Bədən başqasının sümük iliyini qəbul edərmi? E. Donnall Thomas və ilk köçürmə cəhdləri (1957-1959)
Bu məqalədə
Bədən başqasının sümük iliyini qəbul edərmi? E. Donnall Thomas və ilk köçürmə cəhdləri (1957-1959)
Dünən köçürmənin rədd edilməsi məntiqinin xərçəng haqqında bir ideyaya, immun nəzarətə daşındığını danışdıq (133-cü gün). Bu gün eyni məntiq bir həkimin qarşısında maneə kimi durur: xəstəyə başqasının sümük iliyini vermək. Bu yazının şəxsi E. Donnall Thomasdır; dünənki Lewis Thomasdan ayrı bir şəxsdir. Əvvəlcədən deyim: Thomasın 1957 məqaləsi uğur hesabatı deyil, bir həddin ölçülməsidir. Mənbələr, bundan əlavə, xəstə sayında və ilk eyni yumurta əkizi köçürməsinin tarixində ayrılır.
Şüa, qurğuşun və sızan ümid
Hekayənin laboratoriya hissəsi Thomasın 1990-cı il Nobel çıxışında xülasə olunub. Jacobson 1949-da dalaq qurğuşunla qorunduqda siçanların həyatı təhlükə altına qoyan şüalanmadan sağ çıxdığını göstərdi; əvvəlcə bu qoruma dalaqdan gələn maye stimulyatorlara bağlandı. Qısa müddət sonra Lorenz və həmmüəlliflər eyni qorumanın eyni nəsildən olan siçanın iliyinin venadan verilməsi ilə də əldə edildiyini göstərdi (qaynaqlar siyahısındakı tarix 1951). Main və Prehn 1955-də iliklə qorunan siçanların donor nəsildən dəri greftlərini qəbul etdiyini bildirdi; bu, canlı donor hüceyrələrinin yerləşdiyini düşündürürdü. Eyni iki ad dünən sarkoma məqaləsi ilə keçmişdi; eyni şəxslər olduqlarını mənbədən yoxlamadım, mənim çıxarışım bu istiqamətdədir.
E. Donnall Thomas 15 mart 1920-də Texasın Mart şəhərində anadan olub və 1946-da Harvard Tibb Məktəbini bitirib (Britannica). Milli Elmlər Akademiyasının xatirə yazısına görə Peter Bent Brigham Xəstəxanasında stajyer ikən leykemiyalı xəstələrə baxıb; 1950-də MIT-də keçirdiyi ildə ilk dəfə sümük iliyi köçürməsini düşünüb. 1955-in əvvəlində Bostondakı keçmiş həmkarı Joseph Ferrebee onu Nyu-Yorkun Kuperstaun şəhərindəki Mary Imogene Bassett Xəstəxanasına dəvət etdi.
„Şüa və kemoterapiya alan xəstələrdə vena yolu ilə sümük iliyi infuziyası“
Məqalə 12 sentyabr 1957-də, jurnalın 257-ci cildində, 491-496-cı səhifələrdə dərc olundu; adı „Intravenous infusion of bone marrow in patients receiving radiation and chemotherapy“ idi. Müəlliflər arasında Thomas, Lochte və Lu-nu təsdiqləyə bildim; iş Atom Enerjisi Komissiyası və ABŞ İctimai Sağlamlıq Xidməti tərəfindən dəstəklənmişdi (Fred Hutch səhifəsi). Orijinal mətni oxumadım. Təqdimatlara görə komanda 1955-in payızında xəstələrə donor iliyi verdi; iliyi dölün və yetkinlərin cəsədlərindən, əməliyyatda çıxarılan qabırğalardan və çanaq sümüyündən iynə ilə aspirasiya yolu ilə topladı.
Milli Elmlər Akademiyasının xatirə yazısı ilk məqalənin donor uyğunlaşdırılması aparılmadan altı xəstədə sümük iliyi greftlərini bildirdiyini və yalnız bir keçici greft tapdığını yazır. Thomas Nobel çıxışında bu tək keçici greftin „əsl sümük iliyi köçürməsi sayıla bilməyəcəyini“ deyir (konseptual xülasə). Komanda böyük miqdarda insan iliyinin vena ilə təhlükəsiz verilə biləcəyini göstərdi; qan laxtalanması görünmədi. Eyni zamanda, öz sözlərinin konseptual xülasəsinə görə, insanda allogen greftləşdirmənin çox çətin olacağını gördü. Fred Hutch səhifəsinə görə xəstə iliyi məhv etmək üçün kifayət qədər şüa verilməmişdi və məqalə greftin ev sahibinə qarşı xəstəlik yarada biləcəyi ehtimalını müzakirə edirdi. Bu uğur hekayəsi kimi təqdim edilmir; hədd ölçən hesabat kimi oxunmalıdır.
Bundan sonrası ayrı bir yol idi. Komanda it modelinə qayıtdı; burada sıx qohum olmayan itlərlə və eyni doğumdan olan balalarla işləmək mümkün idi; eyni səhifə bu modelin toxuma uyğunluğunun əhəmiyyətini göstərməsinin təxminən səkkiz il çəkdiyini yazır. Nobel çıxışına görə toxuma tipləməsi aparılmış it balaları 1971-də bildirildiyi kimi demək olar ki, həmişə uğurlu idi və greftin ev sahibinə qarşı xəstəliyini azaltmaq üçün metotreksat istifadə edildi.
Üç növ köçürmə, bir maneə
Sümük iliyi köçürməsi qanyaradıcı hüceyrələrin başqa şəxsdən (allogen), eyni yumurta əkizindən (singen; 1959 məqaləsinin başlığındakı sözlə „izolog“) və ya şəxsin özündən (autoloq) götürülüb verilməsidir (sadələşdirilmiş tərif). Allogen köçürmənin iki istiqamətli problemi var: ev sahibi donor hüceyrələrini yad görüb rədd edə bilər; donor hüceyrələri ev sahibini yad görüb ona hücum edə bilər, buna greft-ev sahibinə qarşı xəstəlik deyilir. İkinci problem dünənki hekayənin tərsidir: orada immunitet yadı təmizləyən gözətçi idi; burada immun hüceyrələr köçürülən şeyin özüdür.
Eyni yumurta əkizində bu iki problem yoxdur, çünki toxuma quruluşu eynidir. Buna görə əkiz köçürmələri həm sübut, həm də hədd idi: ilikin yenidən yerləşə biləcəyini göstərdi, amma ümumi bir xəstəyə tətbiq oluna biləcək həll təklif etmədi.
Bədəl və hədd: sıfır sağqalan, qayıdan xəstəlik və uyğunluq şansı
Birinci bədəl nəticələrin özüdür. İlk məqalədə altı xəstədən yalnız birində keçici greft görüldü. Xatirə yazısına görə 1958 ilə 1962 arasında 154 xəstədə allogen köçürmə cəhd edildi və uzunmüddətli sağqalan çıxmadı; tədqiqatçıların çoxu sahəni tərk etdi. 154 rəqəmi tək mənbədəndir (xatirə yazısı); yoxlaya bilmədim. Bu xəstələr əsasən həyatı təhlükə altında olan xəstəliklə üzləşmiş şəxslər idi; mənbələr o vaxt alınan razılığı təsvir etmir, ona görə razılıq barədə heç nə demirəm.
İkincisi, əkiz köçürmələrində belə xəstəlik qayıtdı. Nobel çıxışına və xatirə yazısına görə 1959-da bildirilən ilk iki xəstə əkizləri donor olan, irəliləmiş kəskin limfoblast leykemiyalı iki uşaq idi; şüalanmadan sonra əkiz iliyi verildi, ilik funksiyası bərpa oldu, amma leykemiya bir neçə ay ərzində təkrarladı. O dövrün şüalanma sxemi ilə köçürmə xəstəliyi tək başına sağaltmadı. Xatirə yazısı, bundan əlavə, 1960-da aplastik anemiyalı yeddi yaşlı uşağa əkiz köçürməsini ehtimal ki, sümük iliyi köçürməsi ilə ilk sağalma kimi qeyd edir; tək mənbə.
Üçüncüsü, eyni illərdə Fransada Georges Mathénin təsadüfən şüalanmış Yuqoslaviyalı tədqiqatçılara ilik verdiyi bildirilir (Rev Fr Etud Clin Biol 1959;4:226-238; yalnız istinad). Nobel çıxışına görə sonrakı bir qiymətləndirmə bunun az fayda verdiyini düşündürdü; həmin çıxışda həmçinin Mathénin leykemiyalı bir xəstədə davamlı allogen greft əldə etdiyi, xəstənin xroniki greft-ev sahibinə qarşı xəstəlik inkişaf etdirdiyi və infeksion ağırlaşmalardan həyatını itirdiyi qeyd olunur (tarixi yalnız 1964-cü il mənbəyi ilə məlumdur).
Dördüncüsü, uyğunlaşma və bərabərsizlik. Nobel çıxışına görə Good və həmmüəlliflər 1968-in noyabrında immun çatışmazlığı olan körpədə, Thomasın komandası isə 1969-un martında irəliləmiş leykemiyalı xəstədə ilk uyğun qardaş köçürməsini apardı; Britannica 1968-i qohumlar arasında ilk köçürmə kimi göstərir ki, bu ziddiyyət təşkil edir. Ümumi bilik olaraq, bir qardaşın tam toxuma uyğunluğuna malik olma ehtimalı təxminən dörddə birdir (sadələşdirilmiş); bu, uyğun donoru olmayan xəstələrin çoxluq təşkil edə biləcəyi mənasına gəlir (mənim çıxarışım). Sonrakı yazılarda rastlaşacağımız donor sistemləri buna görə əhəmiyyət qazanır.
Nəhayət, „ilk“ sözü: Britannica əkizlər arasında ilk uğurlu köçürməni 1956-ya qoyur, amma əkiz köçürmələrinin hesabatı 1959 tarixlidir; Mathéni təqdim edən bir qeyd onu qohumu olmayan donorla ilk köçürmə adlandırır; Nobel çıxışı uyğun qardaş köçürmələrini başqa illərə yerləşdirir. Bunlar fərqli iddialardır, bir-birini əvəz etmir; „ilk“ demirəm.
Qalan
- Böyük miqdarda insan iliyinin vena ilə təhlükəsiz verilə biləcəyinin göstərilməsi
- İt modeli və toxuma uyğunluğunun zəruriliyi ideyası
- Greft-ev sahibinə qarşı xəstəliyin hədd kimi tanınması
Düşən və ya məhdudlaşan
- „İliyi vermək kifayətdir“ fərziyyəsi
- İlk, qeyri-kafi şüalanma sxeminin kifayət sayılması
- Uyğun olmayan donorlarla allogen köçürmələrin 1950-lərin sonunda ümidverici olduğu fikri
Bir köçürmə ideyasının yolu: 1949-dan 1990-a. Ox 1945 ilə 1995 arasındadır. Yaşıl işarələr istinadı təsdiqlənmiş nəşrlərdir (1957, 1959); mavi işarələr Nobel çıxışından və ya ikinci dərəcəli mənbədən alınan tarixlərdir. Yalnız ili məlum olan hadisələr ilin ortasında çəkilib.
Türkiyədə ilk köçürmə: iki il, bir ad
Bir mənbə, Marmara Medical Journalda 1998-ci il tarixli bir məqalə (Çetiner et al.), Türkiyədə ilk sümük iliyi köçürməsinin 1977-də Ankarada Hacettepe Tibb Fakültəsindən Prof. Dr. Korkut Özerkan tərəfindən aparıldığını yazır; köçürmənin növünü qeyd etmir. Bir tələbə layihəsi (Bilkent, 2021) rəsmi qeydlərə görə 1978 deyir. İki tarix ziddiyyət təşkil edir və heç birini orijinal qeydlə yoxlaya bilmədim; ona görə il vermirəm və „ilk“ demirəm. Tələbə layihəsinin digər təfərrüatlarından da istifadə etmədim.
1949-dan bu günə
Nələr təsdiqləndi, nələr ziddiyyətlidir
- 1957 məqaləsi: NEJM 257:491-496; 12 sentyabr 1957 tarixi Fred Hutch səhifəsindən. Müəlliflərdən Thomas, Lochte və Lu bir qeyddə sadalanır; bir səhifə dörd müəllifdən bəhs edir, digər adı yoxlamadım. PubMed səhifəsinə çata bilmədim; mətni oxumadım.
- Xəstə sayı: xatirə yazısı və Fred Hutch altı deyir; bir qeyd „xərçəngli və ya leykemiyalı altı və miyelomalı bir xəstə, üçü həyatını itirdi, ikisi cavab verdi“ kimi təsvir edir. İkisini uzlaşdırmadım; altını yazdım.
- Bir keçici greft: xatirə yazısından və Nobel çıxışından.
- Əkiz köçürmələri: JCI məqaləsinin başlığı və müəllifləri (Thomas, Lochte, Cannon, Sahler, Ferrebee; 1959; doi:10.1172/JCI103949; 1709-1716-cı səhifələr skan edilmiş səhifə keçidlərindən çıxarıldı; cild yoxlanmadı; mətn oxunmadı). „İki uşaq, irəliləmiş KLL, leykemiya aylar ərzində təkrarladı“ təfərrüatı Nobel çıxışı və xatirə yazısındandır. Britannica ilk uğurlu əkiz köçürməsini 1956-ya qoyur; xatirə yazısı 1957-1959 aralığını verir. Həll edilmədi.
- Mathé 1959: istinad bibliyoqrafik qeyddəndir (Mathé, Jammet, Pendic et al.); qeydin Vinca adını çəkmədiyini gördüm, ona görə adı yazmadım. Mətn oxunmadı.
- 154 xəstə: tək mənbə (xatirə yazısı; müəllifini səhifədə görmədim). „Tədqiqatçıların çoxu sahəni tərk etdi“ eyni mənbədəndir.
- 1960-cı il aplastik anemiyalı əkiz: tək mənbə (xatirə yazısı); ad verilmədi.
- Uyğun qardaş: Nobel çıxışı Goodun 1968-in noyabr körpə köçürməsini Thomasın 1969-un mart leykemiya köçürməsindən ayırır; Britannica „1968-də qohum donorlu leykemiyalı xəstə“ deyir. Ziddiyyət təşkil edir; Nobel çıxışına əməl etdim.
- Kuperstaun və Kolumbiya: Britannica Thomasın 1955-1963-də Kolumbiya Universitetində olduğunu yazır; digər mənbələr Bassett Xəstəxanasını qeyd edir. Əlaqəni araşdırmadım.
- Ford et al.: Nobel çıxışında mətn 1955, qaynaqlar siyahısı 1956 deyir; ona görə çıxardım.
- „Dörddə bir“ uyğunluq ehtimalı: ümumi bilik; bu yazı üçün mənbə oxunmadı.
- Türkiyə: 1977 (Marmara Med J 1998; Çetiner et al., Akoğlu və Budak-Alpdoğanın 1997-ci il hesabatına istinadla) ilə 1978 (tələbə layihəsi); heç biri orijinal qeydlə yoxlanmadı.
- Wikipedia: yalnız ipucu; mənbə siyahısına salınmadı. Şüa dozaları qəsdən verilmədi. Bəzi saytlara (PubMed) çıxış məhdud idi.
Virusa tutulan hüceyrə qonşusunu necə xəbərdar edir?
Bu gün immunitetin hüceyrələrinin köçürülən şeyin özü olduğunu gördük. Bəs eyni 1957-ci ildə virusla rastlaşan hüceyrənin digər hüceyrələri qorumaq üçün ifraz etdiyi kiçik maddə necə tapıldı və niyə xərçəngə uzanan bir hekayəyə çevrildi? İnterferon, Isaacs və Lindenmann: adları, ili və „ilk“ iddialarını yoxlayaraq danışacağam.
Müəllifin qeydi: Bu yazının asan yolu „Thomas sümük iliyi köçürməsini başlatdı və Nobel aldı“ deməkdi. Əlimdəki mənbələr ilk məqalənin uğur deyil, hədd olduğunu, sonrakı beş ilin uğursuz keçdiyini, əkiz köçürməsində belə xəstəliyin geri qayıtdığını və „ilk“ iddialarının bir-birindən fərqləndiyini deyir. Xəstə sayı və əkiz köçürməsinin tarixi üçün mənbələr ayrılır; orijinal mətnləri oxuya bilmədim. Bunları tək təmiz hekayəyə endirmədim.
Mənbələr və əlavə oxu
- Thomas ED, Lochte HL Jr, Lu WC et al. Intravenous infusion of bone marrow in patients receiving radiation and chemotherapy. N Engl J Med 1957;257:491-496 (yalnız istinad; historyofmedicine.com qeydi; mətn oxunmadı).
- Thomas ED, Lochte HL Jr, Cannon JH, Sahler OD, Ferrebee JW. Supralethal whole body irradiation and isologous marrow transplantation in man. J Clin Invest 1959 (doi:10.1172/JCI103949; yalnız başlıq və müəlliflər; mətn oxunmadı).
- Thomas ED. Nobel çıxışı (1990), Nobel Fondu (nobelprize.org; oxundu; xülasə xarakterli).
- Fred Hutchinson Cancer Center. A pioneering paper turns 50 (2007; fredhutch.org; oxundu; ikinci dərəcəli).
- National Academy of Sciences. Biographical memoir of E. Donnall Thomas (nasonline.org; oxundu; müəllifi səhifədə görmədim; ikinci dərəcəli).
- Mathé G, Jammet H, Pendic B et al. Transfusions et greffes de moelle osseuse homologue chez des humains irradiés à haute dose accidentellement. Rev Fr Etud Clin Biol 1959;4:226-238 (yalnız istinad; historyofmedicine.com qeydi; oxunmadı).
- Britannica. E. Donnall Thomas (britannica.com; oxundu; ikinci dərəcəli).
- Çetiner M, Ratip S, Ovalı E, Kartı S, Bayık M, Akoğlu T. Bone marrow transplantation data for Marmara University School of Medicine: 1989-1998. Marmara Med J 1998;4 (yalnız giriş cümləsi oxundu).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Ümumi kontekst üçün; müvafiq hissə bu yazı üçün bu oturumda oxunmadı.)
Bu yazı "365 Gündə Xərçəng Tarixi" seriyasının 134-cü günüdür və 1950-lərdə sümük iliyi köçürməsi cəhdlərinin başlanğıcını tarixi hadisə kimi danışır. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil; şüa və ya dərman dozası verilməyib. Sağlamlığınızla bağlı qərarlar üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; ikinci dərəcəli mənbəyə söykənən və ya oxuna bilməyən təfərrüatlar fakt yoxlaması qeydlərində göstərilib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
