Göstərici sıfıra enənə qədər: Min Chiu Li, xorionkarsinoma və metotreksat (1956)
Bu məqalədə
Göstərici sıfıra enənə qədər: Min Chiu Li, xorionkarsinoma və metotreksat (1956)
Dünən hüceyrənin ehtiyacına baxılaraq qurulan bir dərmanın hekayəsini danışdıq (131-ci gün) və bir sualla bitirdik: dərmanın şişi həqiqətən aradan qaldırdığını göstərən bir ölçü olsaydı? Bugünkü hekayə bu sualın ən təsirli cavablarından biridir. 122-ci gündə antifolat dərmanların uşaqlıq çağı leykozunda müvəqqəti geriləmələr yaratdığını görmüşdük (Farber, aminopterin). Burada eyni dərman ailəsi bətndə inkişaf edən nadir bir xərçəngə tətbiq olunur və hekayəni dərmandan çox bir ölçmə müəyyən edir: qanda və sidikdə ölçülə bilən bir hormon. Əvvəlcədən deyim: mənbələr məqalənin müəlliflər sırasında, Min Chiu Li-nin işdən çıxarılma ilində və ilk xəstənin tarixində bir-birindən ayrılır.
Gestasiya xorionkarsinoması nə idi?
Gestasiya xorionkarsinoması bətndə, normalda plasentanı əmələ gətirəcək hüceyrələrin anormal çoxalması ilə ortaya çıxan xərçəngdir (NCI səhifəsindəki tərifə uyğun, sadələşdirilmiş). Metotreksatdan əvvəl bu xəstəlik, NCI-nin təsvirinə görə, demək olar həmişə həyat itkisi ilə nəticələnirdi; Lasker Fondunun səhifəsi müalicə almayan xəstələrin təxminən 90 faizinin həyatını itirdiyini yazır. Hər ikisi üçün orijinal qeydi oxumamışam.
Bu şişin fərqləndirici bir xüsusiyyəti var idi: insan xorionik qonadotropini (hCG) istehsal edir. hCG sağlam qadınlarda hamiləlik göstəricisidir; NCI səhifəsi onun trofoblastik və testis şişləri ilə, bəzi melanoma və karsinomalarla da əlaqəli olduğunu deyir. Lasker səhifəsi isə bu şişlərin "ölçülə bilən bir hormon" ifraz etdiyini və Li-nin komandasının müalicəyə cavabı bu hormonla izlədiyini bildirir.
Roy Hertz bu işin digər yarısı idi. NCI səhifəsinə görə 1946-cı ildə NCI Endokrinologiya Şöbəsinin rəhbəri olmuşdu. Əvvəlki nəşrləri də hormon sahəsindən idi: Buckle-nin 1959-cu il tarixli məqaləsinin ədəbiyyat siyahısında Hertz-in 1944 və 1948-ci il tarixli iki Science qeydi görünür; ikincisinin başlığı mənaca "folat turşusu antaqonistinin cücə cinsiyyət yolunda östrogenlə stimullaşdırılan toxuma böyüməsinə mane olması"dır. Məzmunlarını oxumamışam. Mənim nəticəm belədir: seriyanın hormon oxu (91-ci gün Beatson, 105-ci gün Lacassagne) bu dəfə Hertz-in laboratoriyasından, folat turşusu və toxuma böyüməsi sualı ilə yan yoldan keçir; bunu mənbə demir.
Min Chiu Li (1919-1980; Mukdendə doğulub, ikinci dərəcəli mənbə) NCI-da Hertz-in komandasına qoşuldu. NCI səhifəsinə görə, Li əvvəl metastatik melanomalı xəstələrdə antifolat sınamışdı; şiş geriləmədi, amma sidikdəki β-hCG nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldı. Bir ikinci dərəcəli təsvir bu sınaqları Sloan Kettering-ə (1953-1955) yerləşdirir; iki təsvir təfərrüatda üst-üstə düşmür, amma ikisi də hCG azalmasının xorionkarsinomadan əvvəl görüldüyünü deyir.
"Metotreksat müalicəsinin xorionkarsinoma və xorioadenoma üzərində təsiri"
Məqalə 1956-cı ildə, jurnalın 93-cü cildinin 2-ci sayında, 361-366-cı səhifələrdə dərc olundu. Başlığı "Effect of methotrexate therapy upon choriocarcinoma and chorioadenoma" idi. Müəlliflər Hertz, Li və Spencer-dir; amma sıra mənbəyə görə dəyişir. Bir verilənlər bazası qeydi və 1959-cu il tarixli bir məqalənin ədəbiyyat siyahısı Hertz-i başa qoyur; NCI səhifəsi "Li MC, Hertz R, Spencer DB" yazır. Mətni oxumamışam; ona görə sıranı özüm həll etməmişəm. NCI səhifəsi bu işi kimyaterapiya ilə şiş metastazlarında sənədləşdirilmiş ilk radioqrafik geriləmə kimi xatırladır və bir bərk şişin ilk dəfə kimyaterapiyaya cavab verdiyini deyir.
Mukherjee-nin təsviri (onlayn kopyadan; mənim xülasəm): ağciyərlərində qanaxan şişləri olan bir xəstə stabilləşdirilir və metotreksat alır; dörd dövrdən sonra şişləri yoxa çıxmış kimi görünür və Li ilə Hertz nəticəni dərc edir. Mukherjee hadisəni 1956-cı ilin avqustuna yerləşdirir; başqa bir ikinci dərəcəli təsvir ilk xəstəni 1955-ə qoyur. İkisi də məqalənin 1956 tarixi ilə və bir-biri ilə tam üst-üstə düşmədiyi üçün nə xəstə, nə də gün verirəm.
Əsl yenilik şiş görünməz olduqdan sonra baş verənlər idi. Mukherjee-yə görə Li şişin saldığı hCG-ni xərçəngin barmaq izi kimi istifadə etdi: şişlər kiçilib itsə də hCG normadan bir az yuxarı qalırdısa, əlavə toksikliyə baxmayaraq, hCG sıfıra enənə qədər metotreksatı davam etdirdi. Mukherjee həmçinin dərmanı tez kəsilən xəstələrdə xəstəliyin geri qayıtdığını, daha uzun müddət davam etdirilənlərdə isə dərman kəsildikdən sonra da xəstəliksiz qaldıqlarını yazır. Bir ikinci dərəcəli təsvir də eyni şeyi deyir. Bu, nəzarətli müqayisə kimi təqdim edilmir (mənim qeydim).
1958-ci ildə Hertz və həmkarları JAMA-da 27 xəstədən ibarət bir seriya haqqında məlumat verdi; NCI səhifəsinə görə beşi tam sağaldı (orijinal məqaləni oxumamışam). Həmin il Li, Hertz və Bergenstal New England Journal of Medicine-də folat turşusu və purin antaqonistləri ilə müalicəni təsvir etdi; yalnız başlığı və biblioqrafik qeydi görmüşəm. Lasker Fondunun səhifəsinə görə Li-nin komandası 1961-də metotreksata davamlı hallar üçün aktinomisin D əlavə etdi və iki dərmanı ardıcıl istifadə edərək 500 xəstədə 5-10 illik 75-85 faiz sağalma bildirdi. NCI səhifəsi 1962-də sağalma dərəcəsinin 80 faizə çatdığını yazır.
Şiş göstəricisi: ölçülə bilən iz
Şiş göstəricisi şişin və ya orqanizmin şişə cavab olaraq istehsal etdiyi, qanda və ya sidikdə ölçülə bilən maddədir (ümumi bilik; sadələşdirilmiş təsvir). Burada fərq belə idi: şişin görünüb-görünməməsi ilə şiş hüceyrələrinin qalıb-qalmaması eyni sual deyil. Müayinə və görüntüləmə şişin gözlə seçilə bilən qalığını göstərir; hCG isə görünməyən hüceyrələrin də izini daşıya bilər. Li-nin yanaşması bu ikinci sualı müalicənin nə zaman dayandırılacağını müəyyən edən ölçü etmək idi. Cavab hormonun sıfıra enməsi ilə təyin olunurdu.
Dünənki yazı (131-ci gün) ilə bu hekayə arasındakı bağ belədir: 5-flüorourasildə dərman hüceyrənin ehtiyacına baxılaraq layihələndirilmişdi; burada dərman böyük ölçüdə hazır idi və yenilik onu nə qədər müddət verməyi ölçmək idi. Seriyanın sonrakı yazılarında başqa göstəricilərlə qarşılaşacağıq. Xəbərdarlıq: hCG-nin bu işə uyğun olması bu cür şişlərin onu istehsal etməsindən asılıdır; hər xərçəngin belə ölçülə bilən izi yoxdur (ümumi bilik, mənbədən deyil).
Bədəl və hədd: əlavə dozanın bədəli, nadir xəstəlik və bərabərsizlik
Birinci bədəl toksiklikdir. Mukherjee Li-nin əlavə dövrləri "əlavə toksikliyə baxmayaraq" verdiyini yazır. Təsvirə görə NCI-nin institusional şurası bunu sağalmış saydığı xəstələrə lazımsız doza verilməsi, yəni onları zəhərləmək kimi gördü və Li-ni işdən çıxardı. Bu əsaslandırmanı başqa mənbədə təsdiqləyə bilmədim. Li-nin işdən çıxarılma tarixi də mənbələrdə fərqlidir: bir ikinci dərəcəli səhifə 1957, Mukherjee-nin mətni 1960-ın ortası deyir; bir populyar yazı il vermir. Hansının doğru olduğunu demirəm. Bu ayrılığın özü bir etik sualın işarəsidir: müalicənin dayandırılacağı nöqtəni görünən şişin yox olması, yoxsa ölçülə bilən hormonun sıfıra enməsi müəyyən edir? Təsvirə görə şura birinci ölçünü seçdi; sonrakı müqayisələr isə Mukherjee-nin çatdırdığı qədər Li-nin istiqamətini dəstəklədi.
İkinci hədd rəqəmlərdir. Nisbi və mütləq təsiri birlikdə oxuyaq: 1958 seriyasında 27 xəstədən beşinin tam sağalması təxminən 19 faizdir (sadə nəticə); yəni ilk hesabatda xəstələrin təxminən 81 faizində tam sağalma bildirilməyib. 80 faiz (1962) və 75-85 faiz (500 xəstə, 1961-dən sonrakı kombinasiya) rəqəmləri fərqli məxrəclərə əsaslanır və NCI səhifəsi 80 faizin məxrəcini göstərmir; ona görə ilk seriyanın 19 faizini sonrakı 80 faizlə eyni şkalaya qoymaq düzgün olmazdı.
Üçüncü hədd ümumiləşdirmə və əlçatanlıqdır. Gestasiya xorionkarsinoması nadir xəstəlikdir: NCI səhifəsinə görə ABŞ-də təxminən 20.000 hamiləlikdən birində, bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 2.000 hamiləlikdən birinə qədər rast gəlinir. Eyni səhifə bu gün yayılmamış xəstəlikdə ixtisaslaşmış mərkəzlərdə təxminən 100 faiz sağalma bildirir; nəticə qayğıya çıxışdan asılıdır (mənim nəticəm). Kimyaterapiya ilə sağalan bir bərk şiş nümunəsi tez-tez rast gəlinən bərk şişlərin eyni yolla sağalacağı demək deyil.
Dördüncüsü "ilk" sözüdür. NCI səhifəsi "bir bərk şişin kimyaterapiyaya ilk dəfə cavab verməsi" deyir; Lasker səhifəsi "gestasiya xorionkarsinomasının ilk kimyəvi müalicəsi" deyir; Mukherjee-nin mətni yetkinlərdə xərçəngin ilk kimyaterapevtik sağalması kimi xatırladır. Üçü eyni iddia deyil. Farber-in 1948-ci ildəki uşaqlıq çağı leykozu geriləmələri (122-ci gün) bərk şişdə deyildi və müvəqqəti idi.
Qalan
- Müalicənin müddətini ölçülə bilən göstəriciyə görə tənzimləmək ideyası
- Bərk şişin kimyaterapiya ilə sağala bilmə ehtimalının göstərilməsi
- Hormon istehsal edən şişlərdə göstərici ilə izləmənin istifadəsi
Düşən və ya məhdudlaşan
- "Görünən şiş yoxdur, deməli müalicə tamdır" fərziyyəsi
- Kimyaterapiya bərk şişdə həmişə müvəqqəti cavab verir inamı
- Tək dərmanlı, tək mərkəzli təsvir; 1961-də ikinci dərman əlavə olundu
Xorionkarsinoma və metotreksatın yolu, 1953-1962. Ox 1953-dən 1963-ə qədərdir. Yaşıl işarələr biblioqrafik qeydi təsdiqlənmiş nəşrlərdir (1956, 1958); sarı işarələr tək ikinci dərəcəli mənbəyə əsaslanan və ya mənbələr arasında ziddiyyətli tarixlərdir; mavi işarə NCI səhifəsindəki rəqəmdir. Li-nin işdən çıxarılma ili üçün iki ayrı mənbənin iki ayrı ili iki sətirdə göstərilib. Yalnız ili məlum olan hadisələr ilin ortasına çəkilib.
Bu yazıda yerli bağ axtarmadım
Bu hekayədə türkiyəli bir ad və ya Türkiyəyə xas ilk istifadə barədə təsdiqlənmiş mənbə tapa bilmədim və bağ uydurmadım. Ümumi nəticə (mənbədən deyil): hCG ölçümü bu gün hamiləliyin və gestasiya trofoblastik xəstəliklərinin izlənməsində istifadə olunduğundan, bu yazıdakı ideyanın, yəni müalicəni və izləməni ölçülə bilən göstəriciyə bağlamağın, Türkiyədə qadın xəstəlikləri və doğuş ilə onkologiya təcrübəsində də qarşılığı var.
1946-dan bu günə
Nə təsdiqləndi, nə ziddiyyətlidir
- Məqalənin biblioqrafik qeydi: Proc Soc Exp Biol Med 1956;93(2):361-366; PMID 13379512; doi:10.3181/00379727-93-22757 (verilənlər bazası qeydindən; mətn oxunmayıb). Qeyddə nəşr tarixi "1 noyabr 1956" görünür; günü etibarlı saymadım, yalnız ili yazdım.
- Müəlliflər sırası: qeyd və Buckle-nin (1959) ədəbiyyat siyahısı Hertz-Li-Spencer verir; NCI səhifəsi və Wikipedia Li-ni önə alır. Orijinal səhifəni görməmişəm.
- İlk xəstənin tarixi: bir ikinci dərəcəli təsvir 1955, Mukherjee-nin onlayn mətn kopyası 1956-cı ilin avqustunu deyir; məqalə 1956-da dərc olunub. Xəstənin adı və günü yazılmayıb.
- hCG azalmasının ilk müşahidəsi: NCI səhifəsi antifolat zamanı melanomalı xəstələrdə β-hCG azalmasını xatırladır; bir ikinci dərəcəli təsvir bunu Sloan Kettering-ə (1953-55) yerləşdirir. Təfərrüatı birləşdirməmişəm.
- İşdən çıxarılma tarixi: bir ikinci dərəcəli təsvir 1957, Mukherjee-nin mətni 1960-ın ortası deyir; populyar səhifə il vermir. Freireich (2002) və Hajdu (2013) məqalələrinə çıxış əldə edə bilmədim. Əsaslandırma ("zəhərləmə") yalnız Mukherjee-nin mətnindəndir.
- 27 xəstə, 5 tam sağalma: NCI səhifəsindən; JAMA 1958;168(7):845-854 məqaləsini oxumamışam (biblioqrafik qeyd Buckle-nin ədəbiyyat siyahısından). 19 faiz mənim hesabımdır.
- 80 faiz (1962), 75-85 faiz (500 xəstə): NCI və Lasker səhifələrindən; məxrəclər fərqlidir və NCI-nin məxrəci göstərilməyib. Ona görə müqayisə edilməyib.
- "90 faiz" və "demək olar həmişə həyat itkisi": uyğun olaraq Lasker və NCI səhifələrindən; ikisi üçün də orijinal qeyd oxunmayıb.
- "İlk" iddiaları: NCI, Lasker və Mukherjee fərqli şeylər deyir (bərk şiş cavabı; gestasiya xorionkarsinomasının kimyəvi müalicəsi; yetkinlərdə kimyaterapevtik sağalma). Üçünü ayrı-ayrı, mənbəyə aid edərək verdim; "ilk" demədim.
- Mukherjee: aidiyyatlı hissə onlayn mətn kopyasından oxundu; səhifə nömrəsi verilmir və mətnin son 27.000 simvolu oxunmayıb.
- Wikipedia: yalnız ipucu kimi (1919 doğum, Mukden, 1980-də həyatını itirməsi, Sloan Kettering 1953-55, 1957 tarixi) istifadə olundu; mənbə siyahısına salınmadı. Doza məlumatı bilərəkdən verilmədi.
Bədən öz içindəki xərçəngi hiss edirmi?
Ehrlich 1900-cü illərin əvvəlində immun sistemin xərçəng hüceyrələrini ayıra biləcəyi ideyasını irəli sürmüş, amma sübut edə bilməmişdi (96-cı gün). Bəs təxminən əlli il sonra iki alim bu ideyaya "immun nəzarət" adı ilə hansı əsasla qayıtdı? Burnet və Thomas, 1957-1959 ətrafı: hansı Thomas-ın nəyi, hansı ildə dediyini yoxlayaraq danışacağam.
Müəllifin qeydi: Bu yazının asan yolu "dərman bir xəstəni xilas etdi, elm irəlilədi" demək idi. Əlimdəki mənbələr müəlliflər sırasında, ilk xəstənin tarixində və Li-nin işdən çıxarılma ilində ayrılır; "ilk" iddiaları da bir-birindən fərqlidir. Bunları tək təmiz hekayəyə endirmədim. Oxuya bilmədiyim məqalələri fakt yoxlaması qutusunda qeyd etdim.
Mənbələr və əlavə oxu
- Hertz R, Li MC, Spencer DB. Effect of methotrexate therapy upon choriocarcinoma and chorioadenoma. Proc Soc Exp Biol Med 1956;93(2):361-366 (doi:10.3181/00379727-93-22757; PMID 13379512; yalnız biblioqrafik qeyd; mətn oxunmayıb; müəlliflər sırası mənbələrdə fərqlidir).
- National Cancer Institute. Methotrexate (cancer.gov/research/progress/discovery/methotrexate; oxundu; ikinci dərəcəli).
- Lasker Foundation. 1972 Albert Lasker Clinical Medical Research Award (laskerfoundation.org; mükafat səhifəsi; oxundu; ikinci dərəcəli).
- Hertz R, Bergenstal DM, Lipsett MB, Price EB, Hilbish TF. Chemotherapy of choriocarcinoma and related trophoblastic tumors in women. JAMA 1958;168(7):845-854 (yalnız biblioqrafik qeyd; Buckle-nin ədəbiyyat siyahısından; oxunmayıb).
- Li MC, Hertz R, Bergenstal DM. Therapy of choriocarcinoma and related trophoblastic tumors with folic acid and purine antagonists. N Engl J Med 1958;259(2):66-74 (yalnız biblioqrafik qeyd; hemonc.org qeydindən; oxunmayıb).
- Buckle AER. Methotrexate in treatment of metastasizing chorioncarcinoma. Br Med J 1959;2(5161):1210-1213 (PMC1991423; yalnız biblioqrafik qeyd və ədəbiyyat siyahısı oxundu).
- Freireich EJ. Min Chiu Li: a perspective in cancer therapy. Clin Cancer Res 2002;8(9):2764-2765 (PMID 12231514; yalnız biblioqrafik qeyd; mətnə çıxış əldə edə bilmədim).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Aidiyyatlı hissə onlayn mətn kopyasından oxundu; səhifə nömrəsi doğrulanmayıb.)
Bu yazı "365 Gündə Xərçəng Tarixi" seriyasının 132-ci günüdür və 1950-ci illərdə gestasiya xorionkarsinomasının metotreksatla müalicəsini və hCG-nin müalicə ölçüsü kimi istifadəsini tarixi hadisə kimi danışır. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil; dərman dozası verilməyib. Sağlamlığınıza dair qərarlar üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız ikinci dərəcəli mənbəyə əsaslanan təfərrüatlar fakt yoxlaması qeydlərində göstərilib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
