პაციენტი, რომელმაც დაწერა „კიბოს კორპუსი“: სოლჟენიცინი, 1954-1968
ამ სტატიაში
პაციენტი, რომელმაც დაწერა „კიბოს კორპუსი“: სოლჟენიცინი, 1954-1968
გუშინ ვუყურეთ St Christopher's-ის კარს, რომელმაც პირველი პაციენტი 1967 წლის 13 ივლისს მიიღო (დღე 146). დღეს იმავე წლების მეორე მხარეს ვუყურებთ: რომანის გამოგონილ პალატას. პოლ კრაიტონის 2007 წლის წაკითხვით, BMJ-ის Medical Classics სერიაში, რომანი აღწერს საბჭოთა ონკოლოგიურ საავადმყოფოს, სადაც პალიატიური მზრუნველობა არ არის და პაციენტებს სტატისტიკის გასაუმჯობესებლად სიცოცხლის დაკარგვამდე წერენ გარეთ. კაცი, ვინც ეს დაწერა, მხოლოდ არ იგონებდა: 1954 წელს თვითონ იწვა ასეთივე კლინიკაში.
კოკ-ტერეკიდან ტაშკენტამდე
ალექსანდრე სოლჟენიცინის მიერ 1970 წელს ნობელის ფონდისთვის დაწერილი ავტობიოგრაფიული ტექსტის მიხედვით, 1953 წლის მარტიდან 1956 წლის ივნისამდე ის გადასახლებაში იყო სამხრეთ ყაზახეთის კოკ-ტერეკში. სოლჟენიცინის ცენტრის მიხედვით, შეიარაღებული მცველის გარეშე პირველი დღე 5 მარტი იყო, სტალინის სიცოცხლის დაკარგვის დღე. გადასახლებაში დაწყებით სკოლაში ასწავლიდა მათემატიკასა და ფიზიკას და ფარულად წერდა პროზას. იმავე ტექსტში საკუთარი სიტყვებით (კონცეპტუალური შეჯამება): კიბო სწრაფად წინ მიდიოდა, 1953 წლის ბოლოს სიცოცხლის დაკარგვას ძალიან ახლოს იყო, შემდეგ ტაშკენტის ონკოლოგიურ კლინიკამდე მიაღწია და 1954 წლის განმავლობაში განიკურნა.
დეტალები სხვადასხვა წყაროშია გაბნეული. ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის ლიტერატურისა და მედიცინის მონაცემთა ბაზის კომენტარის მიხედვით, სოლჟენიცინი პატიმრობაში სიმსივნის გამო გაუკეთეს ოპერაცია და დიაგნოზი არ უთხრეს; რეციდივის შემდეგ ტაშკენტში რადიოთერაპია მიიღო და განიკურნა. დიაგნოზის სახელი წყაროებში ერთმანეთს ეწინააღმდეგება: სოლჟენიცინის ცენტრის ქრონოლოგია ამბობს სემინომას და წერს, რომ ექიმებმა სამი კვირა მისცეს; ერთი ესე კი „იშვიათ კუჭის კიბოზე“ და 1954 წლის გაზაფხულზე ტაშკენტში სხივით ნამკურნალებ რეციდივზე საუბრობს. ორივე ვერ შევათავსე (იხ. ფაქტების შემოწმების შენიშვნები).
რომანი, რომლის დაბეჭდვაც ვერ მოხერხდა
სოლჟენიცინის ცენტრის მიხედვით, რომანი დაიწერა 1963-1967 წლებში; ენციკლოპედიის გვერდი დასრულებას 1966 წლის შუაში აყენებს (იხ. ფაქტების შემოწმების შენიშვნები). იმავე გვერდზე წერია, რომ ხელნაწერი 1966 წლის ივნისამდე გაეგზავნა ჟურნალ „ახალ მირს“, რედაქტორი ტვარდოვსკი ყოყმანობდა და შემოკლება მოითხოვა, ავტორმა კი იმავე წელს რუსეთში სამიზდატით გავრცელება მოაწყო. ჰუვერის ინსტიტუტთან არსებული OSA Archivum-ის ერთი ფაილი ადასტურებს, რომ მოსკოვის მწერალთა ორგანიზაციის პროზის სექციის ბიურომ რომანი 1966 წელს განიხილა; ჩანაწერში არც დღეა, არც მონაწილეები, არც შედეგი. რამდენიმე წლის შემდეგ, 1968 წლის ივნისში, საბჭოთა დისიდენტური ბიულეტენი აღნიშნავს, რომ „ახალმა მირმა“ რომანი აკრძალა, მწერალთა კავშირის სეკრეტარიატმა კი გამოცემას ხელი შეუშალა.
1967 წლის სექტემბერში სოლჟენიცინი, Time-ის გადმოცემით, კონსტანტინე ფედინის ხელმძღვანელობით დაახლოებით ოცდაათ მწერალთა კავშირის მოხელეს შეხვდა პირისპირ; თქვა, რომ „ახალ მირში“ დაგვიანება ზრდის ფარული ასლების დასავლეთში მოხვედრის რისკს. იმავე ჟურნალის მიხედვით, საბჭოთა ხელისუფლებამ ხანგრძლივი დავის შემდეგ რომანის დაბეჭდვაზე უარი თქვა. ასლები ნამდვილად მოხვდა დასავლეთში: Time-ის მიხედვით, 1968 წლის შემოდგომაზე Bodley Head, Farrar, Straus & Giroux და Dial Press გამოცემებს ამზადებდნენ, ავტორმა კი საჯაროდ განაცხადა, რომ ამ გამომცემლებისთვის ნებართვა არ მიუცია. რომანი 1968 წელს დასავლეთში გამოვიდა: ინგლისური თარგმანი იმავე წელს ნიუ-იორკში Dial Press-ისგან, ლონდონის Times Literary Supplement-მა კი 1968 წლის აპრილში უნებართვო ნაწყვეტები გამოაქვეყნა (ამას დისიდენტური ბიულეტენი და Wikipedia ადასტურებს). პირველი რუსული გამოცემის გამომცემელი სადავოა: ერთი წყარო გერმანიის Posev-ს ასახელებს, მეორე პარიზს, მესამე იტალიელ და სხვა ევროპელ გამომცემლებს.
პალატის შიგნით
ენციკლოპედიის გვერდის მიხედვით, რომანის მოქმედება 1955 წლის გაზაფხულზე, ტაშკენტის ონკოლოგიური კლინიკის მე-13 პალატაში ვითარდება; კრაიტონი „1950-იანი წლების ბოლოს“ წერს. მთავარი გმირი, ოლეგ კოსტოგლოტოვი, ნახევრად ავტობიოგრაფიული კაცია, გულაგიდან გამოსული, გადასახლებაში გაგზავნილი და კიბოს მკურნალობის გამვლელი. სოლჟენიცინის ცენტრის აღწერით, კოსტოგლოტოვი ლენინგრადელია, ფორმალური განათლება არ აქვს, დაუქორწინებელია; ანუ ავტორის იდენტური არ არის. განყოფილების ხელმძღვანელი ექიმი ლუდმილა დონცოვა (კრაიტონი მას წამყვან ონკოლოგს უწოდებს) ცენტრის აღწერით პაციენტებზე გამოყენებული სხივის დოზებისგან ავად ხდება კიბოთი. ეს სერიაში გრუბეს (დღე 92) და კიურის (დღე 95) გვახსენებს, მაგრამ ეს ლიტერატურაა და არა დოკუმენტი.
სიმართლის თქმა და პატერნალიზმი
რომანის მთავარი სიმძიმე სამედიცინო ეთიკისთვის კითხვაა, ვინ რა იცის. კრაიტონის მიხედვით, ექიმები იშვიათად ამბობენ, რასაც ფიქრობენ; ევფემიზმი, ბუნდოვანი ფორმულირება და პირდაპირი ტყუილი ვიზიტებზე ჩვეულებრივია, ვიზიტების მთავარი მიზანი სულისკვეთების აწევაა, ზოგი ექიმი კი პირად საუბარში უფრო გულახდილია. როცა თავად დონცოვა ავად ხდება, თავის ავადმყოფობის დეტალებს გაურბის. სოლჟენიცინის ცენტრის მიხედვით, კოსტოგლოტოვის ჰორმონულ თერაპიას დონცოვა ნიშნავს, ზოია კი პაციენტს აფრთხილებს, რომ ეს უძლურს გახდის. ასე რომ, თანხმობა, გვერდითი ეფექტის ცოდნა და ექიმის უფლება, საკუთარ ავადმყოფობაზე არ იცოდეს, ერთ რომანში გვერდიგვერდ დგას. NYU-ის ბაზის კომენტარში ჯეკ კულეჰანი (1998) წერს, რომ ეს პატერნალიზმი საბჭოთა მედიცინას ასახავს, მაგრამ მსგავსი პრაქტიკა 1950-იანი წლების ამერიკულ მედიცინაშიც იყო. იგივე კითხვა გვახსენებს მანძილს ნიურნბერგის კოდექსის თანხმობის პრინციპსა (დღე 121) და ყოველდღიურ კლინიკურ პრაქტიკას შორის.
ერთი და იგივე წლები, ორი ხედვა
გუშინდელ ტექსტთან ერთად თავისით იქმნება კონტრასტი: St Christopher's-ში (დღე 146) პაციენტს „total pain“-ის იდეით უყურებდნენ, ანუ ფიზიკური, ფსიქიკური, სოციალური და სულიერი განზომილებებით, კრაიტონის წაკითხულ პალატაში კი ვიზიტის მიზანი სულისკვეთების დაცვა იყო. ეს კონტრასტი არ უნდა გავაზვიადოთ. ერთი რეალური დაწესებულების ისტორიაა, მეორე რომანის გამოგონილი საავადმყოფო; მათი წაკითხვა ორი ქვეყნის მედიცინის გამზომ შედარებად არასწორი იქნებოდა. მათ საერთო ის აქვთ, რომ პაციენტის საკუთარი ხმის მოსმენის კითხვა იმავე წლებში ორ სხვადასხვა ადგილას გაჩნდა, ერთგან როგორც დაწესებულება, მეორეგან როგორც ლიტერატურა. სოლჟენიცინის შემთხვევაში ეს ხმა მაშინ გაისმა, როცა პაციენტმა წლების შემდეგ საკუთარი სიმსივნე და მკურნალობა ქაღალდზე გადაიტანა.
ფასი და საზღვრები
პირველი, ეს რომანია: კრაიტონის წაკითხვა, რომ პაციენტებს სტატისტიკისთვის სიცოცხლის დაკარგვამდე წერდნენ გარეთ, მხატვრულ ტექსტში არსებული სურათის ინტერპრეტაციაა და საბჭოთა ონკოლოგიის გაზომილი სურათი არ არის. დონცოვასთვის რეალური პროტოტიპი ვერ ვიპოვე. მეორე, ავტორის საკუთარი განკურნება ერთი პაციენტის ისტორიაა და ვერ განზოგადდება; უფრო მეტიც, ენციკლოპედიის გვერდი რემისიას ხალხურ მედიცინაში გამოყენებულ ფესვის ექსტრაქტს უკავშირებს, მაშინ როცა ავტორის საკუთარი ტექსტი და სამედიცინო წაკითხვები ტაშკენტის კლინიკასა და რადიოთერაპიაზე მიუთითებს. არც ერთი მცენარეული პროდუქტი ამ ტექსტიდან მკურნალობის რეკომენდაციად არ უნდა იქნეს გაგებული. მესამე, რომანში გამოგონილი დაავადების მიმდინარეობა კლინიკური აღწერა არ არის; კოსტოგლოტოვის მკურნალობა და გამოჯანმრთელება მკითხველს დაავადების მიმდინარეობის განზოგადების საფუძველს არ აძლევს. ეს ტექსტი ისტორიული და ლიტერატურული წაკითხვაა; დიაგნოზს ან მკურნალობას არ შეიცავს.
რა დარჩა
- მწერლის პირადი მოწმობა, რომელიც თავად იყო პაციენტი
- კითხვა ექიმზე, რომელიც ასევე შეიძლება ავად გახდეს, და ცოდნის უფლებაზე
- თანხმობისა და გვერდითი ეფექტის პაციენტისთვის თქმის კითხვა
- სიცოცხლის ბოლოს მზრუნველობის არარსებობის თვალსაჩინო გახდომა
რა დაეცა ან შესუსტდა
- დაშვება „ექიმმა იცის, პაციენტი არ კითხულობს“
- დიაგნოზის პაციენტისგან დამალვის ნორმალურად მიჩნევა
- კიბოზე ევფემიზმით, სახელის დაუძახებლად საუბრის ჩვევა
გადასახლებიდან დასავლურ გამოცემამდე: 1953-1970. ღერძი 1950-დან 1975-მდე გრძელდება. მწვანე ნიშნები თარიღებია, რომლებზეც რამდენიმე წყარო თანხმდება; ქარვისფერი ნიშნები თარიღებია, რომლებზეც წყაროები ეწინააღმდეგება (წერის წლები, პირველი რუსული გამოცემის გამომცემელი); ლურჯი ნიშნები ერთ წყაროზე დაფუძნებულ თარიღებს აჩვენებს. განიერი ზოლები ხანგრძლივობას აჩვენებს. St Christopher's-ის სტრიქონი 146-ე დღიდანაა. მხოლოდ წლით ცნობილი თარიღები წლის შუაშია დახატული.
1998 წლის დებულება დიაგნოზის თქმაზე
კითხვაზე „რას ამბობს ექიმი?“ წერილობითი პასუხი თურქეთში პაციენტის უფლებების დებულებაა, გამოქვეყნებული 1998 წლის 1 აგვისტოს ოფიციალურ ორგანოში №23420. წაკითხული ტექსტის მიხედვით, მუხლი 15 ითვალისწინებს, რომ პაციენტს ეცნობება დაავადების სავარაუდო მიზეზებისა და მიმდინარეობის, დაგეგმილი პროცედურის, ალტერნატივებისა და გართულებების შესახებ; მუხლი 19 ამბობს, რომ მძიმე სიტუაციაში, როცა ინფორმაცია პაციენტის სულიერ მდგომარეობას სერიოზულად დაარღვევდა და დაავადებას გააუარესებდა, დიაგნოზი შეიძლება დაიმალოს, გადაწყვეტილება კი ექიმს ეკუთვნის; მუხლი 20 პაციენტს უფლებას აძლევს, თავად აკრძალოს მისთვის ინფორმაციის მიცემა; მუხლი 24 სამედიცინო ჩარევებისთვის პაციენტის თანხმობას მოითხოვს. პალატის ევფემიზმის მსგავსი რამ 1998 წლის ტექსტში იმ გამონაკლისს შეესაბამება, რომლის დროსაც დიაგნოზი შეიძლება დაიმალოს, დონცოვას მიერ საკუთარი ავადმყოფობის დეტალების არიდება კი ინფორმაციაზე უარის უფლებას უახლოვდება. ეს შესაბამისობა კი არა, მკითხველის მიერ გასავლები პარალელია. ტექსტი ოფიციალური წყაროდან კი არა, კანონმდებლობის საიტზე არსებული ასლიდან წავიკითხე და შემდგომი ცვლილებები არ შემიმოწმებია. რომანის თურქული თარგმანის დეტალები (მთარგმნელი, გამოცემის წელი) ვერ გადავამოწმე; ამ ტექსტის არც ერთი მტკიცება თურქულ გამოცემას არ ეყრდნობა.
1953 წლიდან დღემდე
რა გადამოწმდა და რა რჩება გაურკვეველი
- წერის წლები: სოლჟენიცინის ცენტრის ქრონოლოგია ამბობს 1963-67; რომანის Wikipedia-ს გვერდი დასრულებას 1966 წლის შუაში აყენებს და ხელნაწერს 1966 წლის ივნისამდე „ახალ მირში“ გაგზავნილად აჩვენებს. წინააღმდეგობა შეიძლება არც იყოს (ნაწილები სხვადასხვა წელს შეიძლებოდა დასრულებულიყო); წყაროები ამას არ ხსნის.
- მოსკოვის განხილვა: OSA Archivum-ის ჩანაწერი მხოლოდ „1966“-ს და „მოსკოვის მწერალთა ორგანიზაციის პროზის სექციის ბიუროს“ ამბობს. იმავე Wikipedia-ს გვერდი ამბობს „17 ნოემბერი 1966, მწერალთა ცენტრალური კლუბი“; დღე და ადგილი ამიტომ ტექსტში არ შევიდა.
- აკრძალვა და გამოცემაზე უარი: დისიდენტური ბიულეტენი (ივნისი 1968) წერს, რომ „ახალმა მირმა“ აკრძალა, მწერალთა კავშირის სეკრეტარიატმა კი გამოცემას ხელი შეუშალა; Time (სექტემბერი 1968) აცხადებს, რომ ხელისუფლებამ ხანგრძლივი დავის შემდეგ დაბეჭდვაზე უარი თქვა, და 1967 წლის სექტემბრის შეხვედრას მწერალთა კავშირთან. რომანის Wikipedia-ს გვერდი ამბობს „1967 წელს რუსეთში აიკრძალა“; ეს თარიღი და ზემოთ ორი მონათხრობი პირველად დოკუმენტთან არ შემიდარებია.
- დასავლური გამოცემები: 1968 წელი რამდენიმე წყაროში თანმიმდევრულია (სოლჟენიცინის ცენტრი, Britannica, NYU ჩანაწერი, OpenLibrary). პირველი რუსული გამოცემა: რომანის Wikipedia-ს გვერდის ყდის წარწერა გერმანიის Posev-ს ასახელებს; სოლჟენიცინის ცენტრის ქრონოლოგია პარიზს; Britannica „იტალიელ და სხვა ევროპელ გამომცემლებს“. ვერ გავარკვიე. Wikipedia-ს გვერდი სოლჟენიცინზე ერთ ადგილას გამოცემას 1966-ს ათარიღებს, ბიბლიოგრაფიაში კი 1968 წერია; 1966 არ ავიღე. ინგლისური თარგმანისთვის Dial Press 1968 NYU ჩანაწერსა და Time-ს ემთხვევა; Time ასევე ასახელებს Bodley Head-სა და Farrar, Straus & Giroux-ს და წერს, რომ ავტორმა განაცხადა, ამ გამომცემლებისთვის ნებართვა არ მიუცია. მთარგმნელთა სახელები არ გადამიმოწმებია.
- დიაგნოზი: სოლჟენიცინის ცენტრი ამბობს „სემინომა“, ერთი ესე (The Millions) „იშვიათი კუჭის კიბო“; ვერ შევათავსე. რომ სიმსივნე ბანაკში ოპერაციით ამოიღეს და დიაგნოზი არ უთხრეს, NYU ჩანაწერიდანაა; ასევე რადიოთერაპია ტაშკენტში რეციდივის შემდეგ.
- მკურნალობა: ავტორის საკუთარი სიტყვები ნობელის ტექსტში: 1954 წელს ტაშკენტში განიკურნა. რადიოთერაპია გვხვდება NYU ჩანაწერსა და The Millions-ში (გაზაფხული 1954). რომანის Wikipedia-ს გვერდი რემისიას „ისიკ-ყულის ფესვის“ ექსტრაქტს უკავშირებს; მე ავტორის საკუთარ მონათხრობს და რადიოთერაპიას მივყევი.
- რომანის ადგილი და დრო: Wikipedia ამბობს 1955 წლის გაზაფხული, ტაშკენტი, მე-13 პალატა; კრაიტონი „1950-იანი წლების ბოლო, უზბეკეთი“. მცირე წინააღმდეგობა; ტექსტში ორივე მოვიყვანე.
- დონცოვა: რეალური პროტოტიპი ვერ ვიპოვე. სოლჟენიცინის ცენტრი წერს, რომ ის პაციენტებზე გამოყენებული სხივის დოზებისგან ავად ხდება კიბოთი; კრაიტონი მხოლოდ იმას ამბობს, რომ საკუთარი ავადმყოფობის დეტალებს გაურბის. ცენტრის გვერდი გაგრძელებას არ აღწერს.
- ნობელი: 1970 წელი ნობელის ფონდის ტექსტში მხოლოდ საავტორო უფლების სტრიქონიდან და მისამართიდან გამომდინარეობს, სოლჟენიცინის ცენტრი კი პრემიაზე და იმაზე წერს, რომ ცერემონიას ვერ დაესწრო. პრემიის დღე და თვე არ გადამოწმებულა; ღერძზე წლის შუაშია დახატული.
- პაციენტის უფლებების დებულება: ოფიციალური ორგანო №23420, 1998 წლის 1 აგვისტო; მუხლების ნომრები და შინაარსი წაკითხულია კანონმდებლობის საიტზე არსებული ასლიდან და არ შეუდარებია ოფიციალურ ტექსტს ან შემდგომ ცვლილებებს.
- გუშინდელი ყუთი: 146-ე დღის „ხვალ“ ყუთში დაპირებული წერის წლები, გამოუცემლობის მიზეზი, დასავლეთში გამოსვლის წელი და ავტორის მკურნალობასთან კავშირი დამუშავდა; „გამოუცემლობის მიზეზზე“ პირველადი დოკუმენტის წაკითხვა ვერ მოხერხდა; Time და დისიდენტური ბიულეტენი ორივე ეპოქის მეორეული ან ჟურნალისტური მონათხრობია.
ერთი კანონზომიერება ოთხ ოჯახში: ლი, ფრაუმენი და მემკვიდრული კიბოს სინდრომი, 1969
დღეს კიბო პალატიდან წავიკითხეთ, პაციენტის თვალით. ხვალ ვუყურებთ ამბავს, რომელიც ერთ ოჯახში თაობიდან თაობაში მეორდება: სინდრომს, რომელიც ფრედერიკ ლიმ და ჯოზეფ ფრაუმენიმ 1969 წელს აღწერეს. გადავამოწმებ პირველი პუბლიკაციის წელს და ჟურნალს, რამდენი ოჯახი შეისწავლეს და რომელ წელს დამყარდა ამ სინდრომის კავშირი TP53 გენთან.
ავტორის შენიშვნა: ამ ტექსტში ყველაზე მეტად ლიტერატურასა და დოკუმენტს შორის ზღვარს ვაკვირდებოდი. სოლჟენიცინის საკუთარი სიმსივნე ნობელის ტექსტში ერთი წინადადებაა; კოსტოგლოტოვის სიმსივნე რომანში მთელია. ორივეს არევა ადვილია და მაცდუნებელი; ამიტომ ვცადე ცალ-ცალკე დამეჭირა, რომელი ინფორმაციაა ავტორის საკუთარი სიტყვა და რომელი მკითხველის ინტერპრეტაცია. რომანის ბევრი დეტალი გარდა ამისა მხოლოდ მეორეული წაკითხვებიდან ავიღე.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Solzhenitsyn A. Biographical (1970). nobelprize.org, Literature 1970 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Aleksandr Solzhenitsyn Center. Timeline; Cancer Ward. solzhenitsyncenter.org (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Crichton P. Cancer Ward. BMJ Medical Classics. BMJ 2007;335(7621):673. doi:10.1136/bmj.39329.524942.34 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Coulehan J. Cancer Ward (კომენტარი, 5 მარტი 1998). NYU Literature, Arts, and Medicine Database. medhum.med.nyu.edu (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- A Chronicle of Current Events. No. 2, 30 ივნისი 1968: About Solzhenitsyn. chronicle-of-current-events.com (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- OSA Archivum. AS 237: Transcript of a Discussion of Solzhenitsyn's "Cancer Ward" (1966). catalog-legacy.osaarchivum.org (წაკითხულია ჩანაწერის რეზიუმე).
- Time. The Writer as Russia's Conscience. 27 სექტემბერი 1968 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- The Millions. Holding a Vigil for a People's History: an Appreciation of Solzhenitsyn's Cancer Ward. themillions.com (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Hasta Hakları Yönetmeliği, Resmî Gazete 1 აგვისტო 1998, №23420 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი alomaliye.com-ზე არსებული ასლიდან; არ არის ოფიციალური წყარო).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი ნაწილი ამ ტექსტისთვის თავიდან არ წაკითხულა).
ეს ტექსტი „365 დღე კიბოს ისტორიაში“ სერიის 147-ე დღეა და რომანის სამედიცინო და ეთიკურ კონტექსტს ისტორიულ წაკითხვად წარმოადგენს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია და არა დიაგნოზი ან მკურნალობის რეკომენდაცია. მკურნალობის გადაწყვეტილებებზე გაესაუბრეთ თქვენს ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ ერთ მეორეულ წყაროს, მხოლოდ რეზიუმეს ან წაუკითხავ ტექსტს ეფუძნება, ფაქტების შემოწმების შენიშვნებშია მონიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
