სანამ მარკერი ნულამდე დაეცემა: მინ ჩიუ ლი, ქორიოკარცინომა და მეტოტრექსატი (1956)
ამ სტატიაში
სანამ მარკერი ნულამდე დაეცემა: მინ ჩიუ ლი, ქორიოკარცინომა და მეტოტრექსატი (1956)
გუშინ მოვყევით წამალზე, რომელიც უჯრედის საჭიროების გათვალისწინებით აიგო (დღე 131), და კითხვით დავასრულეთ: რა იქნებოდა, რომ არსებულიყო საზომი, რომელიც აჩვენებდა, რომ წამალმა სიმსივნე ნამდვილად აღმოფხვრა? დღევანდელი ამბავი ამ კითხვის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი პასუხია. 122-ე დღეს ვნახეთ, რომ ანტიფოლატები ბავშვთა ლეიკემიაში დროებით უკუგანვითარებას იწვევდა (ფარბერი, ამინოპტერინი). აქ წამლების იმავე ოჯახს მიმართავენ საშვილოსნოში განვითარებული იშვიათი კიბოს მიმართ, და ამბავს წამალზე მეტად გაზომვა განსაზღვრავს: ჰორმონი, რომლის გაზომვაც შესაძლებელია სისხლსა და შარდში. თავიდანვე ვიტყვი: წყაროები ერთმანეთს სცილდება სტატიის ავტორთა რიგში, მინ ჩიუ ლის სამსახურიდან დათხოვნის წელში და პირველი პაციენტის თარიღში.
რა იყო გესტაციური ქორიოკარცინომა?
გესტაციური ქორიოკარცინომა კიბოა, რომელიც საშვილოსნოში ვითარდება, როცა უჯრედები, რომლებიც ნორმაში პლაცენტას ჩამოაყალიბებდა, არანორმალურად მრავლდება (NCI-ის გვერდზე მოცემული განმარტების შესაბამისად, გამარტივებით). მეტოტრექსატამდე, NCI-ის თხრობით, ეს დაავადება თითქმის ყოველთვის სიცოცხლის დაკარგვით მთავრდებოდა; ლასკერის ფონდის გვერდი წერს, რომ მკურნალობის გარეშე დარჩენილი პაციენტების დაახლოებით 90 პროცენტმა სიცოცხლე დაკარგა. ორივესთვის ორიგინალური ჩანაწერი არ წამიკითხავს.
ამ სიმსივნეს გამორჩეული თვისება ჰქონდა: ის გამოიმუშავებს ადამიანის ქორიონულ გონადოტროპინს (hCG). hCG ჯანმრთელ ქალებში ორსულობის მარკერია; NCI-ის გვერდი ამბობს, რომ ის ტროფობლასტურ და სათესლე სიმსივნეებთან, ასევე ზოგიერთ მელანომასა და კარცინომასთანაც არის დაკავშირებული. ლასკერის გვერდი ამბობს, რომ ეს სიმსივნეები „გაზომვადი ჰორმონის“ გამოყოფენ და რომ ლის გუნდი ამ ჰორმონით აკვირდებოდა მკურნალობაზე პასუხს.
როი ჰერცი ამ საქმის მეორე ნახევარი იყო. NCI-ის გვერდის მიხედვით, 1946 წელს ის NCI-ის ენდოკრინოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი გახდა. მისი ადრინდელი პუბლიკაციებიც ჰორმონების სფეროდან იყო: ბაკლის 1959 წლის სტატიის ლიტერატურის სიაში ჩანს ჰერცის ორი Science-ის ჩანაწერი, 1944 და 1948 წლებისა; მეორის სათაური, არსებითად, არის „ფოლიუმის მჟავას ანტაგონისტის ჩარევა ესტროგენით სტიმულირებულ ქსოვილის ზრდაში წიწილის სასქესო გზებში“. მათი შინაარსი არ წამიკითხავს. ჩემი დასკვნა ასეთია: სერიის ჰორმონული ღერძი (დღე 91 ბითსონი, დღე 105 ლაკასანი) აქ გვერდითი გზით გადის ჰერცის ლაბორატორიაში, ფოლიუმის მჟავასა და ქსოვილის ზრდის კითხვით; ამას არც ერთი წყარო არ ამბობს.
მინ ჩიუ ლი (1919-1980; დაიბადა მუკდენში, მეორეული წყარო) NCI-ში ჰერცის გუნდს შეუერთდა. NCI-ის გვერდის მიხედვით, ლიმ ჯერ მეტასტაზური მელანომის მქონე პაციენტებში სცადა ანტიფოლატი; სიმსივნე არ უკუგანვითარდა, მაგრამ შარდის β-hCG შესამჩნევად დაეცა. ერთი მეორეული თხრობა ამ ცდებს Sloan Kettering-ში (1953-1955) ათავსებს; ორი თხრობა დეტალებში არ ემთხვევა, მაგრამ ორივე ამბობს, რომ hCG-ის დაცემა ქორიოკარცინომამდე იყო ნანახი.
„მეტოტრექსატით მკურნალობის გავლენა ქორიოკარცინომასა და ქორიოადენომაზე“
სტატია 1956 წელს გამოქვეყნდა ჟურნალის 93-ე წიგნის მე-2 ნომერში, 361-366 გვერდებზე. მისი სათაური იყო „Effect of methotrexate therapy upon choriocarcinoma and chorioadenoma“. ავტორები არიან ჰერცი, ლი და სპენსერი; მაგრამ რიგი წყაროს მიხედვით იცვლება. მონაცემთა ბაზის ჩანაწერი და 1959 წლის სტატიის ლიტერატურის სია ჰერცს პირველად აყენებს; NCI-ის გვერდი წერს „Li MC, Hertz R, Spencer DB“. ტექსტი არ წამიკითხავს; ამიტომ რიგი თვითონ არ დამიდგენია. NCI-ის გვერდი ამ ნამუშევარს ქიმიოთერაპიით სიმსივნის მეტასტაზების დოკუმენტირებულ პირველ რადიოგრაფიულ უკუგანვითარებად მოიხსენიებს და ამბობს, რომ პირველად მყარმა სიმსივნემ უპასუხა ქიმიოთერაპიას.
მუკერჯის თხრობა (ონლაინ ასლიდან; ჩემი შეჯამება): პაციენტი, რომლის ფილტვის სიმსივნეები სისხლდება, სტაბილიზდება და იღებს მეტოტრექსატს; ოთხი ციკლის შემდეგ მისი სიმსივნეები თითქოს ქრება, ხოლო ლი და ჰერცი შედეგს აქვეყნებენ. მუკერჯი მოვლენას 1956 წლის აგვისტოში ათავსებს; სხვა მეორეული თხრობა პირველ პაციენტს 1955 წელს აყენებს. რადგან არც ერთი სრულად არ ემთხვევა სტატიის 1956 წლის თარიღს და არც ერთმანეთს, არც პაციენტს ვასახელებ და არც დღეს.
ნამდვილი სიახლე ის იყო, რაც მას შემდეგ მოხდა, რაც სიმსივნე უხილავი გახდა. მუკერჯის მიხედვით, ლიმ სიმსივნის მიერ გამოყოფილი hCG კიბოს თითის ანაბეჭდად გამოიყენა: სიმსივნეები თუ მცირდებოდა და ქრებოდა, მაგრამ hCG ნორმას ოდნავ აღემატებოდა, ის დამატებითი ტოქსიკურობის მიუხედავად აგრძელებდა მეტოტრექსატს, სანამ hCG ნულამდე არ დაეცემოდა. მუკერჯი ასევე წერს, რომ პაციენტებს, რომლებსაც წამალი ადრე შეუწყვიტეს, დაავადება დაუბრუნდათ, ხოლო ვინც უფრო დიდხანს მკურნალობდა, წამლის შეწყვეტის შემდეგაც დაავადების გარეშე დარჩა. ერთი მეორეული თხრობაც იგივეს ამბობს. ეს არ არის წარმოდგენილი როგორც კონტროლირებადი შედარება (ჩემი შენიშვნა).
1958 წელს ჰერცმა და კოლეგებმა JAMA-ში 27 პაციენტისგან შემდგარი სერია აღწერეს; NCI-ის გვერდის მიხედვით, ხუთი სრულად განიკურნა (ორიგინალური სტატია არ წამიკითხავს). იმავე წელს ლიმ, ჰერცმა და ბერგენსტალმა New England Journal of Medicine-ში აღწერეს მკურნალობა ფოლიუმის მჟავისა და პურინის ანტაგონისტებით; მხოლოდ სათაური და ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი ვნახე. ლასკერის ფონდის გვერდის მიხედვით, ლის გუნდმა 1961 წელს მეტოტრექსატის მიმართ რეზისტენტული შემთხვევებისთვის დაამატა აქტინომიცინი D და ორი წამლის თანმიმდევრული გამოყენებით 500 პაციენტში 5-10 წლიანი 75-85 პროცენტიანი განკურნება აღნიშნა. NCI-ის გვერდი წერს, რომ განკურნების მაჩვენებელი 1962 წელს 80 პროცენტს მიაღწია.
სიმსივნის მარკერი: გაზომვადი კვალი
სიმსივნის მარკერი არის ნივთიერება, რომელსაც სიმსივნე ან ორგანიზმი სიმსივნეზე პასუხად გამოიმუშავებს და რომლის გაზომვა სისხლში ან შარდშია შესაძლებელი (ზოგადი ცოდნა; გამარტივებული თხრობა). განსხვავება აქ ის იყო, რომ სიმსივნე ჩანს თუ არა, არ არის იგივე კითხვა, რაც დარჩა თუ არა სიმსივნური უჯრედები. გამოკვლევა და გამოსახულებითი კვლევა სიმსივნის თვალით გარჩევად ნარჩენს აჩვენებს; hCG კი შეიძლება უხილავი უჯრედების კვალსაც ატარებდეს. ლის მიდგომა იყო, ეს მეორე კითხვა გაეხადა საზომად, რომელიც განსაზღვრავს, როდის შეწყდეს მკურნალობა. პასუხი განისაზღვრებოდა ჰორმონის ნულამდე დაცემით.
ამ ამბავსა და გუშინდელს (დღე 131) შორის კავშირი ასეთია: 5-ფტორურაცილში წამალი უჯრედის საჭიროების გათვალისწინებით დაიგეგმა; აქ წამალი დიდწილად მზად იყო და სიახლე იყო იმის გაზომვა, რამდენ ხანს უნდა მიეცათ. სერიის შემდეგ წერილებში სხვა მარკერებსაც შევხვდებით. გაფრთხილება: hCG-ის ამ საქმისთვის გამოსადეგობა იმაზეა დამოკიდებული, რომ ეს სიმსივნეები მას გამოიმუშავებს; ყველა კიბოს არ აქვს ასეთი გაზომვადი კვალი (ზოგადი ცოდნა, წყაროდან არა).
ფასი და საზღვარი: დამატებითი დოზების ფასი, იშვიათი დაავადება და უთანასწორობა
პირველი ფასი ტოქსიკურობაა. მუკერჯი წერს, რომ ლიმ დამატებითი ციკლები „დამატებითი ტოქსიკურობის მიუხედავად“ მისცა. თხრობის მიხედვით, NCI-ის ინსტიტუციურმა საბჭომ ეს დაინახა როგორც გადარჩენილად მიჩნეულ პაციენტებზე ზედმეტი დოზების მიცემა, ანუ მათი მოწამვლა, და ლი სამსახურიდან დაითხოვა. ეს დასაბუთება სხვა წყაროში ვერ დავადასტურე. ლის დათხოვნის თარიღიც წყაროებში განსხვავდება: ერთი მეორეული გვერდი 1957 ამბობს, მუკერჯის ტექსტი 1960-ის შუას; პოპულარული წერილი წელს არ ასახელებს. რომელია სწორი, არ ვამბობ. თავად ეს სხვაობა ეთიკური კითხვის ნიშანია: მკურნალობის შეწყვეტის წერტილს განსაზღვრავს ხილული სიმსივნის გაქრობა თუ გაზომვადი ჰორმონის ნულამდე დაცემა? თხრობის მიხედვით, საბჭომ პირველი საზომი აირჩია; მოგვიანებითმა შედარებებმა, მუკერჯის გადმოცემის მიხედვით, ლის მიმართულება გაამყარა.
მეორე საზღვარი რიცხვებია. წავიკითხოთ ფარდობითი და აბსოლუტური ეფექტი ერთად: 1958 წლის სერიაში 27 პაციენტიდან ხუთის სრული განკურნება დაახლოებით 19 პროცენტია (მარტივი დასკვნა); ანუ პირველ ანგარიშში პაციენტების დაახლოებით 81 პროცენტში სრული განკურნება არ აღნიშნულა. 80 პროცენტისა (1962) და 75-85 პროცენტის (500 პაციენტი, 1961-ის შემდგომი კომბინაცია) რიცხვები განსხვავებულ მნიშვნელებს ეყრდნობა, ხოლო NCI-ის გვერდი 80 პროცენტის მნიშვნელს არ ასახელებს; ამიტომ პირველი სერიის 19 პროცენტისა და მოგვიანებითი 80 პროცენტის ერთ სკალაზე დადება არასწორი იქნებოდა.
მესამე საზღვარი განზოგადება და ხელმისაწვდომობაა. გესტაციური ქორიოკარცინომა იშვიათი დაავადებაა: NCI-ის გვერდის მიხედვით, აშშ-ში დაახლოებით 20 000 ორსულობიდან ერთში გვხვდება, ზოგ განვითარებად ქვეყანაში კი 2 000 ორსულობიდან ერთამდე. იმავე გვერდს დღეს გავრცელების გარეშე დაავადებისას სპეციალიზებულ ცენტრებში დაახლოებით 100 პროცენტი განკურნება მოჰყავს; შედეგი მოვლაზე ხელმისაწვდომობაზეა დამოკიდებული (ჩემი დასკვნა). ქიმიოთერაპიით განკურნებული მყარი სიმსივნის მაგალითი არ ნიშნავს, რომ ხშირი მყარი სიმსივნეები იმავე გზით განიკურნება.
მეოთხე სიტყვა „პირველია“. NCI-ის გვერდი ამბობს „პირველად მყარმა სიმსივნემ უპასუხა ქიმიოთერაპიას“; ლასკერის გვერდი ამბობს „გესტაციური ქორიოკარცინომის პირველი ქიმიური განკურნება“; მუკერჯის ტექსტი მას უწოდებს ზრდასრულებში კიბოს პირველ ქიმიოთერაპიულ განკურნებას. ეს სამი ერთი და იგივე მტკიცება არ არის. ფარბერის 1948 წლის ბავშვთა ლეიკემიის უკუგანვითარებები (დღე 122) მყარ სიმსივნეში არ იყო და დროებითი იყო.
რჩება
- მკურნალობის ხანგრძლივობის გაზომვადი მაჩვენებლით განსაზღვრის იდეა
- იმის ჩვენება, რომ მყარი სიმსივნე ქიმიოთერაპიით შეიძლება განიკურნოს
- ჰორმონმწარმოებელ სიმსივნეებში მარკერით მონიტორინგი
ეცემა ან იზღუდება
- ვარაუდი „ხილული სიმსივნე არ არის, ე.ი. მკურნალობა დასრულდა“
- რწმენა, რომ მყარ სიმსივნეში ქიმიოთერაპია ყოველთვის მხოლოდ დროებით პასუხს იძლევა
- ერთი წამლის, ერთი ცენტრის თხრობა; 1961 წელს მეორე წამალი დაემატა
ქორიოკარცინომისა და მეტოტრექსატის გზა, 1953-1962. ღერძი 1953 წლიდან 1963 წლამდეა. მწვანე ნიშნები არის პუბლიკაციები გადამოწმებული ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერით (1956, 1958); ყვითელი ნიშნები არის თარიღები, რომლებიც ერთ მეორეულ წყაროს ეყრდნობა ან წყაროებს შორის ეწინააღმდეგება; ლურჯი ნიშანი NCI-ის გვერდზე მოცემული რიცხვია. ლის დათხოვნის წლისთვის ორი სხვადასხვა წყაროს ორი სხვადასხვა წელია ორ სტრიქონში ნაჩვენები. მოვლენები, რომელთა მხოლოდ წელია ცნობილი, წლის შუაში არის დახატული.
ამ წერილში ადგილობრივ კავშირს არ ვეძებდი
ამ ამბავში თურქეთელი სახელის ან თურქეთისთვის დამახასიათებელი პირველი გამოყენების შესახებ დადასტურებული წყარო ვერ ვიპოვე და კავშირი არ გამომიგონია. ზოგადი დასკვნა (წყაროდან არა): რადგან hCG-ის გაზომვა დღეს ორსულობისა და გესტაციური ტროფობლასტური დაავადების მონიტორინგში გამოიყენება, ამ წერილის იდეას, მკურნალობისა და მონიტორინგის გაზომვად მაჩვენებელთან დაკავშირებას, თურქეთის გინეკოლოგიისა და ონკოლოგიის პრაქტიკაშიც აქვს შესატყვისი.
1946 წლიდან დღემდე
რა დადასტურდა, რა ეწინააღმდეგება
- სტატიის ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი: Proc Soc Exp Biol Med 1956;93(2):361-366; PMID 13379512; doi:10.3181/00379727-93-22757 (მონაცემთა ბაზის ჩანაწერიდან; ტექსტი არ წაკითხულა). ჩანაწერში გამოქვეყნების თარიღად „1956 წლის 1 ნოემბერი“ ჩანს; დღე სანდოდ არ ჩავთვალე და მხოლოდ წელი დავწერე.
- ავტორთა რიგი: ჩანაწერი და ბაკლის (1959) ლიტერატურის სია იძლევა ჰერცი-ლი-სპენსერს; NCI-ის გვერდი და Wikipedia ლის პირველად აყენებს. ორიგინალური გვერდი არ მინახავს.
- პირველი პაციენტის თარიღი: ერთი მეორეული თხრობა ამბობს 1955-ს, მუკერჯის ტექსტის ონლაინ ასლი 1956 წლის აგვისტოს; სტატია 1956 წელს გამოქვეყნდა. პაციენტის სახელი და დღე არ იწერება.
- hCG-ის დაცემის პირველი დაკვირვება: NCI-ის გვერდი აღწერს β-hCG-ის დაცემას მელანომის მქონე პაციენტებში ანტიფოლატის დროს; მეორეული თხრობა მას Sloan Kettering-ში (1953-55) ათავსებს. დეტალი არ გამიერთიანებია.
- დათხოვნის თარიღი: ერთი მეორეული თხრობა ამბობს 1957-ს, მუკერჯის ტექსტი 1960-ის შუას; პოპულარული გვერდი წელს არ ასახელებს. ფრაირაიხის (2002) და ჰაიდუს (2013) სტატიებზე წვდომა ვერ მივიღე. დასაბუთება („მოწამვლა“) მხოლოდ მუკერჯის ტექსტიდანაა.
- 27 პაციენტი, 5 სრული განკურნება: NCI-ის გვერდიდან; JAMA 1958;168(7):845-854 სტატია არ წამიკითხავს (ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი ბაკლის ლიტერატურის სიიდან). 19 პროცენტი ჩემი არითმეტიკაა.
- 80 პროცენტი (1962), 75-85 პროცენტი (500 პაციენტი): NCI-ისა და ლასკერის გვერდებიდან; მნიშვნელები განსხვავებულია და NCI-ისა არ არის მითითებული. ამიტომ არ შევადარე.
- „90 პროცენტი“ და „თითქმის ყოველთვის სიცოცხლის დაკარგვა“: შესაბამისად ლასკერისა და NCI-ის გვერდებიდან; ორივესთვის ორიგინალური ჩანაწერი არ წაკითხულა.
- „პირველის“ მტკიცებები: NCI, ლასკერი და მუკერჯი განსხვავებულს ამბობენ (მყარი სიმსივნის პასუხი; გესტაციური ქორიოკარცინომის ქიმიური მკურნალობა; ქიმიოთერაპიული განკურნება ზრდასრულებში). სამივე ცალ-ცალკე, წყაროებზე მიკუთვნებით მოვიყვანე; „პირველი“ არ მითქვამს.
- მუკერჯი: შესაბამისი ნაწილი წაკითხულია ტექსტის ონლაინ ასლიდან; გვერდის ნომერი არ არის მითითებული და ტექსტის ბოლო 27 000 სიმბოლო არ წაკითხულა.
- Wikipedia: გამოყენებულია მხოლოდ მინიშნებად (დაბადება 1919, მუკდენი, სიცოცხლის დასასრული 1980, Sloan Kettering 1953-55, 1957-ის თარიღი); წყაროების სიაში არ შეუტანია. დოზირების ინფორმაცია განზრახ არ არის მოცემული.
ამჩნევს თუ არა სხეული საკუთარ შიგნით კიბოს?
ერლიხმა 1900-იანი წლების დასაწყისში გამოთქვა იდეა, რომ იმუნურ სისტემას კიბოს უჯრედების გაფილტვრა შეუძლია, მაგრამ ვერ დაამტკიცა (დღე 96). მაშ, რის საფუძველზე დაუბრუნდა დაახლოებით ორმოცდაათი წლის შემდეგ ორი მეცნიერი ამ იდეას სახელწოდებით „იმუნური მეთვალყურეობა“? ბერნეტი და თომასი, დაახლოებით 1957-1959 წლებში: მოგიყვებით მას შემდეგ, რაც გადავამოწმებ, რომელმა თომასმა, რა და რომელ წელს თქვა.
ავტორის შენიშვნა: ამ წერილის მარტივი გზა იყო თქმა: „წამალმა პაციენტი გადაარჩინა და მეცნიერება წინ წავიდა“. ჩემთვის ხელმისაწვდომი წყაროები განსხვავდება ავტორთა რიგში, პირველი პაციენტის თარიღსა და ლის დათხოვნის წელში; „პირველის“ მტკიცებებიც ერთმანეთისგან განსხვავდება. ეს ერთ სუფთა ამბავში არ მომიყვანია. სტატიები, რომელთა წაკითხვაც ვერ შევძელი, ფაქტების შემოწმების ბლოკშია აღნიშნული.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Hertz R, Li MC, Spencer DB. Effect of methotrexate therapy upon choriocarcinoma and chorioadenoma. Proc Soc Exp Biol Med 1956;93(2):361-366 (doi:10.3181/00379727-93-22757; PMID 13379512; მხოლოდ ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი; ტექსტი არ წაკითხულა; ავტორთა რიგი წყაროებში განსხვავდება).
- National Cancer Institute. Methotrexate (cancer.gov/research/progress/discovery/methotrexate; წაკითხულია; მეორეული).
- Lasker Foundation. 1972 Albert Lasker Clinical Medical Research Award (laskerfoundation.org; პრემიის გვერდი; წაკითხულია; მეორეული).
- Hertz R, Bergenstal DM, Lipsett MB, Price EB, Hilbish TF. Chemotherapy of choriocarcinoma and related trophoblastic tumors in women. JAMA 1958;168(7):845-854 (მხოლოდ ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი; ბაკლის ლიტერატურის სიიდან; არ წაკითხულა).
- Li MC, Hertz R, Bergenstal DM. Therapy of choriocarcinoma and related trophoblastic tumors with folic acid and purine antagonists. N Engl J Med 1958;259(2):66-74 (მხოლოდ ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი; hemonc.org-ის ჩანაწერიდან; არ წაკითხულა).
- Buckle AER. Methotrexate in treatment of metastasizing chorioncarcinoma. Br Med J 1959;2(5161):1210-1213 (PMC1991423; წაკითხულია მხოლოდ ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი და ლიტერატურის სია).
- Freireich EJ. Min Chiu Li: a perspective in cancer therapy. Clin Cancer Res 2002;8(9):2764-2765 (PMID 12231514; მხოლოდ ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი; ტექსტზე წვდომა ვერ მივიღე).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (შესაბამისი ნაწილი წაკითხულია ტექსტის ონლაინ ასლიდან; გვერდის ნომერი არ გადამოწმებულა.)
ეს წერილი სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ 132-ე დღეა და 1950-იან წლებში გესტაციური ქორიოკარცინომის მეტოტრექსატით მკურნალობასა და hCG-ის მკურნალობის საზომად გამოყენებას ისტორიულ მოვლენად მოგვითხრობს. ის ისტორიულ-პოპულარული შინაარსისაა; დიაგნოზის ან მკურნალობის რეკომენდაცია არ არის; წამლის დოზა არ არის მითითებული. ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე მიმართეთ ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; მხოლოდ მეორეულ წყაროზე დაფუძნებული დეტალები ფაქტების შემოწმების შენიშვნებშია აღნიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
