بیماری که «بخش سرطان» را نوشت: سولژنیتسین، ۱۹۵۴-۱۹۶۸
در این مقاله
بیماری که «بخش سرطان» را نوشت: سولژنیتسین، ۱۹۵۴-۱۹۶۸
دیروز به درِ St Christopher's نگاه کردیم که نخستین بیمارش را ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۶۷ پذیرفت (روز ۱۴۶). امروز به سوی دیگرِ همان سال‌ها نگاه می‌کنیم: به بخش خیالیِ یک رمان. بر پایهٔ خوانش پل کرایتون در ۲۰۰۷ در ستون Medical Classics مجلهٔ BMJ، رمان بیمارستان سرطانی شوروی را وصف می‌کند که مراقبت تسکینی ندارد و بیماران را پیش از آنکه زندگی‌شان را از دست بدهند ترخیص می‌کنند تا آمار بهتر شود. نویسنده‌ای که آن را نوشت فقط تخیل نمی‌کرد: در ۱۹۵۴ خودش در کلینیکی از همین دست بستری بود.
از کوک‌ترک تا تاشکند
بر پایهٔ متن زندگی‌نامه‌ای که الکساندر سولژنیتسین در ۱۹۷۰ برای بنیاد نوبل نوشت، او از مارس ۱۹۵۳ تا ژوئن ۱۹۵۶ در کوک‌ترک در جنوب قزاقستان در تبعید بود. به گفتهٔ مرکز سولژنیتسین، نخستین روزی که بدون نگهبان مسلح گذراند ۵ مارس بود، روزی که استالین زندگی‌اش را از دست داد. در تبعید در مدرسهٔ ابتدایی ریاضی و فیزیک درس می‌داد و پنهانی نثر می‌نوشت. در همان متن، با کلمات خودش (خلاصهٔ مفهومی): سرطانش به‌سرعت پیشرفت کرده بود، در پایان ۱۹۵۳ به از دست دادن زندگی بسیار نزدیک بود، سپس توانست به کلینیک سرطانی در تاشکند برسد و در طول ۱۹۵۴ بهبود یافت.
جزئیات در منابع مختلف پراکنده است. بر پایهٔ یادداشت پایگاه ادبیات و پزشکی دانشگاه نیویورک، سولژنیتسین در زندان برای توموری عمل شد و تشخیص به او گفته نشد؛ پس از عود در تاشکند پرتودرمانی گرفت و بهبود یافت. نام تشخیص در منابع ناهمخوان است: گاه‌شمار مرکز سولژنیتسین از سمینوما می‌گوید و می‌نویسد پزشکان سه هفته مهلت داده بودند؛ یک مقالهٔ تفسیری از «سرطان نادر معده» و از عودی سخن می‌گوید که بهار ۱۹۵۴ در تاشکند با پرتو درمان شد. این دو را نتوانستم با هم سازگار کنم (نک. یادداشت‌های راستی‌آزمایی).
رمانی که نمی‌شد چاپش کرد
بر پایهٔ مرکز سولژنیتسین، رمان در ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۷ نوشته شد؛ صفحه‌ای دانشنامه‌ای پایان نگارش را میانهٔ ۱۹۶۶ می‌گذارد (نک. یادداشت‌های راستی‌آزمایی). همان صفحه می‌نویسد دست‌نوشته تا ژوئن ۱۹۶۶ به مجلهٔ «نووی میر» فرستاده شد، ویراستار، تواردوفسکی، تردید کرد و کوتاه‌سازی خواست و نویسنده همان سال پخش به‌صورت سامیزدات را در روسیه سامان داد. پروندهای در OSA Archivum وابسته به مؤسسهٔ هوور تأیید می‌کند که دفتر بخش نثر سازمان نویسندگان مسکو در ۱۹۶۶ دربارهٔ رمان بحث کرد؛ در ثبت آن نه روز آمده، نه حاضران، نه نتیجه. چند سال بعد، در ژوئن ۱۹۶۸، خبرنامه‌ای از مخالفان شوروی ثبت می‌کند که «نووی میر» رمان را ممنوع کرده و دبیرخانهٔ اتحادیهٔ نویسندگان مانع انتشار شده است.
در سپتامبر ۱۹۶۷، به روایت Time، سولژنیتسین با حدود سی مقام اتحادیهٔ نویسندگان به ریاست کنستانتین فدین روبه‌رو شد؛ گفت تأخیر در «نووی میر» خطر رسیدن نسخه‌های پنهانی به غرب را بالا می‌برد. همان مجله می‌نویسد مقام‌های شوروی پس از نزاعی طولانی از چاپ رمان سر باز زدند. نسخه‌ها واقعاً به غرب رسید: به گفتهٔ Time، در پاییز ۱۹۶۸ Bodley Head و Farrar, Straus & Giroux و Dial Press چاپ‌ها را آماده می‌کردند و نویسنده علناً اعلام کرد به این ناشران اجازه نداده است. رمان در ۱۹۶۸ در غرب منتشر شد: ترجمهٔ انگلیسی همان سال از Dial Press در نیویورک، و Times Literary Supplement لندن در آوریل ۱۹۶۸ گزیده‌هایی بدون مجوز چاپ کرد (خبرنامهٔ مخالفان و ویکی‌پدیا آن را تأیید می‌کنند). ناشر نخستین چاپ روسی محل اختلاف است: یک منبع Posev در آلمان را نام می‌برد، دیگری پاریس را، سومی ناشران ایتالیایی و دیگر ناشران اروپایی را.
درون بخش
بر پایهٔ صفحه‌ای دانشنامه‌ای، رمان در بهار ۱۹۵۵ در بخش ۱۳ یک کلینیک سرطان در تاشکند می‌گذرد؛ کرایتون «اواخر دههٔ ۱۹۵۰» می‌نویسد. قهرمان رمان، اولگ کوستوگلوتوف، شخصیتی نیمه‌خودزندگی‌نامه‌ای است که از گولاگ بیرون آمده، به تبعید فرستاده شده و درمان سرطان گرفته است. به توصیف مرکز سولژنیتسین، کوستوگلوتوف اهل لنینگراد است، آموزش رسمی ندارد و مجرد است؛ پس با نویسنده یکی نیست. سرپزشک بخش، لودمیلا دونتسووا (کرایتون او را انکولوژیست ارشد می‌نامد)، به توصیف مرکز، از دوزهای پرتویی که به بیماران می‌دهد سرطان می‌گیرد. این یادآور گروبه (روز ۹۲) و کوری (روز ۹۵) در این مجموعه است، اما داستان است، نه سند.
گفتن حقیقت و پدرسالاری پزشکی
بار اصلی رمان برای اخلاق پزشکی این پرسش است که چه کسی چه می‌داند. به گفتهٔ کرایتون، پزشکان کم‌تر آنچه را فکر می‌کنند می‌گویند؛ کنایه‌گویی، عبارت‌های مبهم و دروغ صریح در ویزیت‌ها معمول است و هدف اصلی ویزیت بالا بردن روحیه است، در حالی که برخی پزشکان در گفت‌وگوی خصوصی بازتر حرف می‌زنند. وقتی خود دونتسووا بیمار می‌شود، از جزئیات بیماری‌اش می‌گریزد. به گفتهٔ مرکز سولژنیتسین، درمان هورمونی کوستوگلوتوف را دونتسووا تجویز می‌کند و زویا به بیمار هشدار می‌دهد که او را ناتوان جنسی خواهد کرد. پس رضایت، آگاهی از یک عارضهٔ جانبی و حق پزشک برای ندانستن دربارهٔ بیماری خودش در یک رمان کنار هم ایستاده‌اند. در یادداشت پایگاه NYU، جک کولهان (۱۹۹۸) می‌نویسد این پدرسالاری بازتاب پزشکی شوروی است، اما رویه‌های مشابه در پزشکی آمریکای دهه ۱۹۵۰ هم دیده می‌شد. همین پرسش فاصلهٔ میان اصل رضایت در کد نورنبرگ (روز ۱۲۱) و عمل بالینی روزمره را به یاد می‌آورد.
همان سال‌ها، دو نگاه
کنار نوشتهٔ دیروز، تضادی خودبه‌خود پدید می‌آید: در St Christopher's (روز ۱۴۶) به بیمار با ایدهٔ «total pain» نگاه می‌شد، یعنی با ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی، اما در بخشی که کرایتون خوانده بود هدف ویزیت حفظ روحیه بود. نباید این تضاد را بزرگ کرد. یکی تاریخ نهادی واقعی است، دیگری بیمارستانی خیالی در یک رمان؛ خواندن این دو به‌عنوان مقایسه‌ای که پزشکی دو کشور را بسنجد نادرست خواهد بود. آنچه مشترک است این است که پرسش شنیدن صدای خود بیمار در همان سال‌ها در دو جای متفاوت پدید آمد، یک جا به‌صورت نهاد، جای دیگر به‌صورت ادبیات. در مورد سولژنیتسین، این صدا وقتی شنیده شد که بیماری سال‌ها بعد تومور و درمان خود را به نوشته درآورد.
بها و محدودیت‌ها
نخست، این رمان است: خوانش کرایتون که بیماران را برای آمار پیش از از دست دادن زندگی ترخیص می‌کردند تفسیر تصویری درون داستان است و تصویری سنجیده از انکولوژی شوروی نیست. برای دونتسووا الگویی واقعی نیافتم. دوم، بهبود خود نویسنده داستان یک بیمار است و تعمیم‌پذیر نیست؛ افزون بر این، صفحه‌ای دانشنامه‌ای بهبودی را به عصارهٔ ریشه‌ای که در طب سنتی به کار می‌رود پیوند می‌دهد، در حالی که متن خود نویسنده و خوانش‌های پزشکی به کلینیک تاشکند و پرتودرمانی اشاره دارند. هیچ فرآورده گیاهی نباید از این مقاله به‌عنوان توصیهٔ درمانی خوانده شود. سوم، سیر خیالیِ بیماری در رمان توصیف بالینی نیست؛ درمان و بهبود کوستوگلوتوف به خواننده مبنایی برای تعمیم دربارهٔ سیر بیماری نمی‌دهد. این مقاله خوانشی تاریخی و ادبی است؛ تشخیص یا درمان در بر ندارد.
آنچه ماند
- شهادت نویسنده‌ای که خودش بیمار بود
- پرسش دربارهٔ پزشکی که او هم می‌تواند بیمار شود و حق دانستن
- پرسش رضایت و گفتن عوارض جانبی به بیمار
- آشکار شدن نبود مراقبت در پایان زندگی
آنچه افتاد یا سست شد
- فرض «پزشک می‌داند، بیمار نمی‌پرسد»
- عادی دانستن پنهان کردن تشخیص از بیمار
- عادت سخن گفتن از سرطان با کنایه و بی‌آنکه نامش برده شود
از تبعید تا چاپ غربی: ۱۹۵۳-۱۹۷۰. محور از ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۵ می‌رود. نشانه‌های سبز تاریخ‌هایی‌اند که چند منبع بر آن‌ها هم‌داستان‌اند؛ نشانه‌های کهربایی تاریخ‌هایی را نشان می‌دهند که منابع در آن‌ها ناهمخوان‌اند (سال‌های نگارش، ناشر نخستین چاپ روسی)؛ نشانه‌های آبی تاریخ‌هایی را که بر یک منبع تکیه دارند. نوارهای پهن بازه را نشان می‌دهند. ردیف St Christopher's از روز ۱۴۶ آمده است. تاریخ‌هایی که فقط سالشان معلوم است در میانهٔ سال رسم شده‌اند.
آیین‌نامهٔ ۱۹۹۸ دربارهٔ گفتن تشخیص
پاسخ مکتوب به پرسش «پزشک چه می‌گوید؟» در ترکیه آیین‌نامهٔ حقوق بیمار است که در روزنامهٔ رسمی شمارهٔ ۲۳۴۲۰ مورخ ۱ اوت ۱۹۹۸ منتشر شد. بر پایهٔ متنی که خواندم، ماده ۱۵ می‌گوید بیمار دربارهٔ علل محتمل و سیر بیماری، اقدام برنامه‌ریزی‌شده، جایگزین‌ها و عوارض آگاه می‌شود؛ ماده ۱۹ می‌گوید در وضعیت وخیم، آنجا که دادن اطلاعات حال روحی بیمار را جدی برهم می‌زند و بیماری را بدتر می‌کند، تشخیص را می‌توان نگه داشت و تصمیم با پزشک است؛ ماده ۲۰ به بیمار اجازه می‌دهد خودش دادن اطلاعات را ممنوع کند؛ ماده ۲۴ برای مداخله‌های پزشکی رضایت بیمار را لازم می‌داند. پس چیزی شبیه کنایه‌گویی بخش، در متن ۱۹۹۸ با استثنایی همخوان است که در آن تشخیص را می‌توان نگه داشت، و گریز دونتسووا از جزئیات بیماری خودش به حق رد اطلاعات نزدیک می‌شود. این تطبیق نیست، تشابهی است که خواننده می‌تواند بکشد. متن را از نسخه‌ای در یک پایگاه قوانین خواندم، نه از منبع رسمی، و اصلاحات بعدی را بررسی نکردم. جزئیات ترجمهٔ ترکی رمان (مترجم، سال چاپ) را نتوانستم راستی‌آزمایی کنم؛ هیچ گزارهٔ این مقاله به چاپ ترکی تکیه ندارد.
از ۱۹۵۳ تا امروز
چه بررسی شد و چه نامطمئن ماند
- سال‌های نگارش: گاه‌شمار مرکز سولژنیتسین ۱۹۶۳-۶۷ می‌گوید؛ صفحهٔ ویکی‌پدیای رمان پایان را میانهٔ ۱۹۶۶ می‌دهد و فرستادن دست‌نوشته را به «نووی میر» تا ژوئن ۱۹۶۶ نشان می‌دهد. شاید ناسازگاری‌ای در کار نباشد (بخش‌ها ممکن است در سال‌های مختلف تمام شده باشند)؛ منابع این را توضیح نمی‌دهند.
- بحث مسکو: ثبت OSA Archivum فقط «۱۹۶۶» و «دفتر بخش نثر سازمان نویسندگان مسکو» می‌گوید. همان صفحهٔ ویکی‌پدیا «۱۷ نوامبر ۱۹۶۶، باشگاه مرکزی نویسندگان» می‌گوید؛ از این رو روز و مکان در متن نیامد.
- ممنوعیت و امتناع از انتشار: خبرنامهٔ مخالفان (ژوئن ۱۹۶۸) می‌نویسد «نووی میر» ممنوع کرد و دبیرخانهٔ اتحادیهٔ نویسندگان مانع انتشار شد؛ Time (سپتامبر ۱۹۶۸) از امتناع مقام‌ها از چاپ پس از نزاعی طولانی و از دیدار سپتامبر ۱۹۶۷ با اتحادیهٔ نویسندگان گزارش می‌دهد. صفحهٔ ویکی‌پدیای رمان «در ۱۹۶۷ در روسیه ممنوع شد» می‌گوید؛ این تاریخ و دو روایت بالا را با سند دست‌اول مقایسه نکردم.
- چاپ‌های غربی: سال ۱۹۶۸ در چند منبع همخوان است (مرکز سولژنیتسین، Britannica، ثبت NYU، OpenLibrary). نخستین چاپ روسی: زیرنویس جلد در صفحهٔ ویکی‌پدیای رمان Posev در آلمان را می‌دهد؛ گاه‌شمار مرکز سولژنیتسین پاریس؛ Britannica «ناشران ایتالیایی و دیگر ناشران اروپایی». نتوانستم حل کنم. صفحهٔ ویکی‌پدیای سولژنیتسین در جایی انتشار را ۱۹۶۶ تاریخ می‌زند اما کتاب‌شناسی ۱۹۶۸ دارد؛ ۱۹۶۶ را نپذیرفتم. برای ترجمهٔ انگلیسی، Dial Press ۱۹۶۸ با ثبت NYU و Time همخوان است؛ Time همچنین Bodley Head و Farrar, Straus & Giroux را نام می‌برد و می‌نویسد نویسنده اعلام کرد به این ناشران اجازه نداده است. نام مترجمان را راستی‌آزمایی نکردم.
- تشخیص: مرکز سولژنیتسین «سمینوما» می‌گوید، یک مقاله (The Millions) «سرطان نادر معده»؛ نتوانستم سازگار کنم. اینکه تومور در اردوگاه با جراحی برداشته شد و تشخیص گفته نشد از ثبت NYU است؛ پرتودرمانی در تاشکند پس از عود هم از همان ثبت.
- درمان: سخن خود نویسنده در متن نوبل: در ۱۹۵۴ در تاشکند بهبود یافت. پرتودرمانی در ثبت NYU و در The Millions (بهار ۱۹۵۴) آمده است. صفحهٔ ویکی‌پدیای رمان بهبودی را به عصارهٔ «ریشهٔ ایسیک‌کول» پیوند می‌دهد؛ من روایت خود نویسنده و پرتودرمانی را دنبال کردم.
- مکان و زمان رمان: ویکی‌پدیا بهار ۱۹۵۵، تاشکند، بخش ۱۳ می‌گوید؛ کرایتون «اواخر دههٔ ۱۹۵۰، ازبکستان». ناهمخوانی کوچکی است؛ در متن هر دو را آوردم.
- دونتسووا: الگویی واقعی نیافتم. مرکز سولژنیتسین می‌نویسد از دوزهای پرتویی که به بیماران می‌دهد سرطان می‌گیرد؛ کرایتون فقط می‌گوید از جزئیات بیماری خودش می‌گریزد. صفحهٔ مرکز ادامه را شرح نمی‌دهد.
- نوبل: سال ۱۹۷۰ در متن بنیاد نوبل فقط از سطر حق نشر و نشانی برمی‌آید، و مرکز سولژنیتسین جایزه و حضور نیافتن او در مراسم را می‌نویسد. روز و ماه اعطا راستی‌آزمایی نشد؛ بر محور در میانهٔ سال رسم شد.
- آیین‌نامهٔ حقوق بیمار: روزنامهٔ رسمی شمارهٔ ۲۳۴۲۰ مورخ ۱ اوت ۱۹۹۸؛ شمارهٔ مواد و محتوا از نسخه‌ای در پایگاه قوانین خوانده شد و با متن رسمی و اصلاحات بعدی مقایسه نشد.
- جعبهٔ دیروز: سال‌های نگارش، دلیل چاپ نشدن، سال انتشار در غرب و پیوند با درمان نویسنده که در جعبهٔ «فردا»ی روز ۱۴۶ وعده داده شده بود پرداخته شد؛ دربارهٔ «دلیل چاپ نشدن» سند دست‌اول خوانده نشد؛ Time و خبرنامهٔ مخالفان هر دو روایت‌های دست‌دوم یا خبری همان دوره‌اند.
الگویی در چهار خانواده: لی، فراومنی و سندرم ارثی سرطان، ۱۹۶۹
امروز سرطان را از یک بخش، با چشم بیمار خواندیم. فردا به داستانی نگاه می‌کنیم که در یک خانواده نسل به نسل تکرار می‌شود: سندرمی که فردریک لی و جوزف فراومنی در ۱۹۶۹ توصیف کردند. سال و مجلهٔ نخستین انتشار، شمار خانواده‌های بررسی‌شده و سالی را که پیوند این سندرم با ژن TP53 برقرار شد راستی‌آزمایی خواهم کرد.
یادداشت نویسنده: بیش از همه در این مقاله مراقب مرز میان داستان و سند بودم. تومور خود سولژنیتسین در متن نوبل یک جمله است؛ تومور کوستوگلوتوف در رمان یک کل. درهم‌آمیختن این دو آسان و وسوسه‌انگیز است؛ از این رو کوشیدم جدا نگه دارم کدام اطلاعات سخن خود نویسنده است و کدام تفسیر خواننده. بسیاری از جزئیات رمان را هم فقط از خوانش‌های دست‌دوم گرفتم.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- Solzhenitsyn A. Biographical (1970). nobelprize.org، Literature 1970 (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- Aleksandr Solzhenitsyn Center. Timeline; Cancer Ward. solzhenitsyncenter.org (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- Crichton P. Cancer Ward. BMJ Medical Classics. BMJ 2007;335(7621):673. doi:10.1136/bmj.39329.524942.34 (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- Coulehan J. Cancer Ward (یادداشت، 5 مارس 1998). NYU Literature, Arts, and Medicine Database. medhum.med.nyu.edu (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- A Chronicle of Current Events. No. 2, 30 ژوئن 1968: About Solzhenitsyn. chronicle-of-current-events.com (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- OSA Archivum. AS 237: Transcript of a Discussion of Solzhenitsyn's "Cancer Ward" (1966). catalog-legacy.osaarchivum.org (خلاصهٔ ثبت خوانده شد).
- Time. The Writer as Russia's Conscience. 27 سپتامبر 1968 (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- The Millions. Holding a Vigil for a People's History: an Appreciation of Solzhenitsyn's Cancer Ward. themillions.com (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Hasta Hakları Yönetmeliği, Resmî Gazete 1 اوت 1998، شمارهٔ 23420 (با ابزار خلاصه‌ساز از نسخهٔ alomaliye.com خوانده شد؛ منبع رسمی نیست).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (زمینهٔ کلی؛ بخش مربوط برای این مقاله دوباره خوانده نشد).
این مقاله روز ۱۴۷ مجموعهٔ «۳۶۵ روز تاریخ سرطان» است و بافت پزشکی و اخلاقی یک رمان را به‌عنوان خوانشی تاریخی روایت می‌کند. محتوایی تاریخی-عمومی است، نه تشخیص و نه توصیهٔ درمانی. برای تصمیم‌های درمانی با پزشک خود مشورت کنید. منابع بررسی شده‌اند؛ جزئیاتی که فقط بر یک منبع دست‌دوم، فقط بر یک خلاصه یا بر متنی ناخوانده تکیه دارند در یادداشت‌های راستی‌آزمایی مشخص شده‌اند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
