Kanser Koğuşu'nu Yazan Hasta: Soljenitsin, 1954-1968
Bu Makalede
Kanser Koğuşu'nu Yazan Hasta: Soljenitsin, 1954-1968
Dün St Christopher's'ın 13 Temmuz 1967'de ilk hastasını kabul eden kapısına baktık (146. gün). Bugün aynı yılların öbür tarafına, bir romanın kurmaca koğuşuna bakıyoruz. Roman, BMJ'nin Tıp Klasikleri köşesinde Paul Crichton'ın 2007'deki okumasına göre, palyatif bakımın hiç bulunmadığı, hastaların istatistikleri düzeltmek için yaşamlarını yitirmeden taburcu edildiği bir Sovyet kanser hastanesini anlatıyor. Bunu yazan adam kurgu yazmıyordu yalnızca: 1954'te aynı türden bir klinikte kendisi yatmıştı.
Kok-Terek'ten Taşkent'e
Aleksandr Soljenitsin'in 1970'te Nobel Vakfı için yazdığı otobiyografik metne göre, Mart 1953'ten Haziran 1956'ya kadar Güney Kazakistan'daki Kok-Terek'te sürgündeydi. Soljenitsin Merkezi'ne göre silahlı gözcüsüz geçirdiği ilk gün, Stalin'in yaşamını yitirdiği 5 Mart'tı. Sürgünde ilkokulda matematik ve fizik öğretiyor, gizlice düzyazı yazıyordu. Aynı metinde kendi cümleleriyle (kavramsal özet): kanseri hızla ilerlemiş, 1953'ün sonunda yaşamını yitirmeye çok yakın olmuş, sonra Taşkent'teki bir kanser kliniğine gidebilmiş ve 1954 boyunca iyileşmişti.
Ayrıntılar farklı kaynaklarda dağılıyor. New York Üniversitesi'nin edebiyat ve tıp veri tabanındaki açıklamaya göre Soljenitsin tutukluyken bir tümör nedeniyle ameliyat edilmiş, tanı kendisine söylenmemiş; nüksten sonra Taşkent'te radyoterapi almış ve iyileşmişti. Tanının adı kaynaklarda çelişiyor: Soljenitsin Merkezi'nin zaman çizelgesi seminom diyor ve doktorların üç hafta süre verdiğini yazıyor; bir deneme yazısı ise "ender bir mide kanseri"nden ve 1954 ilkbaharında Taşkent'te radyasyonla tedavi edilen bir nükseden söz ediyor. İkisini uzlaştıramadım (bkz. fact-check).
Basılamayan roman
Soljenitsin Merkezi'ne göre roman 1963-1967 arasında yazıldı; bir ansiklopedi sayfası ise bitirilişini 1966 ortasına koyuyor (bkz. fact-check). Aynı sayfa, el yazmasının Haziran 1966'ya dek Novy Mir dergisine gönderildiğini, editör Tvardovski'nin duraksayıp kısaltma istediğini ve yazarın aynı yıl Rusya'da elden ele (samizdat) dolaşımı örgütlediğini yazıyor. Moskova Yazarlar Örgütü nesir kolu bürosunun 1966'da romanı tartıştığını Hoover'a bağlı OSA Archivum'daki bir dosya doğruluyor; tutanak kaydında ne gün, ne katılımcı, ne sonuç var. Birkaç yıl sonra, 1968'in Haziran'ında bir Sovyet muhalif bülteni, Novy Mir'in romanı yasakladığını ve Yazarlar Birliği'nin sekreteryasının yayını engellediğini kaydediyor.
Eylül 1967'de Soljenitsin, Time'ın aktardığına göre Konstantin Fedin başkanlığında yaklaşık otuz Yazarlar Birliği yetkilisiyle yüz yüze geldi; romanın Novy Mir'de gecikmesinin kaçak kopyaların Batı'ya ulaşma riskini artırdığını söyledi. Aynı dergi, Sovyet makamlarının uzun bir tartışmadan sonra romanı basmayı reddettiğini yazıyor. Kopyalar gerçekten Batı'ya ulaştı: Time'a göre 1968 sonbaharında Bodley Head, Farrar, Straus & Giroux ve Dial Press baskı hazırlıyordu ve yazar bu yayıncılara izin vermediğini açıkça belirtti. Roman 1968'de Batı'da çıktı: İngilizce çeviri aynı yıl New York'ta Dial Press'ten; Londra'daki Times Literary Supplement ise Nisan 1968'de izinsiz kısımlar yayımladı (bir muhalif bülten ve Wikipedia bunu doğruluyor). Rusça ilk baskının yayıncısı kaynaklarda çelişiyor: biri Almanya'daki Posev'i, biri Paris'i, biri İtalyan ve diğer Avrupa yayıncılarını gösteriyor.
Koğuşun içinde
Romanın geçtiği yer, bir ansiklopedi sayfasına göre 1955 ilkbaharında Taşkent'teki bir kanser kliniğinin 13. koğuşu; Crichton ise onu "1950'lerin sonu" diye yazıyor. Başkarakter Oleg Kostoglotov, Gulag'dan çıkmış, sürgüne gönderilmiş, kanser tedavisi görmüş yarı otobiyografik bir adam. Soljenitsin Merkezi'nin dökümüne göre Kostoglotov Leningradlı, formel eğitimi yok, evli değil; yani yazarla aynı değil. Servisin baş hekimi Ludmila Dontsova ise (Crichton onu baş onkolog olarak anıyor), Soljenitsin Merkezi'nin dökümüne göre, hastalarına uyguladığı radyasyon dozlarından kansere yakalanıyor. Bu, serinin Grubbé'sini (92. gün) ve Curie'sini (95. gün) hatırlatan bir işaret; ama kurmaca, belgesel değil.
Hakikati söylemek ve paternalizm
Romanın tıp etiği açısından asıl yükü, kim neyi bilir sorusu. Crichton'a göre hekimler düşündüklerini nadiren söylüyor; vizitelerde örtmece, bulanık ifade ve düpedüz yalan olağan, vizitelerin asıl amacı morali yükseltmek, bazı hekimler ise özel görüşmede daha açık. Dontsova da hastalanınca kendi hastalığının ayrıntılarından kaçınıyor. Soljenitsin Merkezi'ne göre Kostoglotov'un hormon tedavisini Dontsova yazıyor; Zoya, hastaya bunun onu iktidarsız bırakacağını söylüyor. Yani rıza, yan etkinin bilinmesi ve hekimin kendi hastalığında bilmeme hakkı aynı romanda yan yana. New York Üniversitesi veri tabanındaki açıklamada Jack Coulehan (1998) bu paternalizmin Sovyet tıbbını yansıttığını, ama 1950'lerin Amerikan tıbbında da benzerinin görüldüğünü yazıyor. Aynı soru, 121. gündeki Nürnberg Kuralları'nın rıza ilkesiyle günlük klinik pratik arasındaki mesafeyi de akla getirir.
Aynı yıllar, iki ayrı bakış
Dünkü yazıyla yan yana koyunca bir karşıtlık kendiliğinden belirir: St Christopher's'ta (146. gün) hastaya "total pain" fikriyle, yani bedensel, ruhsal, toplumsal ve manevi boyutlarıyla bakılıyordu; Crichton'ın okuduğu koğuşta ise vizitenin amacı morali korumaktı. Bu karşıtlığı abartmamak gerekir. Biri gerçek bir kurumun tarihi, öbürü bir romandaki kurmaca hastane; ikisini iki ülkenin tıbbını ölçen bir karşılaştırma gibi okumak yanlış olur. Ortak olan şey, hastanın kendi sesinin dinlenmesi sorusunun aynı yıllarda iki ayrı yerde, biri kurum, biri edebiyat olarak, gündeme gelmesidir. Soljenitsin'in durumunda bu ses, bir hastanın kendi tümörünü ve tedavisini yıllar sonra yazıya dökmesiyle duyuldu.
Bedel ve sınırlar
Birincisi, bu bir roman: Crichton'ın hastaların istatistik için yaşamlarını yitirmeden taburcu edildiği okuması kurmacadaki bir tablonun yorumudur, Sovyet onkolojisinin ölçülmüş bir resmi değildir. Dontsova için gerçek hayatta bir model bulamadım. İkincisi, yazarın kendi iyileşmesi tek bir hastanın öyküsüdür ve genellenemez; üstelik bir ansiklopedi sayfası, remisyonu halk hekimliğinde kullanılan bir kök özütüne bağlıyor, oysa yazarın kendi metni ve tıbbi okumalar Taşkent'teki kliniği ve radyoterapiyi gösteriyor. Hiçbir bitkisel ürün bu yazıdan bir tedavi önerisi olarak okunmamalı. Üçüncüsü, bir romanın kurmaca hastalık seyri, hastalığın klinik tarifi değildir; Kostoglotov'un tedavisi ve iyileşmesi okura hastalığın gidişi hakkında genelleme sağlamaz. Bu yazı tarihî ve edebî bir okumadır; tanı veya tedavi içermez.
Kalan
- Hasta olan yazarın kendi tanıklığı
- Hekimin de hasta olabileceği ve bilme hakkı sorusu
- Rıza ve yan etkinin hastaya söylenmesi sorusu
- Yaşamın sonunda bakımın yokluğunun görünür kılınması
Düşen veya zayıflayan
- "Hekim bilir, hasta sormaz" varsayımı
- Tanıyı hastadan saklamanın olağan sayılması
- Kanseri adı konmadan, örtmeceyle anlatma alışkanlığı
Sürgünden Batı baskısına: 1953-1970. Eksen 1950'den 1975'e uzanır. Yeşil işaretler birden fazla kaynakta uyuşan tarihlerdir; kehribar işaretler kaynaklar arasında çelişen tarihleri (yazım yılları, Rusça ilk baskının yayıncısı); mavi işaretler tek kaynağa dayanan tarihi gösterir. Geniş çubuklar süre gösterir. Yalnız yılı bilinen tarihler yıl ortasına çizilmiştir.
Tanıyı söylemek hakkında 1998 yönetmeliği
Türkiye'de "hekim neyi söyler?" sorusunun yazılı bir yanıtı, 1 Ağustos 1998 tarihli ve 23420 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Hasta Hakları Yönetmeliği'dir. Okuduğum metne göre 15. madde, hastanın hastalığının olası nedenleri ve gidişi, planlanan işlem, alternatifler ve komplikasyonlar hakkında bilgilendirileceğini söylüyor; 19. madde ise ağır bir durumda, bilgi vermenin hastanın ruh hâlini ciddi biçimde bozacağı ve hastalığı kötüleştireceği hâllerde tanının saklanabileceğini, kararın hekime ait olduğunu yazıyor; 20. madde hastanın bilgi verilmesini kendisi yasaklamasına izin veriyor; 24. madde tıbbi müdahalelerde hastanın rızasını şart koşuyor. Koğuştaki örtmecenin benzeri, 1998 metninde tanının saklanabildiği istisnaya; Dontsova'nın kendi hastalığının ayrıntılarından kaçınması ise bilgi almayı reddetme hakkına yakın düşüyor. Bu bir eşleştirme değil, okurun kurabileceği bir paralellik. Metni resmî kaynaktan değil bir mevzuat sitesindeki kopyadan okudum ve sonraki değişiklikleri kontrol etmedim. Romanın Türkçe çevirisinin ayrıntılarını (çevirmen, baskı yılı) doğrulayamadım; bu yazıda Türkçe baskıya dayanan hiçbir ifade yok.
1953'ten bugüne
Neler doğrulandı, neler belirsiz kaldı
- Yazım yılları: Soljenitsin Merkezi zaman çizelgesi 1963-67; Wikipedia'daki roman sayfası bitişi 1966 ortası olarak veriyor ve el yazmasını Haziran 1966'ya dek Novy Mir'e gönderilmiş gösteriyor. Çelişki olmayabilir (kısımlar ayrı yıllarda tamamlanmış olabilir); kaynaklar bunu açıklamıyor.
- Moskova tartışması: OSA Archivum kaydı yalnızca "1966" ve "Moskova Yazarlar Örgütü nesir kolu bürosu" diyor. Aynı Wikipedia sayfası "17 Kasım 1966, Merkez Yazarlar Kulübü" diyor; gün ve yer bu yüzden metne alınmadı.
- Yasak ve yayın reddi: Bir muhalif bülten (Haziran 1968) Novy Mir'in yasakladığını ve Yazarlar Birliği'nin sekreteryasının yayını engellediğini yazıyor; Time (Eylül 1968) makamların uzun bir tartışmadan sonra basmayı reddettiğini ve Eylül 1967'deki Yazarlar Birliği görüşmesini aktarıyor. Wikipedia'daki roman sayfası "1967'de Rusya'da yasaklandı" diyor; bu tarihi ve yukarıdaki iki anlatıyı birincil belgeyle karşılaştırmadım.
- Batı baskıları: 1968 yılı birden fazla kaynakta tutarlı (Soljenitsin Merkezi, Britannica, NYU kaydı, OpenLibrary). Rusça ilk baskı: Wikipedia roman sayfasının kapak açıklaması Almanya'daki Posev'i veriyor; Soljenitsin Merkezi zaman çizelgesi Paris; Britannica "İtalyan ve diğer Avrupa yayıncıları". Çözemedim. Wikipedia'nın Soljenitsin sayfası bir yerde yayını 1966'ya koyuyor ama kaynakçada 1968 yazıyor; 1966'yı almadım. İngilizce çeviri için Dial Press 1968 NYU kaydı ve Time ile uyuşuyor; Time ayrıca Bodley Head ve Farrar, Straus & Giroux'yu sayıyor ve yazarın bu yayıncılara izin vermediğini belirttiğini yazıyor. Çevirmen adını doğrulamadım.
- Tanı: Soljenitsin Merkezi "seminom", bir deneme yazısı (The Millions) "ender bir mide kanseri"; ikisini uzlaştıramadım. Tümörün kampta ameliyatla çıkarıldığı ve tanının söylenmediği NYU kaydından; nüksten sonra Taşkent'te radyoterapi aldığı da aynı kayıttan.
- Tedavi: Nobel metninde yazarın kendi sözü: 1954'te Taşkent'te iyileşti. Radyoterapi NYU kaydında ve The Millions'ta geçiyor (ilkbahar 1954). Wikipedia'daki roman sayfası remisyonu "Issık-Göl kökü" özütüne bağlıyor; ben yazarın kendi anlatısını ve radyoterapiyi izledim.
- Roman mekânı ve zamanı: Wikipedia 1955 ilkbaharı, Taşkent, 13. koğuş; Crichton "1950'lerin sonu, Özbekistan". Küçük bir çelişki; metinde ikisini de verdim.
- Dontsova: Gerçek hayatta bir model bulamadım. Soljenitsin Merkezi onun hastalarına uyguladığı radyasyon dozlarından kansere yakalandığını yazıyor; Crichton yalnızca kendi hastalığının ayrıntılarından kaçındığını söylüyor. Merkezin sayfası sonrasını anlatmıyor.
- Nobel: 1970 yılı Nobel Vakfı'ndaki metinde yalnızca telif satırı ve adresten çıkıyor, Soljenitsin Merkezi ise ödülü ve törene katılamadığını yazıyor. Ödülün gün ve ay bilgisi doğrulanmadı; eksende yıl ortasına çizildi.
- Hasta Hakları Yönetmeliği: 1 Ağustos 1998, 23420 sayılı Resmî Gazete; madde numaraları ve içerik bir mevzuat sitesindeki kopyadan okundu, resmî metinle ve sonraki değişikliklerle karşılaştırılmadı.
- Dünkü kutu: 146. günün "yarın" kutusunda söz verilen yazım yılları, yayımlanamama nedeni, Batı çıkış yılı ve yazarın tedavisiyle bağı işlendi; "yayımlanamama nedeni" için birincil belge okunamadı; Time ve muhalif bülten, ikisi de dönemin ikincil/gazetecilik anlatısı.
Dört Ailede Bir Örüntü: Li, Fraumeni ve Kalıtsal Kanser Sendromu, 1969
Bugün kanseri bir koğuştan, hastanın gözünden okuduk. Yarın tek bir ailede, kuşaklar boyunca tekrar eden bir hikâyeye bakıyoruz: Frederick Li ile Joseph Fraumeni'nin 1969'da tanımladığı sendrom. İlk yayının yılını ve dergisini, kaç aileyi incelediklerini ve bu sendromun TP53 geniyle bağının hangi yıl kurulduğunu doğrulayacağım.
Yazarın notu: Bu yazıda en çok dikkat ettiğim şey, kurmaca ile belgenin ayrımıydı. Soljenitsin'in kendi tümörü Nobel metninde bir cümle; Kostoglotov'un tümörü romanda bir bütün. İkisini birbirine karıştırmak kolay ve cazip; bu yüzden hangi bilginin yazarın kendi sözü, hangisinin okurun yorumu olduğunu ayrı tutmaya çalıştım. Romanın birçok ayrıntısını da yalnızca ikincil okumalardan aldım.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Solzhenitsyn A. Biographical (1970). nobelprize.org, Edebiyat 1970 (özet aracıyla okundu).
- Aleksandr Solzhenitsyn Center. Timeline; Cancer Ward. solzhenitsyncenter.org (özet aracıyla okundu).
- Crichton P. Cancer Ward. BMJ Medical Classics. BMJ 2007;335(7621):673. doi:10.1136/bmj.39329.524942.34 (özet aracıyla okundu).
- Coulehan J. Cancer Ward (açıklama, 5 Mart 1998). NYU Literature, Arts, and Medicine Database. medhum.med.nyu.edu (özet aracıyla okundu).
- A Chronicle of Current Events. No. 2, 30 Haziran 1968: About Solzhenitsyn. chronicle-of-current-events.com (özet aracıyla okundu).
- OSA Archivum. AS 237: Transcript of a Discussion of Solzhenitsyn's "Cancer Ward" (1966). catalog-legacy.osaarchivum.org (kayıt özeti okundu).
- Time. The Writer as Russia's Conscience. 27 Eylül 1968 (özet aracıyla okundu).
- The Millions. Holding a Vigil for a People's History: an Appreciation of Solzhenitsyn's Cancer Ward. themillions.com (özet aracıyla okundu).
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Hasta Hakları Yönetmeliği, Resmî Gazete 1 Ağustos 1998, sayı 23420 (alomaliye.com'daki kopyadan özet aracıyla okundu; resmî kaynak değil).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (genel bağlam; ilgili kısım bu yazı için yeniden okunmadı).
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 147. günüdür ve bir romanın tıbbi ve etik bağlamını tarihî bir okuma olarak anlatır. Tarihî-popüler içeriktir; tanı veya tedavi önerisi değildir. Tedavi kararları için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; tek ikincil kaynağa, yalnızca bir özete veya okunamayan bir metne dayanan ayrıntılar fact-check notlarında işaretlenmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.
