მიიღებს თუ არა სხეული სხვის ძვლის ტვინს? ე. დონალ ტომასი და გადანერგვის პირველი მცდელობები (1957-1959)
ამ სტატიაში
მიიღებს თუ არა სხეული სხვის ძვლის ტვინს? ე. დონალ ტომასი და გადანერგვის პირველი მცდელობები (1957-1959)
გუშინ მოგიყევით, როგორ გადავიდა გადანერგილი ქსოვილის უარყოფის ლოგიკა სიმსივნის შესახებ იდეაში, იმუნურ ზედამხედველობაში (დღე 133). დღეს იგივე ლოგიკა ექიმის წინაშე დაბრკოლებად დგას: პაციენტს სხვის ძვლის ტვინი მივცეთ. ამ წერილის გმირი ე. დონალ ტომასია, გუშინდელი ლუის ტომასისგან განსხვავებული პიროვნება. თავიდანვე ვიტყვი: ტომასის 1957 წლის სტატია წარმატების ანგარიში კი არა, ზღვარის გაზომვაა. წყაროები, გარდა ამისა, ერთმანეთისგან განსხვავდება პაციენტების რაოდენობასა და მონოზიგოტურ ტყუპებს შორის პირველი გადანერგვის თარიღში.
რადიაცია, ტყვია და გამოჟონილი იმედი
ისტორიის ლაბორატორიული ნაწილი შეჯამებულია ტომასის 1990 წლის ნობელის ლექციაში. ჯეიკობსონმა 1949 წელს აჩვენა, რომ სიცოცხლისთვის საშიშ დასხივებას დაქვემდებარებული თაგვები გადარჩნენ, თუ ელენთა ტყვიით იყო დაცული; თავდაპირველად ეს დაცვა ელენთიდან მომდინარე თხევად სტიმულატორებს მიაწერეს. მალევე ლორენცმა და თანაავტორებმა აჩვენეს, რომ იგივე დაცვა მიიღწეოდა ერთი ხაზის თაგვის ძვლის ტვინის ვენაში შეყვანითაც (ლიტერატურის სიაში თარიღია 1951). მეინმა და პრენმა 1955 წელს გამოაცხადეს, რომ ძვლის ტვინით დაცულმა თაგვებმა დონორი ხაზის კანის გრაფტები მიიღეს; ეს გულისხმობდა, რომ დონორის უჯრედები ცოცხლად დაფუძნდა. იგივე ორი სახელი გუშინ სარკომის სტატიასთან დაკავშირებით გვხვდებოდა; რომ ეს იგივე პირებია, წყაროდან ვერ გადავამოწმე, ეს ჩემი დასკვნაა.
ე. დონალ ტომასი დაიბადა 1920 წლის 15 მარტს ტეხასის ქალაქ მარჩში და 1946 წელს დაამთავრა ჰარვარდის სამედიცინო სკოლა (Britannica). მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მემუარის მიხედვით, პიტერ ბენტ ბრიგამის საავადმყოფოში ინტერნად ლეიკემიის პაციენტებს უვლიდა; 1950 წელს, MIT-ში გატარებულ წელს, პირველად იფიქრა ძვლის ტვინის გადანერგვაზე. 1955 წლის დასაწყისში მისმა ყოფილმა ბოსტონელმა კოლეგამ ჯოზეფ ფერებიმ იგი ნიუ-იორკის ქალაქ კუპერსტაუნში, მერი იმოჯინ ბასეტის საავადმყოფოში მიიწვია.
„ძვლის ტვინის ინტრავენური ინფუზია პაციენტებში, რომლებიც იღებენ დასხივებას და ქიმიოთერაპიას“
სტატია 1957 წლის 12 სექტემბერს გამოქვეყნდა ჟურნალის 257-ე ტომში, 491-496-ე გვერდებზე; სათაური იყო „Intravenous infusion of bone marrow in patients receiving radiation and chemotherapy“. ავტორებიდან ტომასი, ლოხტე და ლუ დავადასტურე; ნამუშევარს მხარს უჭერდა ატომური ენერგიის კომისია და აშშ-ის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სამსახური (Fred Hutch-ის გვერდი). ორიგინალური ტექსტი არ წამიკითხავს. აღწერილობების მიხედვით, გუნდმა 1955 წლის შემოდგომაზე პაციენტებს დონორის ძვლის ტვინი მისცა; ტვინი ნემსით ასპირაციით შეაგროვეს ნაყოფისა და ზრდასრული გვამებიდან, ოპერაციაზე ამოღებული ნეკნებიდან და მენჯის ძვლიდან.
მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მემუარი წერს, რომ პირველ სტატიაში დონორის შერჩევის გარეშე ძვლის ტვინის გრაფტები ექვს პაციენტში იყო მოხსენებული და მხოლოდ ერთი დროებითი გრაფტი იპოვეს. ნობელის ლექციაში ტომასი ამბობს, რომ ეს ერთადერთი დროებითი გრაფტი „ნამდვილ ძვლის ტვინის გადანერგვად ვერ ჩაითვლება“ (კონცეპტუალური შეჯამება). გუნდმა აჩვენა, რომ ადამიანის ძვლის ტვინის დიდი რაოდენობა ვენაში უსაფრთხოდ შეიძლება შეყვანა; სისხლის კოაგულაცია არ დაფიქსირებულა. ამავე დროს, საკუთარი სიტყვების კონცეპტუალური შეჯამებით, დაინახა, რომ ადამიანში ალოგენური გრაფტი ძალიან რთული იქნებოდა. Fred Hutch-ის გვერდის მიხედვით, დაავადებული ძვლის ტვინის გასანადგურებლად საკმარისი დასხივება არ მიცემულა, ხოლო სტატია განიხილავდა შესაძლებლობას, რომ გრაფტი მასპინძლის წინააღმდეგ დაავადებას გამოიწვევს. ეს წარმატების ისტორიად არ არის წარმოდგენილი; უნდა წაიკითხოს როგორც ზღვარის გამზომი ანგარიში.
შემდეგი ცალკე გზა იყო. გუნდი დაუბრუნდა ძაღლის მოდელს, სადაც შეიძლებოდა ჯიშშერეული ძაღლებითა და ერთი ნაგავის ლეკვებით მუშაობა; იმავე გვერდის მიხედვით, ამ მოდელს ქსოვილთა თავსებადობის მნიშვნელობის ჩვენებაზე დაახლოებით რვა წელი დასჭირდა. ნობელის ლექციის მიხედვით, ქსოვილების ტიპირებით შერჩეული ერთი ნაგავის ლეკვები, როგორც 1971 წელს იყო მოხსენებული, თითქმის ყოველთვის წარმატებული იყო, ხოლო მეტოტრექსატი გრაფტის მასპინძლის წინააღმდეგ დაავადების შესამცირებლად გამოიყენეს.
სამი სახის გადანერგვა, ერთი დაბრკოლება
ძვლის ტვინის გადანერგვა არის სისხლმბადი უჯრედების აღება სხვა ადამიანისგან (ალოგენური), მონოზიგოტური ტყუპისგან (სინგენური; 1959 წლის სტატიის სათაურის სიტყვით — „იზოლოგიური“) ან თავად პირისგან (აუტოლოგიური) და მათი შეყვანა (გამარტივებული განმარტება). ალოგენურ გადანერგვას ორმხრივი პრობლემა აქვს: მასპინძელმა შეიძლება დონორის უჯრედები უცხოდ მიიჩნიოს და უარყოს; დონორის უჯრედებმა შეიძლება მასპინძელი მიიჩნიონ უცხოდ და თავს დაესხან — ამას გრაფტი-მასპინძლის წინააღმდეგ დაავადება ეწოდება. მეორე პრობლემა გუშინდელი ისტორიის შებრუნებულია: იქ იმუნიტეტი უცხოს გამომრჩევი მცველი იყო; აქ იმუნური უჯრედები თავად არიან გადასანერგი.
მონოზიგოტურ ტყუპში ეს ორი პრობლემა არ არსებობს, რადგან ქსოვილთა აგებულება იდენტურია. ამიტომ ტყუპებს შორის გადანერგვა ერთდროულად მტკიცებულებაც იყო და ზღვარიც: აჩვენა, რომ ძვლის ტვინს შეუძლია ხელახლა დაფუძნება, მაგრამ ჩვეულებრივ პაციენტზე გამოსაყენებელი გადაწყვეტა არ შესთავაზა.
ფასი და ზღვარი: ნული გადარჩენილი, დაბრუნებადი დაავადება და თავსებადობის შანსი
პირველი ფასი თავად შედეგებია. პირველ სტატიაში ექვსიდან მხოლოდ ერთ პაციენტში ჩანდა დროებითი გრაფტი. მემუარის მიხედვით, 1958-1962 წლებში 154 პაციენტზე სცადეს ალოგენური გადანერგვა და ხანგრძლივად გადარჩენილი არ აღმოჩნდა; მკვლევართა უმეტესობამ დატოვა ეს სფერო. რიცხვი 154 ერთადერთი წყაროდანაა (მემუარი); გადამოწმება ვერ შევძელი. ესენი ძირითადად სიცოცხლისთვის საფრთხის შემცველ დაავადებას შეჯახებული ადამიანები იყვნენ; წყაროები იმდროინდელ ინფორმირებულ თანხმობას არ აღწერს. ამიტომ თანხმობაზე არაფერს ვამტკიცებ.
მეორე: ტყუპებს შორის გადანერგვის დროსაც დაავადება დაბრუნდა. ნობელის ლექციისა და მემუარის მიხედვით, 1959 წელს მოხსენებული პირველი ორი პაციენტი იყო ორი ბავშვი მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემიის გაფართოებული სტადიით, რომელთა დონორები მათი ტყუპები იყვნენ; დასხივების შემდეგ ტყუპის ძვლის ტვინი შეეყვანათ, ძვლის ტვინის ფუნქცია აღდგა, მაგრამ ლეიკემია რამდენიმე თვეში დაუბრუნდა. იმდროინდელი დასხივების სქემით გადანერგვამ დაავადება თავისით არ განკურნა. მემუარი ასევე ახსენებს 1960 წელს აპლასტური ანემიის მქონე შვიდი წლის ბავშვზე ტყუპისგან გადანერგვას, ალბათ, ძვლის ტვინის გადანერგვით პირველ განკურნებად; ერთადერთი წყარო.
მესამე: იმავე წლებში საფრანგეთში ჟორჟ მატემ, როგორც ცნობილია, შემთხვევით დასხივებულ იუგოსლავ მკვლევრებს ძვლის ტვინი მისცა (Rev Fr Etud Clin Biol 1959;4:226-238; მხოლოდ ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი). ნობელის ლექციის მიხედვით, მოგვიანებით შეფასებამ აჩვენა, რომ სარგებელი მცირე იყო; იმავე ლექციაში ნახსენებია, რომ მატეს ლეიკემიის პაციენტში სტაბილური ალოგენური გრაფტი მიიღეს, მაგრამ პაციენტს ქრონიკული გრაფტი-მასპინძლის წინააღმდეგ დაავადება განუვითარდა და ინფექციური გართულებებით სიცოცხლე დაკარგა (თარიღი მხოლოდ 1964 წლის წყაროთაა ცნობილი).
მეოთხე: თავსებადობა და უთანასწორობა. ნობელის ლექციის მიხედვით, გუდმა და თანაავტორებმა 1968 წლის ნოემბერში იმუნური უკმარისობის მქონე ჩვილში, ტომასის გუნდმა კი 1969 წლის მარტში გაფართოებული ლეიკემიის მქონე პაციენტში ჩაატარა თავსებადი ძმისგან გადანერგვა; Britannica 1968 წელს ახლობლისგან პირველ გადანერგვად ასახელებს, რაც ეწინააღმდეგება. ზოგადი ცოდნით, ძმის სრული ქსოვილოვანი თავსებადობის ალბათობა დაახლოებით ერთი მეოთხედია (გამარტივებულად); ეს ნიშნავს, რომ თავსებადი დონორის არმქონე პაციენტები შეიძლება უმრავლესობას წარმოადგენდნენ (ჩემი დასკვნა). შემდეგ წერილებში განსახილველი დონორთა სისტემები ამიტომაა მნიშვნელოვანი.
და ბოლოს, სიტყვა „პირველი“: Britannica პირველ წარმატებულ გადანერგვას ტყუპებს შორის 1956 წელს ათავსებს, მაგრამ ტყუპებს შორის გადანერგვების ანგარიში 1959 წლისაა; ერთი ჩანაწერი, რომელიც მატეს წარმოადგენს, მას არადამოკიდებული დონორისგან პირველ გადანერგვად ასახელებს; ნობელის ლექცია თავსებადი ძმისგან გადანერგვებს სხვა წლებში აყენებს. ეს განსხვავებული მტკიცებებია, ერთმანეთს ვერ ჩაანაცვლებს; „პირველს“ არ ვამბობ.
რჩება
- იმის ჩვენება, რომ ადამიანის ძვლის ტვინის დიდი რაოდენობა ვენაში უსაფრთხოდ შეიძლება შეყვანა
- ძაღლის მოდელი და ქსოვილთა თავსებადობის აუცილებლობის იდეა
- გრაფტი-მასპინძლის წინააღმდეგ დაავადების ერთგვარ ზღვრად აღიარება
ეცემა ან იზღუდება
- დაშვება „ტვინის მიცემა საკმარისია“
- დასხივების პირველი, არასაკმარისი სქემის საკმარისად მიჩნევა
- აზრი, რომ შეუსაბამო დონორებით ალოგენური გადანერგვა 1950-იანების ბოლოს იმედისმომცემი იყო
გადანერგვის ერთი იდეის გზა: 1949-დან 1990-მდე. ღერძი 1945-დან 1995-მდეა. მწვანე ნიშნები გადამოწმებული მითითების მქონე პუბლიკაციებია (1957, 1959); ლურჯი ნიშნები ნობელის ლექციიდან ან მეორეული წყაროდან აღებული თარიღებია. მოვლენები, რომელთათვისაც მხოლოდ წელია ცნობილი, წლის შუაში არის დახატული.
პირველი გადანერგვა თურქეთში: ორი წელი, ერთი სახელი
ერთი წყარო, Marmara Medical Journal-ში 1998 წლის სტატია (ჩეთინერი და სხვ.), წერს, რომ თურქეთში ძვლის ტვინის პირველი გადანერგვა 1977 წელს ანკარაში ჰაჯეთეპეს სამედიცინო ფაკულტეტის პროფ. დოქტ. კორკუტ ოზერკანმა ჩაატარა; გადანერგვის ტიპს არ მიუთითებს. სტუდენტური პროექტი (Bilkent, 2021) ოფიციალური ჩანაწერების მიხედვით 1978 წელს ასახელებს. ორი თარიღი ეწინააღმდეგება ერთმანეთს და არც ერთი ორიგინალური ჩანაწერით ვერ გადავამოწმე; ამიტომ წელს არ ვასახელებ და „პირველს“ არ ვამბობ. სტუდენტური პროექტის სხვა დეტალებიც არ გამომიყენებია.
1949-დან დღემდე
რა გადამოწმდა და რა ეწინააღმდეგება ერთმანეთს
- 1957 წლის სტატია: NEJM 257:491-496; 1957 წლის 12 სექტემბრის თარიღი Fred Hutch-ის გვერდიდან. ავტორებიდან ტომასი, ლოხტე და ლუ ერთ ჩანაწერში ჩამოთვლილია; ერთი გვერდი ოთხ ავტორზე საუბრობს, მეორე სახელი არ გადამიმოწმებია. PubMed-ის გვერდზე წვდომა ვერ მივიღე; ტექსტი არ წამიკითხავს.
- პაციენტების რაოდენობა: მემუარი და Fred Hutch ექვსზე საუბრობენ; ერთი ჩანაწერი აღწერს „ექვსი კიბოთი ან ლეიკემიით და ერთი მიელომით დაავადებული პაციენტი, სამმა სიცოცხლე დაკარგა, ორმა უპასუხა“. ორივე ერთმანეთს არ შევუსაბამე; ექვსი დავწერე.
- ერთი დროებითი გრაფტი: მემუარიდან და ნობელის ლექციიდან.
- ტყუპებს შორის გადანერგვები: JCI სტატიის სათაური და ავტორები (Thomas, Lochte, Cannon, Sahler, Ferrebee; 1959; doi:10.1172/JCI103949; გვერდები 1709-1716 გამოყვანილია დასკანერებული გვერდებიდან; ტომი არ გადამოწმებულა; ტექსტი არ წამიკითხავს). დეტალი „ორი ბავშვი, გაფართოებული მლლ, ლეიკემია რამდენიმე თვეში დაბრუნდა“ ნობელის ლექციიდან და მემუარიდანაა. Britannica პირველ წარმატებულ ტყუპთა გადანერგვას 1956 წელს ათავსებს; მემუარი 1957-1959 შუალედს გვაძლევს. არ გადაწყვეტილა.
- მატე 1959: მითითება ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერიდანაა (Mathé, Jammet, Pendic და სხვ.); შევამჩნიე, რომ ჩანაწერი ვინჩას არ ახსენებს, ამიტომ სახელი არ დამიწერია. ტექსტი არ წამიკითხავს.
- 154 პაციენტი: ერთადერთი წყარო (მემუარი; ავტორი გვერდზე ვერ დავინახე). „მკვლევართა უმეტესობამ დატოვა სფერო“ იმავე წყაროდანაა.
- 1960 წლის აპლასტური ანემიის მქონე ტყუპი: ერთადერთი წყარო (მემუარი); სახელი არ დასახელებულა.
- თავსებადი ძმა: ნობელის ლექცია გუდის 1968 წლის ნოემბრის ჩვილზე გადანერგვას ტომასის 1969 წლის მარტის ლეიკემიაზე გადანერგვისგან გამოარჩევს; Britannica ამბობს „1968 წელს ლეიკემიის პაციენტში ახლობელი დონორით“. ეწინააღმდეგება; ნობელის ლექციას მივყევი.
- კუპერსტაუნი და კოლუმბია: Britannica ტომასს 1955-1963 წლებში კოლუმბიის უნივერსიტეტთან აკავშირებს; სხვა წყაროები ბასეტის საავადმყოფოს ასახელებს. კავშირი არ შემიმოწმებია.
- ფორდი და სხვ.: ნობელის ლექციაში ტექსტში 1955, ლიტერატურის სიაში 1956 წერია; ამიტომ ტექსტში არ შევიტანე.
- თავსებადობის „ერთი მეოთხედი“ ალბათობა: ზოგადი ცოდნა; ამ წერილისთვის წყარო არ წამიკითხავს.
- თურქეთი: 1977 (Marmara Med J 1998; ჩეთინერი და სხვ., აკოღლუსა და ბუდაქ-ალფდოღანის 1997 წლის ანგარიშზე მითითებით) და 1978 (სტუდენტური პროექტი); არც ერთი ორიგინალური ჩანაწერით არ გადამოწმებულა.
- Wikipedia: მხოლოდ მინიშნება; წყაროთა სიაში არ შეტანილა. რადიაციის დოზები განზრახ არ არის მოცემული. ზოგიერთ საიტზე (PubMed) წვდომა შეზღუდული იყო.
როგორ აფრთხილებს ვირუსით დაინფიცირებული უჯრედი მეზობელს?
დღეს დავინახეთ, რომ იმუნიტეტის უჯრედები თავადვე არიან გადასანერგი. ხოლო როგორ აღმოაჩინეს იმავე 1957 წელს პატარა ნივთიერება, რომელსაც ვირუსს შეხვედრილი უჯრედი სხვა უჯრედების დასაცავად გამოყოფს, და რატომ გახდა ეს ისტორია სიმსივნემდე მიმავალი? ინტერფერონი, აიზაქსი და ლინდენმანი: მოგითხრობთ სახელების, წლისა და „პირველის“ მტკიცებების გადამოწმებით.
ავტორის შენიშვნა: ამ წერილის ადვილი გზა იქნებოდა გვეთქვა: „ტომასმა დაიწყო ძვლის ტვინის გადანერგვა და ნობელი მიიღო“. ჩემთვის ხელმისაწვდომი წყაროები ამბობს, რომ პირველი სტატია წარმატება კი არა ზღვარი იყო, შემდგომი ხუთი წელი წარუმატებლად გავიდა, ტყუპებს შორის გადანერგვის დროსაც დაავადება დაბრუნდა და „პირველის“ მტკიცებები ერთმანეთისგან განსხვავდება. პაციენტების რაოდენობასა და ტყუპებს შორის გადანერგვის თარიღზე წყაროები განსხვავდება; ტექსტები ვერ წავიკითხე. ეს ერთ სუფთა ისტორიამდე არ დამიყვანია.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Thomas ED, Lochte HL Jr, Lu WC et al. Intravenous infusion of bone marrow in patients receiving radiation and chemotherapy. N Engl J Med 1957;257:491-496 (მხოლოდ ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი; historyofmedicine.com-ის ჩანაწერი; ტექსტი არ წამიკითხავს).
- Thomas ED, Lochte HL Jr, Cannon JH, Sahler OD, Ferrebee JW. Supralethal whole body irradiation and isologous marrow transplantation in man. J Clin Invest 1959 (doi:10.1172/JCI103949; მხოლოდ სათაური და ავტორები; ტექსტი არ წამიკითხავს).
- Thomas ED. ნობელის ლექცია (1990), ნობელის ფონდი (nobelprize.org; წაკითხულია; შემაჯამებელი).
- Fred Hutchinson Cancer Center. A pioneering paper turns 50 (2007; fredhutch.org; წაკითხულია; მეორეული).
- National Academy of Sciences. ე. დონალ ტომასის ბიოგრაფიული მემუარი (nasonline.org; წაკითხულია; ავტორი გვერდზე ვერ დავინახე; მეორეული).
- Mathé G, Jammet H, Pendic B et al. Transfusions et greffes de moelle osseuse homologue chez des humains irradiés à haute dose accidentellement. Rev Fr Etud Clin Biol 1959;4:226-238 (მხოლოდ ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი; historyofmedicine.com-ის ჩანაწერი; არ წამიკითხავს).
- Britannica. E. Donnall Thomas (britannica.com; წაკითხულია; მეორეული).
- Çetiner M, Ratip S, Ovalı E, Kartı S, Bayık M, Akoğlu T. Bone marrow transplantation data for Marmara University School of Medicine: 1989-1998. Marmara Med J 1998;4 (წაკითხულია მხოლოდ შესავალი წინადადება).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (ზოგადი კონტექსტისთვის; შესაბამისი ნაწილი ამ წერილისთვის ამ სესიაში არ წაკითხულა.)
ეს წერილი სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ მე-134 დღეა და ისტორიულ მოვლენად მოგვითხრობს 1950-იანებში ძვლის ტვინის გადანერგვის მცდელობების დასაწყისს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია; არ წარმოადგენს დიაგნოსტიკის ან მკურნალობის რეკომენდაციას; დასხივების ან წამლის დოზა არ არის მოცემული. თქვენი ჯანმრთელობის შესახებ გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ მეორეულ წყაროს ეყრდნობა ან წაუკითხავია, მითითებულია ფაქტების შემოწმების შენიშვნებში.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
