"Xərçəng korpusu"nu yazan xəstə: Soljenitsın, 1954-1968
Bu məqalədə
"Xərçəng korpusu"nu yazan xəstə: Soljenitsın, 1954-1968
Dünən St Christopher's-ın 13 iyul 1967-ci ildə ilk xəstəsini qəbul edən qapısına baxdıq (gün 146). Bu gün eyni illərin o biri tərəfinə, bir romanın uydurma palatasına baxırıq. Paul Crichton-un 2007-ci ildə BMJ-nin Tibbi Klassiklər sütununda oxuduğuna görə, roman paliativ qayğının olmadığı, xəstələrin statistikanı yaxşılaşdırmaq üçün həyatlarını itirməmiş evə buraxıldığı bir sovet xərçəng xəstəxanasını təsvir edir. Onu yazan adam sadəcə uydurmurdu: 1954-cü ildə özü eyni tipli bir klinikada yatmışdı.
Kok-Terekdən Daşkəndə
Aleksandr Soljenitsının 1970-ci ildə Nobel Fondu üçün yazdığı avtobioqrafik mətnə görə, o, 1953-cü ilin martından 1956-cı ilin iyununa qədər Cənubi Qazaxıstandakı Kok-Terekdə sürgündə yaşayıb. Soljenitsın Mərkəzinə görə, silahlı gözətçisiz keçirdiyi ilk gün Stalinin həyatını itirdiyi 5 mart idi. Sürgündə ibtidai məktəbdə riyaziyyat və fizika dərsi deyir, gizlicə nəsr yazırdı. Eyni mətndə öz sözləri ilə (konseptual xülasə): xərçəngi sürətlə irəliləyib, 1953-ün sonunda həyatını itirməyə çox yaxın olub, sonra Daşkənddəki xərçəng klinikasına çata bilib və 1954-cü il ərzində sağalıb.
Təfərrüatlar müxtəlif mənbələrdə səpələnib. Nyu-York Universitetinin ədəbiyyat və tibb məlumat bazasındakı şərhə görə, Soljenitsın həbsdə ikən şiş üçün əməliyyat olunub, ona diaqnoz deyilməyib; residivdən sonra Daşkənddə radioterapiya alıb və sağalıb. Diaqnozun adı mənbələrdə ziddir: Soljenitsın Mərkəzinin xronologiyası seminoma deyir və həkimlərin ona üç həftə vaxt verdiyini yazır; bir esse isə "nadir mədə xərçəngi"ndən və 1954-cü ilin yazında Daşkənddə şüa ilə müalicə olunan residivdən danışır. İkisini uzlaşdıra bilmədim (bax: fakt yoxlama qeydləri).
Çap oluna bilməyən roman
Soljenitsın Mərkəzinə görə roman 1963-1967-ci illərdə yazılıb; bir ensiklopediya səhifəsi isə tamamlanmasını 1966-cı ilin ortasına qoyur (bax: fakt yoxlama qeydləri). Eyni səhifə əlyazmanın 1966-cı ilin iyununadək "Novıy Mir" jurnalına göndərildiyini, redaktor Tvardovskinin tərəddüd edib ixtisar istədiyini və müəllifin həmin il Rusiyada samizdat yayılmasını təşkil etdiyini yazır. Huver İnstitutu nəzdindəki OSA Archivum-dakı bir fayl Moskva Yazıçılar Təşkilatının nəsr şöbəsi bürosunun 1966-cı ildə romanı müzakirə etdiyini təsdiqləyir; qeydiyyatda nə gün, nə iştirakçılar, nə nəticə var. Bir neçə il sonra, 1968-ci ilin iyununda sovet müxalif bülleteni "Novıy Mir"in romanı qadağan etdiyini və Yazıçılar İttifaqı katibliyinin nəşrə mane olduğunu qeyd edir.
1967-ci ilin sentyabrında Soljenitsın, Time-ın verdiyi məlumata görə, Konstantin Fedinin rəhbərliyi ilə otuz nəfərə yaxın Yazıçılar İttifaqı məmuru ilə üz-üzə gəldi; "Novıy Mir"də gecikmənin gizli nüsxələrin Qərbə çatma riskini artırdığını dedi. Eyni jurnal sovet hakimiyyətinin uzun mübahisədən sonra romanı çap etməkdən imtina etdiyini yazır. Nüsxələr həqiqətən Qərbə çatdı: Time-a görə, 1968-ci ilin payızında Bodley Head, Farrar, Straus & Giroux və Dial Press nəşrlər hazırlayırdı və müəllif bu naşirlərə icazə vermədiyini açıq elan etdi. Roman 1968-ci ildə Qərbdə çıxdı: ingilis tərcüməsi eyni il Nyu-Yorkda Dial Press-dən, Londondakı Times Literary Supplement isə 1968-ci ilin aprelində icazəsiz parçalar dərc etdi (bunu bir müxalif bülleten və Wikipedia təsdiqləyir). İlk rus nəşrinin naşiri mübahisəlidir: bir mənbə Almaniyadakı Posev-i, biri Parisi, üçüncüsü italyan və digər Avropa naşirlərini göstərir.
Palatanın içində
Bir ensiklopediya səhifəsinə görə, romanın hadisələri 1955-ci ilin yazında Daşkənddəki xərçəng klinikasının 13-cü palatasında keçir; Crichton isə "1950-ci illərin sonu" yazır. Baş qəhrəman Oleq Kostoqlotov, Qulaqdan çıxmış, sürgünə göndərilmiş və xərçəng müalicəsi almış yarı avtobioqrafik adamdır. Soljenitsın Mərkəzinin təsvirinə görə Kostoqlotov Leninqraddandır, formal təhsili yoxdur, evli deyil; yəni müəllifə eyni deyil. Şöbənin baş həkimi Lüdmila Dontsova (Crichton onu baş onkoloq adlandırır) isə Mərkəzin təsvirinə görə xəstələrinə verdiyi şüa dozalarından xərçəngə tutulur. Bu, seriyadakı Grubbé-ni (gün 92) və Curie-ni (gün 95) xatırladır; amma bu, bədii əsərdir, sənəd deyil.
Həqiqəti söyləmək və paternalizm
Romanın tibbi etika baxımından əsas yükü kimin nəyi bildiyi sualıdır. Crichton-a görə həkimlər düşündüklərini nadir deyir; vizitlərdə evfemizm, qeyri-müəyyən ifadə və açıq yalan adi haldır, vizitlərin əsas məqsədi əhval-ruhiyyəni qaldırmaqdır, bəzi həkimlər isə şəxsi söhbətdə daha açıqdır. Dontsova özü xəstələnəndə öz xəstəliyinin təfərrüatlarından qaçır. Soljenitsın Mərkəzinə görə Kostoqlotovun hormon müalicəsini Dontsova təyin edir, Zoya isə xəstəni bunun onu iktidarsız edəcəyi barədə xəbərdar edir. Beləliklə razılıq, yan təsirin bilinməsi və həkimin öz xəstəliyi barədə bilməmək hüququ bir romanda yan-yana durur. NYU bazasındakı şərhdə Jack Coulehan (1998) bu paternalizmin sovet tibbini əks etdirdiyini, amma 1950-ci illərin Amerika tibbində də oxşar təcrübələrin olduğunu yazır. Eyni sual 121-ci gündəki Nürnberq Kodeksinin razılıq prinsipi ilə gündəlik klinik təcrübə arasındakı məsafəni də yada salır.
Eyni illər, iki ayrı baxış
Dünənki yazının yanına qoyanda bir ziddiyyət özü-özünə yaranır: St Christopher's-da (gün 146) xəstəyə "total pain" ideyası ilə, yəni bədən, ruh, ictimai və mənəvi ölçüləri ilə baxılırdı; Crichton-un oxuduğu palatada isə vizitin məqsədi əhval-ruhiyyəni qorumaq idi. Bu ziddiyyəti şişirtmək olmaz. Biri real bir qurumun tarixi, o biri romandakı uydurma xəstəxanadır; ikisini iki ölkənin tibbini ölçən müqayisə kimi oxumaq yanlış olardı. Ortaq olan odur ki, xəstənin öz səsini dinləmək sualı eyni illərdə iki ayrı yerdə, biri qurum, biri ədəbiyyat kimi gündəmə gəlib. Soljenitsının halında bu səs bir xəstənin illər sonra öz şişini və müalicəsini yazıya köçürməsi ilə eşidildi.
Bədəl və sərhədlər
Birincisi, bu, romandır: Crichton-un xəstələrin statistika üçün həyatlarını itirməmiş evə buraxıldığı oxuması bədii əsər daxilindəki bir mənzərənin şərhidir, sovet onkologiyasının ölçülmüş mənzərəsi deyil. Dontsova üçün real həyatda prototip tapmadım. İkincisi, müəllifin öz sağalması bir xəstənin hekayəsidir və ümumiləşdirilə bilməz; üstəlik bir ensiklopediya səhifəsi remissiyanı xalq təbabətində işlədilən kök ekstraktına bağlayır, halbuki müəllifin öz mətni və tibbi oxumalar Daşkənd klinikasını və radioterapiyanı göstərir. Heç bir bitki məhsulu bu yazıdan müalicə tövsiyəsi kimi oxunmamalıdır. Üçüncüsü, romandakı uydurma xəstəlik gedişi klinik təsvir deyil; Kostoqlotovun müalicəsi və sağalması oxucuya xəstəliyin gedişi barədə ümumiləşdirmə üçün əsas vermir. Bu yazı tarixi və ədəbi oxumadır; diaqnoz və ya müalicə ehtiva etmir.
Qalan
- Özü xəstə olan yazıçının şəxsi şahidliyi
- Həkimin də xəstə ola biləcəyi və bilmək hüququ sualı
- Razılıq və yan təsirin xəstəyə deyilməsi sualı
- Həyatın sonunda qayğının yoxluğunun görünən edilməsi
Düşən və ya zəifləyən
- "Həkim bilir, xəstə soruşmur" fərziyyəsi
- Diaqnozu xəstədən gizlətməyin adi sayılması
- Xərçəngdən adını çəkmədən, evfemizmlə danışmaq vərdişi
Sürgündən Qərb nəşrinə: 1953-1970. Ox 1950-dən 1975-ə uzanır. Yaşıl işarələr bir neçə mənbənin üst-üstə düşdüyü tarixlərdir; kəhrəba işarələr mənbələr arasında ziddiyyətli tarixləri (yazılma illəri, ilk rus nəşrinin naşiri); mavi işarələr tək mənbəyə söykənən tarixi göstərir. Enli zolaqlar müddəti göstərir. St Christopher's sətri 146-cı gündən gəlir. Yalnız ili bilinən tarixlər ilin ortasında çəkilib.
Diaqnozu söyləmək haqqında 1998-ci il qaydası
Türkiyədə "həkim nə deyir?" sualına yazılı cavab 1 avqust 1998-ci il tarixli və 23420 saylı Rəsmi Qəzetdə dərc olunmuş Xəstə Hüquqları Qaydasıdır. Oxuduğum mətnə görə, 15-ci maddə xəstənin xəstəliyinin ehtimal olunan səbəbləri və gedişi, planlaşdırılan prosedur, alternativlər və fəsadlar barədə məlumatlandırılacağını deyir; 19-cu maddə ağır vəziyyətdə, məlumat verməyin xəstənin ruh halını ciddi pozacağı və xəstəliyi ağırlaşdıracağı hallarda diaqnozun gizlədilə biləcəyini, qərarın həkimə aid olduğunu yazır; 20-ci maddə xəstəyə özünə məlumat verilməsini qadağan etməyə icazə verir; 24-cü maddə tibbi müdaxilələrdə xəstənin razılığını tələb edir. Palatadakı evfemizmə bənzər bir şey 1998 mətnində diaqnozun gizlədilə biləcəyi istisnaya, Dontsovanın öz xəstəliyinin təfərrüatlarından qaçması isə məlumatdan imtina hüququna yaxın düşür. Bu, uyğunlaşdırma deyil, oxucunun apara biləcəyi paralellikdir. Mətni rəsmi mənbədən yox, qanunvericilik saytındakı surətdən oxudum və sonrakı dəyişiklikləri yoxlamadım. Romanın türkcə tərcüməsinin təfərrüatlarını (tərcüməçi, nəşr ili) təsdiq edə bilmədim; bu yazının heç bir ifadəsi türkcə nəşrə söykənmir.
1953-dən bu günə
Nə yoxlanıldı, nə qeyri-müəyyən qalır
- Yazılma illəri: Soljenitsın Mərkəzinin xronologiyası 1963-67 deyir; romanın Wikipedia səhifəsi tamamlanmanı 1966-cı ilin ortası kimi verir və əlyazmanın 1966-cı ilin iyununadək "Novıy Mir"ə göndərildiyini göstərir. Ziddiyyət olmaya da bilər (hissələr müxtəlif illərdə tamamlana bilərdi); mənbələr bunu izah etmir.
- Moskva müzakirəsi: OSA Archivum qeydi yalnız "1966" və "Moskva Yazıçılar Təşkilatının nəsr şöbəsi bürosu" deyir. Eyni Wikipedia səhifəsi "17 noyabr 1966, Mərkəzi Yazıçılar Klubu" deyir; gün və yer ona görə mətnə alınmadı.
- Qadağa və nəşrdən imtina: Müxalif bülleten (iyun 1968) "Novıy Mir"in qadağan etdiyini və Yazıçılar İttifaqı katibliyinin nəşrə mane olduğunu yazır; Time (sentyabr 1968) hakimiyyətin uzun mübahisədən sonra çap etməkdən imtina etdiyini və 1967-ci il sentyabrındakı Yazıçılar İttifaqı görüşünü bildirir. Romanın Wikipedia səhifəsi "1967-də Rusiyada qadağan edildi" deyir; bu tarixi və yuxarıdakı iki rəvayəti ilkin sənədlə müqayisə etmədim.
- Qərb nəşrləri: 1968-ci il bir neçə mənbədə uyğundur (Soljenitsın Mərkəzi, Britannica, NYU qeydi, OpenLibrary). İlk rus nəşri: romanın Wikipedia səhifəsindəki üz qabığı yazısı Almaniyadakı Posev-i verir; Soljenitsın Mərkəzinin xronologiyası Parisi; Britannica "italyan və digər Avropa naşirləri". Həll edə bilmədim. Wikipedia-nın Soljenitsın səhifəsi bir yerdə nəşri 1966-ya qoyur, amma biblioqrafiyada 1968 yazır; 1966-nı götürmədim. İngilis tərcüməsi üçün Dial Press 1968 NYU qeydi və Time ilə üst-üstə düşür; Time həmçinin Bodley Head və Farrar, Straus & Giroux-nu sayır və müəllifin bu naşirlərə icazə vermədiyini bildirdiyini yazır. Tərcüməçilərin adlarını yoxlamadım.
- Diaqnoz: Soljenitsın Mərkəzi "seminoma", bir esse (The Millions) "nadir mədə xərçəngi" deyir; uzlaşdıra bilmədim. Şişin düşərgədə əməliyyatla götürüldüyü və diaqnozun deyilmədiyi NYU qeydindəndir; residivdən sonra Daşkənddə radioterapiya da eyni qeyddəndir.
- Müalicə: Nobel mətnində müəllifin öz sözü: 1954-də Daşkənddə sağaldı. Radioterapiya NYU qeydində və The Millions-da keçir (1954-cü ilin yazı). Romanın Wikipedia səhifəsi remissiyanı "İssık-Göl kökü" ekstraktına bağlayır; mən müəllifin öz rəvayətini və radioterapiyanı izlədim.
- Romanın məkanı və zamanı: Wikipedia 1955-ci ilin yazı, Daşkənd, 13-cü palata deyir; Crichton "1950-ci illərin sonu, Özbəkistan". Kiçik ziddiyyət; mətndə hər ikisini verdim.
- Dontsova: Real həyatda prototip tapmadım. Soljenitsın Mərkəzi onun xəstələrinə verdiyi şüa dozalarından xərçəngə tutulduğunu yazır; Crichton yalnız öz xəstəliyinin təfərrüatlarından qaçdığını deyir. Mərkəzin səhifəsi sonrasını təsvir etmir.
- Nobel: 1970-ci il Nobel Fondundakı mətndə yalnız müəllif hüququ sətrindən və ünvandan çıxır, Soljenitsın Mərkəzi isə mükafatı və mərasimdə iştirak edə bilmədiyini yazır. Mükafatın gün və ay məlumatı yoxlanmadı; oxda ilin ortasında çəkildi.
- Xəstə Hüquqları Qaydası: 1 avqust 1998-ci il, 23420 saylı Rəsmi Qəzet; maddə nömrələri və məzmun qanunvericilik saytındakı surətdən oxundu, rəsmi mətnlə və sonrakı dəyişikliklərlə müqayisə edilmədi.
- Dünənki qutu: 146-cı günün "sabah" qutusunda vəd edilən yazılma illəri, çap oluna bilməməsinin səbəbi, Qərbdə çıxış ili və müəllifin müalicəsi ilə əlaqə işlənib; "çap oluna bilməməsinin səbəbi" üçün ilkin sənəd oxuna bilmədi; Time və müxalif bülleten hər ikisi dövrün ikinci dərəcəli və ya jurnalist rəvayətidir.
Dörd ailədə bir qanunauyğunluq: Li, Fraumeni və irsi xərçəng sindromu, 1969
Bu gün xərçəngi palatadan, xəstənin gözü ilə oxuduq. Sabah tək bir ailədə nəsillər boyu təkrarlanan bir hekayəyə baxırıq: Frederick Li ilə Joseph Fraumeni-nin 1969-da təsvir etdiyi sindrom. İlk nəşrin ilini və jurnalını, neçə ailəni araşdırdıqlarını və bu sindromun TP53 geni ilə əlaqəsinin hansı ildə qurulduğunu yoxlayacağam.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda ən çox diqqət etdiyim şey bədii əsərlə sənəd arasındakı fərq idi. Soljenitsının öz şişi Nobel mətnində bir cümlədir; Kostoqlotovun şişi romanda bir bütövdür. İkisini qarışdırmaq asan və cazibədardır; ona görə hansı məlumatın müəllifin öz sözü, hansının oxucu şərhi olduğunu ayrı saxlamağa çalışdım. Romanın bir çox təfərrüatını isə yalnız ikinci dərəcəli oxumalardan götürdüm.
Mənbələr və əlavə oxu
- Solzhenitsyn A. Biographical (1970). nobelprize.org, Literature 1970 (xülasə aləti ilə oxundu).
- Aleksandr Solzhenitsyn Center. Timeline; Cancer Ward. solzhenitsyncenter.org (xülasə aləti ilə oxundu).
- Crichton P. Cancer Ward. BMJ Medical Classics. BMJ 2007;335(7621):673. doi:10.1136/bmj.39329.524942.34 (xülasə aləti ilə oxundu).
- Coulehan J. Cancer Ward (şərh, 5 mart 1998). NYU Literature, Arts, and Medicine Database. medhum.med.nyu.edu (xülasə aləti ilə oxundu).
- A Chronicle of Current Events. No. 2, 30 iyun 1968: About Solzhenitsyn. chronicle-of-current-events.com (xülasə aləti ilə oxundu).
- OSA Archivum. AS 237: Transcript of a Discussion of Solzhenitsyn's "Cancer Ward" (1966). catalog-legacy.osaarchivum.org (qeydin xülasəsi oxundu).
- Time. The Writer as Russia's Conscience. 27 sentyabr 1968 (xülasə aləti ilə oxundu).
- The Millions. Holding a Vigil for a People's History: an Appreciation of Solzhenitsyn's Cancer Ward. themillions.com (xülasə aləti ilə oxundu).
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Hasta Hakları Yönetmeliği, Resmî Gazete 1 avqust 1998, say 23420 (alomaliye.com-dakı surətdən xülasə aləti ilə oxundu; rəsmi mənbə deyil).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq hissə bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 147-ci günüdür və bir romanın tibbi və etik kontekstini tarixi oxuma kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur, diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Müalicə qərarları üçün həkiminizlə məsləhətləşin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız bir ikinci dərəcəli mənbəyə, yalnız bir xülasəyə və ya oxuna bilməyən mətnə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində işarələnib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
