ერთი ფანჯარა, ცხრამეტი წელი: სესილი სონდერსი და St Christopher's, 1967
ამ სტატიაში
ერთი ფანჯარა, ცხრამეტი წელი: სესილი სონდერსი და St Christopher's, 1967
გუშინ 1966 წლის ნობელის პრემია ორ ნახევრად წავიკითხეთ (დღე 145): ადამიანი, რომელიც მიზეზს ეძებდა, და ადამიანი, რომელიც მკურნალობას ეძებდა; ორივემ საკუთარ ლექციაში თავად დაასახელა თავისი ცოდნის საზღვრები. დღეს ამ საზღვრის მეორე მხარეს ვიყურებით. რა ემართება პაციენტს, როცა მკურნალობა დასრულდა ან არასოდეს გაჭრა? ამ სერიის ისტორიების უმეტესობაში პასუხი მოუყოლელი დარჩა. 1967 წლის ზაფხულში ლონდონის სამხრეთ-აღმოსავლეთში კარი გაიღო და ეს კითხვა შენობის, კვლევითი პროგრამისა და ცნების სახელი გახდა.
ფანჯრის დაპირება
სესილი სონდერსის თხრობით, 1993 წლის ზეპირი ისტორიის ინტერვიუში (UCLA), 1947 წელს ის ლონდონის საავადმყოფოში სოციალურ მუშაკად მუშაობდა (მაშინდელი სახელწოდებით lady almoner). მან დევიდ ტასმა გაიცნო: ორმოცი წლის, ოპერაციას არდაქვემდებარებული კიბოთი, ნათესავების გარეშე და ცოტა მეგობრით. BMJ-ის ნეკროლოგი მას პოლონეთში დაბადებულ ებრაელ ემიგრანტად აღწერს და არჩვეის საავადმყოფოს ასახელებს. სონდერსი მას ჯერ ამბულატორიულად აკვირდებოდა; შემდეგ დატვირთულ ქირურგიულ პალატაში გატარებული დაახლოებით ორი თვის განმავლობაში, საკუთარი დათვლით, დაახლოებით ოცდახუთჯერ ესტუმრა.
ტასმამ სიცოცხლე 1948 წლის 25 თებერვალს დაკარგა და სონდერსს 500 ფუნტი დაუტოვა. სონდერსის გადმოცემით, მან თქვა, რომ ამ ფულით აგებულ სახლში ფანჯარა სურდა ყოფილიყო და მხოლოდ ის უნდოდა, რაც სონდერსის გონებასა და გულში იყო. სონდერსი მას თანამედროვე ჰოსპისური მოძრაობის ნამდვილ დამფუძნებელს უწოდებს, ამბობს, რომ ჰოსპისის იდეა 1948 წელს ჩამოყალიბდა, და ამატებს, რომ სახლის იმ ფანჯრის გარშემო აგებას ცხრამეტი წელი დასჭირდა. ეს არის მოწმის ჩარჩო, რომელიც მოვლენიდან ორმოცდახუთი წლის შემდეგ საკუთარ ცხოვრებაზე ჰყვება; უნდა წაიკითხოს როგორც მოწმობა და არა როგორც ისტორიული განაჩენი.
სამი პროფესია, ერთი კითხვა
სონდერსი 1918 წელს ბარნეტში დაიბადა (BMJ). როცა მეორე მსოფლიო ომი დაიწყო, მან ოქსფორდში სწავლა მიატოვა და St Thomas's-ის ნაითინგეილის მედდათა სკოლაში შევიდა; ზურგის ტკივილმა მედდობის გაგრძელება შეუშალა. კიდევ ერთი წლით დაბრუნდა ოქსფორდში, იმ დროისთვის დამახასიათებელი შემოკლებული ხარისხით დაასრულა და 1947 წელს სოციალურ მუშაკად დაიწყო მუშაობა (BMJ). 1940-იანი წლების ბოლოს ბეისუოთერის St Luke's-ში მოხალისედ მუშაობდა; ეს იყო სახლი სიცოცხლის დასასრულს მყოფი ღარიბებისთვის. ოცდაცამეტი წლის ასაკში St Thomas's-ში სამედიცინო სტუდენტად მიიღეს და 1957 წელს დაამთავრა (BMJ, King's College-ის არქივი და Wikipedia ამ წელზე თანხმდებიან).
King's College-ის არქივის ბიოგრაფიული შენიშვნის მიხედვით, 1958-1965 წლებში ის ჰაკნიში St Joseph's Hospice-ში იმყოფებოდა, რომელსაც მონაზვნები მართავდნენ, ამავე დროს პედინგტონის St Mary's საავადმყოფოში ტკივილის კვლევის სტიპენდია ჰქონდა. იქ მან დაახლოებით ათასი პაციენტის ჩანაწერებს აწარმოებდა. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან მოგვიანებით „total pain“-ად და დაგეგმილ ტკივილის მკურნალობად ცნობილი მიდგომის საფუძველი მხოლოდ ინტუიცია არ ყოფილა, არამედ წლების განმავლობაში დაგროვილი ავადმყოფობის ისტორიები. წყაროები St Joseph's-ის წლებზე ერთმანეთს არ ემთხვევა (იხ. ფაქტების შემოწმება).
ჯერ პირველი პაციენტი, შემდეგ ოფიციალური გახსნა
St Christopher's-ის საკუთარი ისტორიის გვერდის მიხედვით, პირველი პაციენტი, მისის მედჰერსტი, 1967 წლის 13 ივლისს მიიღეს. ჰოსპისის პატრონმა, პრინცესა ალექსანდრამ, ის ოფიციალურად 1967 წლის 24 ივლისს გახსნა. ანუ შენობა ცერემონიამდე თერთმეტი დღით ადრე უკვე მუშაობდა. ადგილი 1963 წელს შეირჩა: ვიზიტორებისთვის ადვილად მისაწვდომი, ძველი ხეებით. მშენებლობა 1965 წლის გაზაფხულზე დაიწყო, ორი წელი გაგრძელდა და, დაწესებულების ცნობით, დაახლოებით 480 000 ფუნტი დაჯდა. 1968 წლისთვის ჰოსპისში იყო სამი სტაციონარული განყოფილება, თითოეულში 18 საწოლით, ამბულატორია და ხანგრძლივი ყოფნისთვის ფლიგელი. ტასმასადმი მიძღვნილი ფანჯარა დღესაც იქაა.
დაწესებულების საიტზე არსებული მოგონების მიხედვით, ერთ-ერთი თანამშრომელი იხსენებს, რომ შენობა სამ საყრდენზე იდგა: სტაციონარი, კვლევა და განათლება. St Christopher's იყო ადგილი, რომელიც არა მხოლოდ უვლიდა, არამედ ზომავდა და ასწავლიდა.
სიახლის სახელი: „total pain“
რას ნიშნავს „total pain“ და საიდან მოდის?
ცნება ამბობს, რომ ტკივილი მხოლოდ სხეულის სიგნალი არ არის: სონდერსის გადმოცემით, ფიზიკური სიმპტომები, გონებრივი ტანჯვა, სოციალური და ემოციური პრობლემები ერთად ქმნის ტკივილის განცდას (BMJ და Clark სულიერ განზომილებასაც ასახელებენ). პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ პაციენტს არა მხოლოდ „სად გტკივა?“ ეკითხებიან, არამედ სამუშაოზე, ოჯახზე, შიშზე და აზრის ძიებაზეც, და თითოეული განზომილებისთვის ცალკე პასუხი იძებნება. წყაროს საკითხი ღიაა. დევიდ კლარკის (გლაზგო) გადმოცემით, სონდერსმა გამოთქმა პირველად 1959 წლის 23 ოქტომბრის Nursing Times-ის ტექსტში თავისუფლად გამოიყენა და დაწერა, რომ განცდის დიდი ნაწილი გონებრივი რეაქციისგან შედგება და მხოლოდ გამაყუჩებლებით არ მსუბუქდება (კონცეპტუალური რეზიუმე). სრული განმარტება კლარკის მიხედვით 1964 წელს Prescribers' Journal-ში გამოჩნდა. მაქსინ რატნერის 2023 წლის სტატია 1959 წლის ნაწყვეტს ადასტურებს, მაგრამ 1964 წლისთვის Nursing Mirror-ის სტატიაზე (14 თებერვალი) მიუთითებს და Prescribers' Journal-ს არ ახსენებს. პირველწყაროები ამ ტექსტისთვის თავად არ წამიკითხავს.
რა იყო ახალი და რა ძველი?
სონდერსის წვლილს ზოგჯერ აჯამებენ როგორც „მორფინის რეგულარულად მიცემის გზის პოვნას“. ეს რეზიუმე არასრულია. კლარკის გადმოცემით, მორფინისა და კოკაინის ნარევი 1890-იან წლებში ბრომპტონის კიბოს საავადმყოფოს ქირურგმა ჰერბერტ სნოუმ შესთავაზა (Snow, BMJ, 19 სექტემბერი 1896). ბრომპტონის საავადმყოფომ ნარევი 1952 წელს გამოაქვეყნა სახელით „Haustus E“, ხოლო სონდერსმა 1958 წელს St Thomas's Hospital Gazette-ის სტატიაში შეაქო. იმავე ბლოგის მიხედვით, „რეგულარული მიცემა“ St Luke's-ში 1935 წელს არის ჩაწერილი. ანუ სონდერსი ნულიდან არ დაწყებულა: არსებული პრაქტიკა სისტემატურ ჩაწერას, გაზომვასა და სწავლებას დაუკავშირა.
უფრო გამორჩეული წვლილი იყო კვლევითი კულტურა, რომელიც 1960-იანი წლების ჩანაწერებიდან 1970-იანებამდე გრძელდებოდა. წელი, როცა რობერტ ტვაიკროსი St Christopher's-ს შეუერთდა, წყაროებში სადავოა (1968 ან 1971; იხ. ფაქტების შემოწმება). კლარკის ბლოგი გადმოგვცემს, რომ ტვაიკროსმა 1974 წელს აჩვენა: პერორალური დიამორფინი სრულად შეიწოვება, მორფინი კი დაახლოებით ორი მესამედით; 1977 წელს მან განაცხადა, რომ კოკაინის ეფექტი ზღვრულია და ტოლერანტობა რამდენიმე დღეში ვითარდება; შედეგად St Christopher's-მა 1977 წლის მაისში პაციენტები მხოლოდ პერორალურ მორფინზე გადაიყვანა. კანადური კვლევა (მელზაკი, მაუნტი და გორდონი, 1979) ნარევსა და პერორალურ მორფინს შორის მნიშვნელოვან განსხვავებას ვერ პოულობს; ორივემ ტკივილი პაციენტების დაახლოებით 85 პროცენტში შეამსუბუქა. ეს არის „მეცნიერების თვითგამოსწორების“ მოტივის წყნარი მაგალითი.
ფასი და საზღვრები
პირველი, ხელმისაწვდომობა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის გვერდი ამბობს, რომ ყოველწლიურად დაახლოებით 40 მილიონ ადამიანს სჭირდება პალიატიური მზრუნველობა და სიცოცხლის დასასრულს მყოფთა მხოლოდ 14 პროცენტი იღებს მას (გვერდი მონაცემების წელს არ აკონკრეტებს). ანუ სიდენჰემის 54-საწოლიანი მოდელი ერთი დაწესებულების მაგალითია; ის არ აღწერს, როგორ ნაწილდება მზრუნველობა მსოფლიოში. მეორე, დაფინანსება: დაწესებულების საიტის მიხედვით, ჰოსპისი მხარდამჭერთა შემოწირულობებით აშენდა; BMJ-ის მიხედვით, 1970 წლისთვის საოპერაციო ხარჯების ორ მესამედს ეროვნული ჯანდაცვის სამსახური ფარავდა. მესამე, თავად ცნება: რატნერი (2023) „total pain“-ს ერთდროულად მოწიწებითა და გადაფასებით განიხილავს; ამ კრიტიკის დეტალებს არ გადმოვცემ, რადგან მხოლოდ რეზიუმე წავიკითხე. მეოთხე, საწყის ნარევში არსებული კოკაინი: ფართოდ გამოყენებული პრაქტიკა მაშინ მიატოვეს, როცა მონაცემები გამოჩნდა. ეს ტექსტი ისტორიული წაკითხვაა; ის არ შეიცავს სამედიცინო რჩევას ტკივილზე ან სიცოცხლის დასასრულის მზრუნველობაზე.
რა დარჩა
- ტკივილის მრავალგანზომილებიანი შეფასება: სხეული, გონება, ურთიერთობები, აზრი
- გამაყუჩებლების გეგმით მიცემის იდეა, ტკივილის დაბრუნებამდე
- მზრუნველობის შიგნით ჩაწერა, კვლევა და სწავლება
- პაციენტთან ერთად ახლობლებზე ზრუნვა
რა დაეცა ან შესუსტდა
- შეხედულება „მკურნალობა დასრულდა, გასაკეთებელი აღარაფერია“
- ნარევში არსებული კოკაინი (St Christopher's-ში 1977 წელს მიატოვეს)
- სიცოცხლის დასასრულს მყოფი პაციენტის საავადმყოფოს განაპირას დატოვება
ფანჯრიდან ჰოსპისამდე: 1947-2005. ღერძი 1945 წლიდან 2010 წლამდე გრძელდება. მწვანე ნიშნები თარიღებია, რომლებზეც რამდენიმე წყარო თანხმდება; ქარვისფერი ნიშნები თარიღებია, სადაც წყაროები ეწინააღმდეგება (ტასმასთან პირველი შეხვედრა, St Joseph's-ის წლები, „total pain“-ის სრული განმარტება); ლურჯი ნიშანი ერთ მოწმობაზე დაფუძნებულ თარიღს აჩვენებს (დღე, როცა ტასმამ სიცოცხლე დაკარგა). განიერი ზოლები ხანგრძლივობას აჩვენებს. მხოლოდ წლით ცნობილი თარიღები წლის შუაშია დახატული.
ჯერ თავშესაფარი, შემდეგ დირექტივა
თურქეთში პალიატიური მზრუნველობის ისტორიის 2023 წლის მიმოხილვის მიხედვით (ეკინჯი და ბიოლუქტაში; ერთადერთი წყარო), 1896 წელს დაარსებული დარიულაჯეზე ჰოსპისის ლოგიკით შექმნილ პირველ დაწესებულებად ითვლება, ხოლო თურქეთის ონკოლოგიის ფონდის მიერ 1993-1997 წლებში შექმნილი მოვლის სახლი თანამედროვე გაგებით პირველად სახელდება. იმავე მიმოხილვის მიხედვით, 2014 წელს მომზადდა კანონმდებლობა და სერვისები სოციალური დაცვის ქვეშ მოექცა, ხოლო 2015 წლის 7 ივლისს ჯანდაცვის სამინისტრომ გამოსცა „პალიატიური მზრუნველობის სერვისების გამოყენების პრინციპების დირექტივა“. დარიულაჯეზეს „ჰოსპისის ლოგიკა“ მიმოხილვის ინტერპრეტაციაა და St Christopher's-ის მოდელთან იგივედ არ უნდა იქნეს გაგებული. ეს თარიღები ოფიციალური ტექსტებით არ შემომიმოწმებია; ცენტრებისა და საწოლების დღევანდელ რაოდენობაზეც სანდო აქტუალური წყარო ვერ ვიპოვე, ამიტომ ციფრს არ ვასახელებ.
1947 წლიდან დღემდე
რა გადამოწმდა და რა რჩება გაურკვეველი
- გახსნის თარიღი: 13 ივლისი 1967 (პირველი პაციენტი) და 24 ივლისი 1967 (ოფიციალური გახსნა) St Christopher's-ის ორი საკუთარი გვერდიდანაა; ერთი არქივის ბლოგი გახსნას 24 ივლისს ასახელებს. BMJ, Wikipedia და King's College მხოლოდ „1967“-ს ამბობენ. წინააღმდეგობა არ არის; სიტყვა „გახსნა“ ორ ცალკე მოვლენაზე შეიძლება მიუთითებდეს.
- მშენებლობა და ღირებულება: დაწესებულების საიტი ამბობს „1965 წლის გაზაფხული“ და დაახლოებით 480 000 ფუნტი; არქივის ბლოგი ასახელებს 22 მარტი 1965 ცერემონიას (ლორდი ტერლოუ და სონდერსი) და 1966 წლამდე 400 000 ფუნტზე მეტ შემოწირულობას; ისინი ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგებიან. 54 საწოლი დაწესებულების განცხადებაა 1968 წლისთვის; ბლოგი დაგეგმილ რაოდენობას სხვაგვარად ასახელებს.
- ტასმა: სონდერსის 1993 წლის ინტერვიუს მიხედვით, ისინი 1947 წელს გაეცნენ, მან სიცოცხლე 1948 წლის 25 თებერვალს დაკარგა და 500 ფუნტი დატოვა. Wikipedia შეხვედრას 1948 წელს აყენებს. საავადმყოფო არჩვეია (BMJ და არქივის ბლოგი). BMJ მას პოლონეთში დაბადებულ ებრაელ ემიგრანტს უწოდებს, King's College-ის გვერდი — ვარშავის გეტოდან დევნილს; ამ ორის შეჯერება ვერ შევძელი. „ფანჯრის“ სიტყვები სონდერსის გადმოცემაა.
- მედდობის წლები: BMJ მედდობაში შესვლას 1944 წლად ასახელებს, Wikipedia — 1940-1944 სწავლას. წინააღმდეგობა ვერ გადავჭერი, ამიტომ ტექსტში წელი არ არის მითითებული.
- St Joseph's-ის წლები: King's College-ის არქივი: 1958-1965; Wikipedia: 1952 წლიდან დაწყებული შვიდი წელი. ტექსტი King's College-ს მიჰყვება. სამედიცინო განათლება 1951-1957 (King's College, Wikipedia; BMJ ამბობს „33 წლის ასაკში მიიღეს“) სამ წყაროში თანხვედრაშია.
- „Total pain“: კლარკი (ბლოგი, მეორეული): 1959 Nursing Times — პირველი თავისუფალი გამოყენება, 1964 Prescribers' Journal — სრული განმარტება. რატნერი (2023): 1959 წლის ნაწყვეტი დასტურდება (გვერდის ნომერი ორ ადგილას განსხვავდება: 1082 და 1031-1032), 1964 წლისთვის Nursing Mirror-ზე მიუთითებს და Prescribers' Journal-ს არ ახსენებს. ეს ორი ვერ შევათანხმე; პირველწყაროები არ წამიკითხავს. 1959 წლის წინადადება კონცეპტუალური რეზიუმეა.
- ბრომპტონის ნარევი: სნოუ 1896, Haustus E 1952, 1935 წლის St Luke's ჩანაწერი, ტვაიკროსის 1974 წლის შეწოვის შედეგი, კოკაინის მიტოვება 1977 წლის მაისში და კანადური კვლევა 1979 ერთადერთი მეორეული წყაროდანაა (კლარკის ბლოგი); ორიგინალური სტატიები არ წამიკითხავს. ტვაიკროსის შეერთების წელზე არქივის ბლოგი 1968-ს ამბობს, Wikipedia — 1971-ს.
- „პირველის“ მტკიცებები: St Christopher's თანამედროვე ჰოსპისური მოძრაობის დასაწყისად მოიხსენიება (King's College); St Luke's და St Joseph's მასზე ადრეც უვლიდნენ პაციენტებს. ამიტომ „პირველი ჰოსპისი“ არ დამიწერია.
- ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია: 40 მილიონისა და 14 პროცენტის ციფრები გვერდზე მონაცემების წლის გარეშეა; იმავე საიტზე არსებულ 2020 წლის 5 აგვისტოს ინფორმაციულ ფურცელთან ვერ შევადარე.
- თურქეთი: ერთი მიმოხილვა (ეკინჯი და ბიოლუქტაში, 2023). ცენტრებისა და საწოლების რაოდენობა და „ჰოსპისი არ არის“ ძველ მეორეულ ტექსტებში 2016-2018 წლების მედიის გადმოცემებია; შეიძლება მოძველებული იყოს, ამიტომ არ დამიწერია.
- გუშინდელი ყუთი: 145-ე დღის „ხვალ“ ყუთში დაპირებული გახსნის თარიღი, „total pain“-ის წყარო და სონდერსის გზა განხილულია; „total pain“-ის სრული წყარო ვერ გაირკვა.
რომანი და პალატა: სოლჟენიცინი და „კიბოს კორპუსი“ (1960-იანი წლების მეორე ნახევარი)
დღეს სიცოცხლის დასასრულის მზრუნველობა დაწესებულებად გავაყოლეთ თვალი. ხვალ იმავე წლების ლიტერატურაში მის შესატყვისს შევხედავთ: ალექსანდრე სოლჟენიცინის რომანს „კიბოს კორპუსი“. გადავამოწმებ, რომელ წლებში დაიწერა, რატომ ვერ გამოიცა საბჭოთა კავშირში, რომელ წელს გამოჩნდა დასავლეთში და როგორ უკავშირდება ავტორის საკუთარ მკურნალობას.
ავტორის შენიშვნა: St Christopher's-ის ამბის კითხვისას ყველაზე მეტად ის დამამახსოვრდა, რომ თითქმის ყველა „პირველის“ წინადადება ან თავად სონდერსის მოგონებას უბრუნდება, ან დაწესებულების საკუთარ გვერდს. ეს მათ არასწორს არ ხდის, მაგრამ აჩვენებს, რომ დამოუკიდებელი დადასტურება არ არსებობს. ბრომპტონის ნარევის ისტორია იმავე მიზეზით კარგი გაკვეთილია: ცნობილი პრაქტიკა მისი გამომყენებლების საკუთარმა კვლევამ გაამარტივა.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- BMJ. Dame Cicely Saunders (ნეკროლოგი). BMJ 2005;331(7510):238. bmj.com/content/331/7510/238 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- St Christopher's Hospice. Our history; The voices that shaped us: Early years. stchristophers.org.uk (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Saunders C. Oral History Interview, 11 აგვისტო 1993 (John C. Liebeskind History of Pain Collection, UCLA; IASP-ის მიერ გამოქვეყნებული ნაწყვეტი). iasp-pain.org (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Clark D. 'Total pain': the work of Cicely Saunders and the maturing of a concept. End of Life Studies ბლოგი, გლაზგოს უნივერსიტეტი, 25 სექტემბერი 2014 (მეორეული; წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Clark D. The Brompton cocktail: 19th century origins to 20th century demise. End of Life Studies ბლოგი, გლაზგოს უნივერსიტეტი (მეორეული; წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Rattner M. 'Total pain': reverence and reconsideration. Front Sociol 2023;8:1286208. doi:10.3389/fsoc.2023.1286208 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- King's College London Archives. Saunders, Dame Cicely Mary Strode (1918-2005): ბიოგრაფიული შენიშვნა და არქივის ბლოგი. archives.kingscollections.org; cicelysaundersarchive.wordpress.com (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Ekinci G, Bölüktaş RP. Türkiye'de Palyatif Bakım Hizmetlerinin Organizasyonuna Yönelik Bir Değerlendirme. Journal of Health Professions Research 2023;5(1):19-27 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია. Supporting countries to strengthen palliative care. who.int (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი ნაწილი ამ ტექსტისთვის ხელახლა არ წაკითხულა).
ეს ტექსტი „365 დღე კიბოს ისტორიაში“ სერიის 146-ე დღეა და პალიატიური მზრუნველობის დაბადებას ისტორიულ წაკითხვად წარმოადგენს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია და არა დიაგნოზი ან მკურნალობის რეკომენდაცია. ტკივილისა და სიცოცხლის დასასრულის მზრუნველობის შესახებ გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ თქვენს ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც ერთ მეორეულ წყაროს, მხოლოდ რეზიუმეს ან წაუკითხავ ტექსტს ემყარება, ფაქტების შემოწმების შენიშვნებშია მონიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
