorxusu, məna axtarışı da soruşulmalı və hər ölçü üçün ayrı cavab axtarılmalıdır. Mənbə sualı açıqdır. David Clarkın (Glasgow) nəql etdiyinə görə, Saunders ifadəni ilk dəfə 23 oktyabr 1959-cu il tarixli Nursing Times yazısında dolayı şəkildə işlətdi: təcrübənin böyük hissəsinin zehni reaksiyadan ibarət olduğunu və yalnız ağrıkəsicilərlə aradan qalxmadığını yazdı (konseptual xülasə). Clarka görə tam tərif 1964-də Prescribers' Journalda gəldi. Maxxine Rattnerin 2023-cü il yazısı isə 1959 hissəsini təsdiqləyir, amma 1964 üçün Nursing Mirror yazısına (14 fevral) işarə edir və Prescribers' Journaldan danışmır. İlkin mətnləri bu yazı üçün özüm oxumadım.
Nə yeni idi, nə köhnə idi?
Saundersin töhfəsi bəzən "morfini müntəzəm vermək üsulunu tapmaq" kimi xülasə olunur. Bu xülasə natamamdır. Clarkın nəql etdiyinə görə, morfin və kokain qarışığını 1890-cı illərdə Brompton Xərçəng Xəstəxanasının cərrahı Herbert Snow təklif etmişdi (Snow, BMJ, 19 sentyabr 1896). Qarışığı 1952-də Brompton xəstəxanası "Haustus E" adı ilə dərc etdi; Saunders da 1958-ci ildə St Thomas's Hospital Gazette-dəki yazısında onu tərifləyib. Eyni bloq "müntəzəm vermə" yanaşmasının 1935-də St Lukeda qeydə alındığını deyir. Yəni Saunders sıfırdan başlamadı: mövcud təcrübəni sistemli qeydə, ölçməyə və öyrətməyə bağladı.
Daha seçilən töhfə 1960-cı illərdəki qeyd aparmadan 1970-ci illərə uzanan tədqiqat mədəniyyəti idi. Robert Twycrossun St Christopher's-ə qoşulduğu il mənbələrdə ziddiyyətlidir (1968 və ya 1971; fakt yoxlamasına bax). Clarkın bloqu Twycrossun 1974-də ağızdan verilən diamorfinin tam, morfinin isə təxminən üçdə iki hissəsinin sorulduğunu göstərdiyini; 1977-də kokainin təsirinin sərhəddə qaldığını və günlər içində tolerantlıq yarandığını bildirdiyini; bunun nəticəsində St Christopher's-in 1977-ci ilin mayında xəstələri yalnız ağızdan morfinə keçirdiyini nəql edir. Kanadada aparılan bir tədqiqat (Melzack, Mount və Gordon, 1979) qarışıqla ağızdan morfin arasında əhəmiyyətli fərq tapmadı; hər ikisi xəstələrin təxminən 85 faizində ağrını yüngülləşdirdi. Bu, "elmin özünü düzəltməsi" motivinin sakit bir nümunəsidir.
Bədəl və sərhədlər
Birincisi, əlçatanlıq. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının bir səhifəsi hər il təxminən 40 milyon insanın paliativ qayğıya ehtiyac duyduğunu və həyatının sonundakı bu insanların yalnız 14 faizinin onu aldığını yazır (səhifə məlumatın ilini göstərmir). Yəni Sydenhamdakı 54 çarpayılıq model bir qurum nümunəsidir; dünyada qayğının necə bölündüyünü göstərmir. İkincisi, maliyyə: qurumun saytına görə hospis dəstəkçilərin ianələri ilə quruldu; BMJ-yə görə 1970-ə gələndə fəaliyyət xərclərinin üçdə ikisi milli səhiyyə xidmətindən ödənilirdi. Üçüncüsü, anlayışın özü: Rattner (2023) "total pain"i həm ehtiramla, həm yenidən qiymətləndirmə ilə ələ alır; bu tənqidin təfərrüatını aktarmıram, çünki yalnız xülasəsini oxumuşam. Dördüncüsü, ilk qarışıqdakı kokain: geniş işlədilən təcrübə dəlil gələndə tərk edildi. Bu yazı tarixi oxumadır; ağrı və ya həyatın sonu qayğısı üçün tibbi məsləhət daşımır.
Qalan
- Ağrını çoxölçülü qiymətləndirmə: bədən, zehin, münasibətlər, məna
- Ağrıkəsicini ağrı qayıtmadan plan üzrə vermək ideyası
- Qayğının daxilində qeyd, tədqiqat və təhsil
- Xəstə ilə yanaşı yaxınlarına da qayğı göstərmək
Düşən və ya zəifləyən
- "Müalicə bitdi, edəcək bir şey qalmadı" anlayışı
- Qarışıqdakı kokain (St Christopher's-də 1977-də tərk edildi)
- Həyatın sonundakı xəstəni xəstəxananın kənarında buraxmaq
Pəncərədən hospisə: 1947-2005. Ox 1945-dən 2010-a qədər uzanır. Yaşıl işarələr bir neçə mənbədə üst-üstə düşən tarixlərdir; kəhrəba işarələr mənbələrin ziddiyyət təşkil etdiyi tarixlərdir (Tasma ilə ilk görüş, St Joseph's illəri, "total pain"in tam tərifi); mavi işarə tək şahidliyə söykənən tarixi göstərir (Tasmanın yaşamını itirdiyi gün). Enli zolaqlar müddəti göstərir. Yalnız ili bilinən tarixlər ilin ortasında çəkilib.
Əvvəlcə bir darülaceze, sonra bir təlimat
Türkiyədə paliativ qayğının tarixini ümumiləşdirən 2023-cü il icmalına görə (Ekinci və Bölüktaş; tək mənbə) 1896-cı ildə qurulan Darülaceze hospis məntiqi ilə yaradılmış ilk qurum sayılır; müasir mənada ilk qurum kimi isə Türkiyə Onkologiya Vəqfinin 1993-1997-ci illərdə qurduğu qayğı evi göstərilir. Həmin icmal 2014-də qanunvericiliyin hazırlandığını və xidmətlərin sosial təminat çərçivəsinə salındığını, Səhiyyə Nazirliyinin 7 iyul 2015-də "Paliativ Qayğı Xidmətlərinin Tətbiq Qaydaları Haqqında Təlimat"ı dərc etdiyini yazır. Darülacezəyə "hospis məntiqi" demək icmalın şərhidir və St Christopher's modeli ilə eyni şey kimi oxunmamalıdır. Bu tarixləri rəsmi mətnlərdən yoxlamadım; bu günkü mərkəz və çarpayı sayı üçün də etibarlı güncəl mənbə tapa bilmədiyimdən onu yazmıram.
1947-dən bu günə
Nə yoxlanıldı, nə qeyri-müəyyən qalır
- Açılış tarixi: 13 iyul 1967 (ilk xəstə) və 24 iyul 1967 (rəsmi açılış) St Christopher's-in öz iki səhifəsindən; bir arxiv bloqu açılışı 24 iyul verir. BMJ, Wikipedia və King's College yalnız "1967" deyir. Ziddiyyət yoxdur; "açılış" sözü iki ayrı hadisəyə işarə edə bilir.
- Tikinti və qiymət: qurumun saytı "1965-in yazı" və təxminən 480.000 funt; arxiv bloqu 22 mart 1965 mərasimi (Lord Thurlow və Saunders) və 1966-ya qədər 400.000 funtdan çox ianə deyir; ziddiyyət yoxdur. 54 çarpayı qurumun 1968-ə aid ifadəsidir; bloq planlaşdırılan sayı fərqli verir.
- Tasma: Saundersin 1993 müsahibəsinə görə 1947-də tanış olublar, 25 fevral 1948-də yaşamını itirib, 500 funt buraxıb. Wikipedia görüşü 1948-ə qoyur. Xəstəxana Archwaydir (BMJ və arxiv bloqu). BMJ onu Polşada doğulmuş yəhudi mühacir, King's College səhifəsi Varşava getto qaçqını adlandırır; ikisini uzlaşdıra bilmədim. "Pəncərə" sözü Saundersin nəqlidir.
- Tibb bacılığı illəri: BMJ tibb bacılığına girişi 1944 verir, Wikipedia 1940-1944 təhsil deyir. Ziddiyyəti həll edə bilmədiyim üçün mətndə il vermədim.
- St Joseph's illəri: King's College arxivi 1958-1965; Wikipedia 1952-dən başlayan yeddi il. Mətn King's College-i izləyir. Tibb təhsili 1951-1957 (King's College, Wikipedia; BMJ "33 yaşında qəbul" deyir) üç mənbədə uyğundur.
- "Total pain": Clark (bloq, ikinci dərəcəli): 1959 Nursing Times ilk dolayı işlətmə, 1964 Prescribers' Journal tam tərif. Rattner (2023): 1959 hissəsi təsdiqlənir (səhifə nömrəsi iki yerdə fərqlidir: 1082 və 1031-1032), 1964 üçün Nursing Mirror-a işarə edir və Prescribers' Journal-ı anmır. İkisini uzlaşdıra bilmədim; ilkin mətnləri oxumadım. 1959-dakı cümləni konseptual xülasə kimi verdim.
- Brompton qarışığı: Snow 1896, Haustus E 1952, 1935-ci il St Luke qeydi, Twycrossun 1974 sorulma nəticəsi, kokainin 1977-ci ilin mayında tərk edilməsi və Kanada 1979 tədqiqatı tək ikinci dərəcəli mənbədən gəlir (Clarkın bloqu); ilkin məqalələri oxumadım. Twycrossun qoşulma ili üçün arxiv bloqu 1968, Wikipedia 1971 deyir.
- "İlk" iddiaları: St Christopher's müasir hospis hərəkatının başlanğıcı kimi anılır (King's College); St Luke və St Joseph's ondan əvvəl də xəstələrə baxırdı. Ona görə "ilk hospis" demədim.
- Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı: 40 milyon və 14 faiz rəqəmləri səhifədə məlumat ili olmadan verilir; onları eyni saytdakı 5 avqust 2020 tarixli məlumat vərəqi ilə uyğunlaşdıra bilmədim.
- Türkiyə: tək icmal (Ekinci və Bölüktaş, 2023). Köhnə ikinci dərəcəli mətnlərdəki mərkəz/çarpayı sayları və "hospis yoxdur" ifadəsi 2016-2018 tarixli mediya nəqlləridir; köhnəlmiş ola bilər, ona görə yazmadım.
- Dünənki qutu: 145-ci günün "sabah" qutusunda vəd olunan açılış tarixi, "total pain" mənbəyi və Saundersin yolu işləndi; "total pain"in tam mənbəyi həll olunmadı.
Bir roman, bir palata: Soljenitsın və "Xərçəng korpusu" (1960-cı illərin ikinci yarısı)
Bu gün həyatın sonundakı qayğını qurum kimi izlədik. Sabah eyni illərin ədəbiyyatındakı qarşılığına baxırıq: Aleksandr Soljenitsının "Xərçəng korpusu" romanına. Onun hansı illərdə yazıldığını, Sovet İttifaqında niyə nəşr oluna bilmədiyini, Qərbdə hansı ildə çıxdığını və müəllifin öz müalicə hekayəsi ilə əlaqəsini sabah yoxlayacağam.
Müəllifin qeydi: St Christopher's-in hekayəsini oxuyarkən məni ən çox düşündürən odur ki, demək olar ki, hər "ilk" cümləsinin mənbəyi ya Saundersin öz xatirəsi, ya da qurumun öz səhifəsidir. Bu onları yanlış etmir, amma müstəqil təsdiq olmadığını göstərir. Brompton qarışığının tarixi eyni səbəbdən yaxşı dərsdir: məşhur təcrübə onu işlədənlərin öz tədqiqatı ilə sadələşdi.
Mənbələr və əlavə oxu
- BMJ. Dame Cicely Saunders (xatirə yazısı). BMJ 2005;331(7510):238. bmj.com/content/331/7510/238 (xülasə aləti ilə oxundu).
- St Christopher's Hospice. Our history; The voices that shaped us: Early years. stchristophers.org.uk (xülasə aləti ilə oxundu).
- Saunders C. Oral History Interview, 11 avqust 1993 (John C. Liebeskind History of Pain Collection, UCLA; IASP-nin dərc etdiyi çıxarış). iasp-pain.org (xülasə aləti ilə oxundu).
- Clark D. 'Total pain': the work of Cicely Saunders and the maturing of a concept. End of Life Studies bloqu, Glasgow Universiteti, 25 sentyabr 2014 (ikinci dərəcəli; xülasə aləti ilə oxundu).
- Clark D. The Brompton cocktail: 19th century origins to 20th century demise. End of Life Studies bloqu, Glasgow Universiteti (ikinci dərəcəli; xülasə aləti ilə oxundu).
- Rattner M. 'Total pain': reverence and reconsideration. Front Sociol 2023;8:1286208. doi:10.3389/fsoc.2023.1286208 (xülasə aləti ilə oxundu).
- King's College London Archives. Saunders, Dame Cicely Mary Strode (1918-2005): bioqrafik qeyd və arxiv bloqu. archives.kingscollections.org; cicelysaundersarchive.wordpress.com (xülasə aləti ilə oxundu).
- Ekinci G, Bölüktaş RP. Türkiye'de Palyatif Bakım Hizmetlerinin Organizasyonuna Yönelik Bir Değerlendirme. Journal of Health Professions Research 2023;5(1):19-27 (xülasə aləti ilə oxundu).
- Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı. Supporting countries to strengthen palliative care. who.int (xülasə aləti ilə oxundu).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq hissə bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 146-cı günüdür və paliativ qayğının doğuşunu tarixi oxuma kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur, diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Ağrı və həyatın sonu qayğısı ilə bağlı qərarlar üçün həkiminizlə məsləhətləşin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız bir ikinci dərəcəli mənbəyə, yalnız bir xülasəyə və ya oxuna bilməyən mətnə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində işarələnib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
