Bir Yasa, Bir Ad: Ulusal Kanser Yasası ve "War on Cancer", 1971
Bu Makalede
Bir Yasa, Bir Ad: Ulusal Kanser Yasası ve "War on Cancer", 1971
Dün bir enzimin yönü değişti (149. gün). Bugün bir ulusun diline giren bir ada bakıyoruz: 1971'de ABD Kongresi kanser için ulusal bir program yazdı; ona yapışan ad ise yasanın metninde bile geçmiyor. Adı tarihî bir özel ad olarak, tırnak içinde ve eleştirel bağlamda kullanacağız. Bir ucunda 130. günde tanıdığımız Mary Lasker var, öbür ucunda hâlâ tartışılan bir bilanço.
Ay'dan sonra kansere
20 Temmuz 1969'da insanlar Ay'a indi. Lasker Vakfı'na göre Mary Lasker bunu bir ölçü aldı: bir ulus Ay'a gidebiliyorsa kanser için de büyük bir program kurabilirdi. Yıl bitmeden Lasker, Kanserin Fethi için Yurttaşlar Komitesi'ni (Citizens Committee for the Conquest of Cancer) kurdu; eş başkanları Sidney Farber (122. ve 123. günler) ve Solomon Garb'dı. Hedefi, ABD'nin iki yüzüncü yılı olan 1976 idi.
Lasker Vakfı'na göre 9 Aralık 1969'da New York Times'ta ve Washington Post'ta tam sayfa bir ilan çıktı. Başlığı doğrudan Başkan'a sesleniyordu; kavramsal özetiyle: Bay Nixon, kanseri siz iyileştirebilirsiniz. İlan, Farber'in kürün yakın olduğuna dair inancını ve eksik olanın yalnızca irade ile para olduğunu aktarıyordu; küçük harflerle de, yeni tedaviler bulunmazsa yaşayan 34 milyon Amerikalının kanser nedeniyle yaşamını yitireceğini bildiriyordu.
Lasker'ın istediği, NASA ve Atom Enerjisi Komisyonu gibi doğrudan Başkan'a bağlı, NIH'den ayrı bir kanser kurumuydu. NLM'nin anlatımına göre NIH müdürü James Shannon buna karşıydı: parayı Kongre'nin ayırmasına değil, NIH aracılığıyla temel araştırmaya dağıtmaya taraftardı. Columbia'daki Kanser Araştırma Enstitüsü'nün yöneticisi Sol Spiegelman ise yaklaşımı Newton'un çekim yasalarını bilmeden Ay'a gitmeye benzetiyordu (kavramsal özet, NLM). Bu itiraz yasanın bütün hikâyesine eşlik edecek.
Önergeden imzaya
Lasker Vakfı'na göre Senatör Ralph Yarborough, Mart 1970'te Kanserin Fethi Danışman Paneli'ni kuracak bir Senato kararı (Senate Resolution 376) sundu; Senato nisanda oybirliğiyle kabul etti. NCI'ın aktardığı panel, 13 meslekten olmayan ve 13 bilim insanından oluşuyordu; başkanı Benno Schmidt'ti. Raporu, "A National Program for the Conquest of Cancer", NCI'a göre 25 Kasım 1970'te iletildi; Lasker Vakfı 10 Aralık 1970 tarihini veriyor. Rapor bağımsız bir Ulusal Kanser Otoritesi öneriyordu (Lasker Vakfı).
Nixon kütüphanesinin kronolojisine göre 22 Ocak 1971'deki Birliğin Durumu konuşmasında Nixon kanseri ulusal öncelik yaptı ve araştırma için 100 milyon dolar vaat etti. Üç gün sonra bağımsız otorite öngören S. 34 sunuldu; geçmedi. 11 Mayıs 1971'de Senatörler Dominick ve Griffin yönetimin tasarısını sundu; NCI'a göre yasalaşan metin S. 1828'dir. Nixon kütüphanesi 7 Temmuz 1971'de Senato'nun "Conquest of Cancer" tasarısını onayladığını gösteriyor. Oy sayıları (Senato 79'a karşı 1, Temsilciler Meclisi 9 Aralık'ta 350'ye karşı 5) yalnızca Lasker Vakfı'ndan geliyor.
İmza 23 Aralık 1971'de atıldı. Lasker Vakfı törenin Beyaz Saray'da yaklaşık 250 konukla yapıldığını yazıyor (tek kaynak). Nixon'un o günkü açıklaması Benno Schmidt'i Başkanlık Kanser Paneli'nin ilk başkanı olarak anıyor ve Fort Detrick'teki biyolojik silah araştırma tesislerinin kanser araştırma merkezine çevrildiğini bildiriyordu.
Yasa ne kurdu?
NCI'ın dökümüne göre yasa, NCI'ı bugünkü biçimiyle kurdu: NCI müdürü Başkan tarafından atanıyor; yıllık bütçe isteğini HHS Bakanı, NIH müdürü ve kurul değiştiremeden doğrudan Başkan'a, oradan Kongre'ye gönderiyor. Bu yola "bypass bütçe" ya da "profesyonel yargı bütçesi" deniyor. Üç üyeli Başkanlık Kanser Paneli doğrudan Başkan'a rapor veriyor; Ulusal Kanser Danışma Kurulu 23 üyeli (5 resmî, 18 Başkan'ın atadığı). Yasa 15 yeni merkeze (merkez başına yılda 5 milyon dolar sınırıyla), kanser kontrol programlarına ve uluslararası bir veri bankasına yer verdi.
Para yetkilendirme olarak yazıldı: 1972, 1973 ve 1974 mali yılları için kanser kontrolüne 20, 30 ve 40 milyon dolar, diğer bütün programlara 400, 500 ve 600 milyon dolar. Toplamı kendim hesapladım: 420 + 530 + 640 = 1,59 milyar dolar; bu, NLM'nin "üç yılda 1,59 milyar dolar" rakamıyla tutuyor. Önemli olan, Lasker'ın istediği bağımsız ajansın kurulmamasıdır: yasa, NCI'ı NIH'in içinde bıraktı ama bütçe yolunu Başkan'a açtı. NLM bunu bir uzlaşma olarak anlatıyor.
Yasada geçmeyen bir ad
NCI ve NIH Record Nixon'un "war on cancer" ilan ettiğini yazıyor. Nixon kütüphanesinin konu rehberi ise tersini söylüyor: yasa "war on cancer" diye hiçbir zaman anılmadı, ne metninde ne de yönetimin dilinde. Rehberdeki tek iz, 31 Temmuz 1972 tarihli bir Beyaz Saray ses kaydının konu satırı: "War on Cancer" ve Başkan'ın popülerliğine etkisi. Nixon'un 23 Aralık açıklaması da bunu doğruluyor: metinde "battle", "campaign", "assault", "crusade", "attack" gibi sözcükler var, "war" ise yalnızca kanserin her yıl ülkede II. Dünya Savaşı'nda cephede yitirilenlerden fazla yaşama mal olduğu karşılaştırmasında geçiyor. Yasanın resmî dili "conquest", yani fetih.
Lasker Vakfı'na göre adı yaygınlaştıran 1969 ilanıydı; bu da tek kaynaktan. Sözcüğü kimin ilk kez bu anlamda kullandığını bulamadım ve bulamadığımı yazıyorum. Bu seri askerî metaforlardan bilerek kaçınıyor; adı yalnızca tarihî bir olgu olarak anıyoruz. Dilin de bir bedeli var: bir hastalığa böyle bir ad verince geriye bir tarih beklentisi kalır, o tarih geçtiğinde de bilanço bir yenilgi gibi okunur.
Bedel ve sınırlar
Birinci sınır beklentidir. Komite 1976'yı hedef göstermişti; kür o tarihte gelmedi. NIH Record'a göre yasa bakımı ya da önlemeyi değil, temel kanser araştırmasını finanse etti; 1970'lerin sonunda hayal kırıklığı büyüdü; bazı gruplar kaynağın halk sağlığına ve önlemeye yönelmesini istedi. James Watson gibi bilim insanları ilerlemenin hastalığın temel biyolojisini anlamaktan geçtiğini savundu. Nixon da temkinliydi: kavramsal özetiyle, yasayı imzalamakla yanlış umutlar yaratmak istemediğini söylüyordu (Cancer History Project'teki konuşma metninden).
İkinci sınır sayılardır. Bailar ve Smith 1986'da NEJM'de, 1950-1982 arasında kanserden yaşamını yitirenlerin sayısının, ham ve yaşa göre düzeltilmiş hızların arttığını bildirdi; bildirilen sağkalım oranları ise yükselmişti. Bailar ve Gornik 1997'de 1994 hızını (100.000 kişide 200,9) 1970'ten yüzde 6,0 yüksek buldular; hız 1991 dolaylarında zirve yapmış, 1994'e kadar yaklaşık yüzde 1,0 düşmüştü. Yazarlar tedavi araştırmasının genel yük üzerindeki etkisini sınırlı sayıyor, en umut verici yolun önleme olduğunu söylüyor; çocukluk kanserlerinde, Hodgkin hastalığında ve palyatif bakımda gerçek kazanımları da kabul ediyor. Bu rakamlar 125. ve 139. günlerdeki sigara hikâyesinden ayrı okunamaz: o dönemde akciğer kanseri artıyordu.
Beklenmedik kazanç da var: NIH Record'a göre kanser aşısı arayışı sonuç vermedi, ama çaba kanserin genetik temelinin anlaşılmasını ilerletti; 1976'da Bishop ile Varmus normal genlerin kansere yol açan genlere dönüşebildiğini gösterdi.
Kalan
- Kanser için merkezî bir ulusal program fikri
- NCI'ın Başkan'a açılan doğrudan bütçe yolu
- Kanser merkezleri ağı ve Başkanlık Kanser Paneli
Düşen ya da zayıflayan
- 1976 gibi tek bir "kür tarihi" beklentisi
- Ay'a gitmek benzetmesi: eksik olan yalnızca irade ve para değildi
İlandan imzaya: 1969-1971. Eksen Temmuz 1969'dan Ocak 1972'ye uzanıyor. Yeşil işaretler birden çok kaynağın uzlaştığı tarihlerdir; kehribar işaretler kaynaklar arasında çatışan tarihleri (raporun iletimi: 25 Kasım mı 10 Aralık mı); mavi işaretler tek kaynağa dayanan tarihleri gösterir. Yalnızca ayı bilinen tarihler ayın ortasına çizilmiştir.
Kanser kontrolünün devlet planı
Türkiye'yi 1971 yasasına doğrudan bağlamıyorum; yalnızca bir karşılaştırma yapıyorum. T.C. Sağlık Bakanlığı, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu, Kanser Daire Başkanlığı'nın yayımladığı Türkiye Kanser Kontrol Planı 2013-2018'e göre ilk Ulusal Kanser Kontrol Programı 2008'de yayımlandı ve 2008-2013 arasını kapsadı; 2013-2018 planı ikinci evre olarak hazırlandı, DSÖ ile iş birliğiyle. Plan, devlet düzeyindeki örgütlenmenin tarihini 1983'te KHK 181 ile kurulan "Kanserle Savaş Dairesi"ne dayandırıyor; bu bir kurum adıdır, tarihî özel ad olarak anılıyor. Türkiye 1989'da Uluslararası Kanser Kayıtları Birliği'ne (IACR) katıldı; 1992'de İzmir ve Diyarbakır'da kayıt merkezleri açıldı. Plan erken tanı için en az her ilde bir olmak üzere 197 Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezi (KETEM) bildiriyor.
Yani merkezî plan, kayıt, erken tanı merkezleri ve önleme vurgusu: 1971'de Amerika'da tartışılan parçalar. Aralarındaki ilişkinin yönünü bu belgeden çıkaramam; belgenin yalnızca ilk yüz bin karakterini okudum.
1937'den bugüne
Ne doğrulandı, ne belirsiz kaldı
- İmza tarihi: 23 Aralık 1971, Kamu Hukuku 92-218 (NCI ve Nixon'un o günkü açıklaması). Çatışma yok.
- Tasarı numarası: NCI yasalaşan metni S. 1828 olarak veriyor; Lasker Vakfı 7 Temmuz'da Senato'nun S. 34'ü onayladığını yazıyor; Nixon kütüphanesi bir yerde S. 1848, başka yerlerde S. 1828 diyor. Hangi metnin Senato'dan geçtiğini çözemedim.
- Oylar: Senato 79-1 (7 Temmuz) ve Temsilciler Meclisi 350-5 (9 Aralık) yalnızca Lasker Vakfı'ndan; ikinci bir kaynakla doğrulanmadı.
- İlan: Tarih (9 Aralık 1969) Lasker Vakfı'ndan; NLM yalnızca "Aralık 1969" diyor ve başlığı "Mr. Nixon: You can cure cancer" biçiminde veriyor. Birçok anlatıda yinelenen "Mr. President" biçimini bu iki kaynakta görmedim. 34 milyon rakamı tek kaynaktan.
- Panel raporunun tarihi: 25 Kasım 1970 (NCI, "iletildi") ve 10 Aralık 1970 (Lasker Vakfı). Farkın iletim ile kamuoyuna sunum arasında olabileceğini düşünüyorum ama bunu söyleyen bir kaynak okumadım; şemada kehribar.
- Lasker'ın rolü: İlan, panel üyelerinin seçimi ve Birliğin Durumu konuşması ayrıntıları Lasker Vakfı'ndan; NCI'ın yasa sayfası ve Nixon'un açıklaması Lasker'ı anmıyor. Vakıf kendi kurucusunun anlatısını yazıyor; birincil belgeyle doğrulayamadım.
- "War on Cancer": NCI ve NIH Record bunu Nixon'a atfediyor; Nixon kütüphanesi yasanın ve yönetimin bu adı kullanmadığını, 31 Temmuz 1972 ses kaydının konu satırında geçtiğini yazıyor; Nixon'un imza açıklamasında "war" yalnızca II. Dünya Savaşı karşılaştırması. Terimin kökenini bulamadım.
- Merkez sayısı: NCI "15 yeni merkez" yetkisi veriyor; NLM "17 kapsamlı merkez" yazıyor; farkı açıklayan kaynak okumadım.
- Bütçe: 1,59 milyar dolar yetkilendirmedir; fiilî ödeneği doğrulamadım. Toplam benim hesabımdır ve NLM'nin rakamıyla tutuyor. Nixon'un açıklamasında ek 100 milyon dolarla işletme düzeyi 1972 mali yılının ilk yarısındaki 180 milyon dolardan 337,5 milyon dolara çıkıyor.
- Spiegelman ve Watson: Benzetme NLM'den, Watson'ın görüşü NIH Record'dan; ikisi de kavramsal özet. NIH Record'daki "tıbbi Vietnam" benzetmesini yapan eski FDA yetkilisi adsız olduğu için kullanmadım.
- Bailar rakamları: iki makalenin yalnızca özeti okundu; 1986 sayfasında yazar adları görünmedi, künye yaygın kaynakçadan.
- Türkiye planı: Belgenin ilk yüz bin karakteri okundu. Önceki planı 2009-2015 sanmıştım; belge 2008-2013 diyor, belgeyi esas aldım. "Kanserle Savaş Dairesi" bir kurum adıdır.
- Dünkü kutu: 149. günde söz verilen kapsam, imza tarihi ve Lasker'ın rolü işlendi; ad tırnak içinde, eleştirel bağlamda kullanıldı.
İki Vuruş: Knudson, Retinoblastom ve Kalıtsal Kanserin Aritmetiği, 1971
Bugün bir ulus kanser için para ve örgüt kurdu. Yarın aynı yıl, bir istatistikçinin kâğıt kalemle yaptığı bir hesap: bir çocukluk gözü tümörü, bazı çocuklarda neden tek, bazılarında iki gözde çıkıyor? Alfred Knudson'ın 1971 tarihli makalesini, "iki vuruş" fikrini ve bunun 148. gündeki ailesel sendromlarla ilişkisini doğrulayacağım.
Yazarın notu: Bu yazıda beni en çok şaşırtan, bir ulusun adını verdiği bu yasanın, kendi metninde ve Başkan'ın kendi açıklamasında o adı neredeyse hiç taşımamasıydı. Bu seri askerî dilden kaçınıyor; bugün ona yalnızca tarihî bir ad olarak, ne zaman, kim tarafından ve hangi beklentiyle kullanıldığını sorarak yaklaştım. Cevabın bir kısmı, yani adı kimin icat ettiği, bende hâlâ yok.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- National Cancer Institute. The National Cancer Act of 1971 (Public Law 92-218). cancer.gov/about-nci/legislative/history/national-cancer-act-1971 (özetleme aracıyla okundu; yasa metni doğrudan okunmadı).
- Nixon R. Statement about the National Cancer Act of 1971, 23 Aralık 1971. The American Presidency Project, presidency.ucsb.edu (özetleme aracıyla okundu).
- Richard Nixon Presidential Library. War on Cancer subject guide. nixonlibrary.gov (özetleme aracıyla okundu).
- Lasker Foundation. Catalyst for the National Cancer Act: Mary Lasker. laskerfoundation.org (özetleme aracıyla okundu).
- National Library of Medicine. Cancer Wars. profiles.nlm.nih.gov/spotlight/tl/feature/cancer (özetleme aracıyla okundu).
- NIH Record. Ulusal Kanser Yasası'nı anlatan yazı. nihrecord.nih.gov/node/26041 (özetleme aracıyla okundu; yazının başlığı ve yazarı doğrulanmadı).
- Cancer History Project. Speeches, footage, and dispatches from Dec. 23, 1971. cancerhistoryproject.com (özetleme aracıyla okundu).
- Bailar JC, Smith EM. Progress against cancer? N Engl J Med 1986;314(19):1226-1232. doi:10.1056/nejm198605083141905 (yalnızca özet okundu).
- Bailar JC, Gornik HL. Cancer undefeated. N Engl J Med 1997;336(22):1569-1574 (özetleme aracıyla okundu).
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu, Kanser Daire Başkanlığı. Türkiye Kanser Kontrol Planı 2013-2018. Ankara; 2016 (özetleme aracıyla okundu; ilk 100.000 karakter).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (genel bağlam; ilgili kısım bu yazı için yeniden okunmadı).
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 150. günüdür ve Ulusal Kanser Yasası'nı tarihî bir okuma olarak sunar. Tarihî-popüler içeriktir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Tedavi kararları için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca tek bir ikincil kaynağa, yalnızca bir özete ya da okunamayan bir metne dayanan ayrıntılar fact-check notlarında işaretlenmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.
