მკერდის კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის 6 სირთულე

ბოლო წლებში მკერდის კიბოს მკურნალობაში დიდი პროგრესი მოხდა და სიკვდილიანობა მნიშვნელოვნად შემცირდა. თუმცა კიბოს სიხშირე, რომელიც 2000-იანი წლების დასაწყისში მცირდებოდა, ბოლო წლებში ძალიან მცირედ იზრდება. 2020 წლის კიბოს მსოფლიო სტატისტიკის მიხედვით, წელიწადში დაახლოებით 2,3 მილიონი ახალი შემთხვევით მკერდის კიბომ ფილტვის კიბოსაც გადაასწრო და ყველაზე ხშირი კიბო გახდა.

პენსილვანიის უნივერსიტეტის Abramson-ის კიბოს ცენტრის მკერდის კიბოს კვლევის პროგრამის ხელმძღვანელმა, დოქტორმა Angela DeMichale-მ, 2022 წლის დეკემბერში San Antonio-ს მკერდის კიბოს სიმპოზიუმზე გამართულ სესიაზე „მკერდის კიბოს მკურნალობის დაბრკოლებები“ (obstacles in breast cancer treatment) განაცხადა: „კარგი ამბავია, რომ სიკვდილიანობის მაჩვენებლები მცირდება, თუმცა ჯერ კიდევ მაღალია. როგორც სიკვდილის შემთხვევების, ისე მზარდი სიხშირის პრობლემის გადასაჭრელად ჯერ კიდევ გრძელი გზა გვაქვს“.

მკერდის კიბოს 6 ძირითადი დაბრკოლება

დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის სირთულეების გაუმჯობესებისთვის კრიტიკული პრობლემების გამოსავლენად კოლეგებთან მომუშავე დოქტორმა DeMichale-მ ექვს მთავარ დაბრკოლებას გაუსვა ხაზი.

1. მეტი პრევენციის/ადრეული დიაგნოსტიკის სტრატეგიის საჭიროება
2. ხელოვნური ინტელექტის არასაკმარისი გამოყენება
3. ზუსტი ონკოლოგიის, მაგალითად მიზნობრივი მკურნალობების, არასაკმარისი გამოყენება
4. კლინიკურ კვლევებში (ადამიანებზე ცდებში) სიახლის საჭიროება
5. კიბოს ქვეტიპების არასაკმარისი გაგება
6. კვლევითი თანამშრომლობის, მკერდის კიბოს განათლებისა და პრევენციის სტიმულებისა და დაფინანსების შეუთანხმებლობა

მხოლოდ ბოლო 10 წელიწადში 20 ახალი წამალი

2012 წლიდან FDA-მ (ამერიკის შეერთებული შტატების სურსათისა და წამლების ადმინისტრაციამ) მკერდის კიბოს სამკურნალოდ 20 ახალი წამალი დაამტკიცა. თუ გავითვალისწინებთ, რომ თითოეულის განვითარებას დაახლოებით 10-15 წელი და 5-10 მილიარდი დოლარი სჭირდება, 10 წელიწადში 20 ახალი ნებართვა განსაკუთრებით საყურადღებოა.

მიუნხენის LMU საუნივერსიტეტო საავადმყოფოს მკერდის კიბოს მიმართულების დირექტორმა, დოქტორმა Nadia Harbeck-მა, აღნიშნა, რომ ახალი მკურნალობების განვითარებაში კიბო გარკვეულწილად საკუთარი წარმატების მსხვერპლი გახდა. მკურნალობისა და გადარჩენის გაუმჯობესებასთან ერთად ახალი თერაპიის სტანდარტულთან შედარება და სარგებლის დამტკიცება უფრო რთულდება. გაიდლაინები იმდენად სწრაფად იცვლება, რომ სტანდარტის შეცვლის გამო კვლევები გამოქვეყნებისას ზოგჯერ უკვე მოძველებულია.

საჭიროა მეტი რეალური პრაქტიკის მტკიცებულება, რომელიც კლინიკაში გამოსაყენებლად შეიძლება დაიგეგმოს; აქ ხელოვნურ ინტელექტს დახმარება შეუძლია.

მკერდის კიბო, როგორც იშვიათი დაავადებების ერთობლიობა

მკერდის კიბოს მრავალი რისკფაქტორი აქვს და იგი ძალიან მრავალფეროვანი დაავადებაა. სინამდვილეში ის ერთგვარი იშვიათი დაავადებების ერთობლიობაა — როგორც კიბოს მრავალი სხვა ძირითადი ტიპი.

ამიერიდან ყველა მკერდის კიბოსთვის ცალ-ცალკე უნდა შეფასდეს შემდეგი ბიომარკერები:

• ჰორმონული რეცეპტორები (ესტროგენი და პროგესტერონი)
• HER2 სტატუსი [1 დადებითი (+), 2 დადებითი (++), 3 დადებითი (+++)]
• Ki67 პროცენტი (%)
• ხარისხი (grade) 1-დან 3-მდე

გარდა ამისა, ადრეულ სტადიაზე მკურნალობის გადაწყვეტილებისთვის მნიშვნელოვანია გენეტიკური რისკის ქულები, შორსწასული კიბოსთვის კი ისეთი გენეტიკური ბიომარკერები, როგორიცაა PIK3CA მუტაცია. ოჯახური ისტორიისას BRCA1-ისა და BRCA2-ის მსგავსი მემკვიდრეობით კიბოსთან დაკავშირებული ცვლილებების გამოვლენაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პროგნოზისა და მკურნალობის გადაწყვეტილებისთვის.

მკერდის კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკა თხევადი ბიოფსიით

სისხლის, ნერწყვის, შარდისა და სხეულის სხვა სითხეების ანალიზების ერთიანი სახელწოდება — თხევადი ბიოფსია — მრავალი კიბოს ადრეული ტესტის სახით ინტენსიურად შეისწავლება. თუმცა მის საფუძველზე ადრეულმა დიაგნოზმა დაბალი რისკის სიმსივნეების მქონე ადამიანებში მძიმე მკურნალობა შეიძლება გამოიწვიოს. მოსალოდნელია, რომ ამ ტესტებმა კიბო სიმპტომების დაწყებამდე გაცილებით ადრე აღმოაჩინოს.

ხელოვნური ინტელექტი ყველა სფეროში იქნება

მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ჯანდაცვაში ხელოვნური ინტელექტის ექსპერტი, პროფესორი Regina Barzilay, აღნიშნავს, რომ მისი ერთ-ერთი წამყვანი გამოყენება, მანქანური სწავლება, მრავალ სფეროში გამოიყენება, მაგრამ მკერდის კიბოში იშვიათია. იგი შეიძლება გავრცელდეს რეტროსპექტიულ ანალიზებსა და კლინიკური კვლევებიდან მიღებულ ბიომარკერებისა და სხვა ფაქტორების მონაცემებზე. მისივე თქმით, მანქანური სწავლება სხვა სიმსივნეების ბიოქიმიისა და ცალკეული უჯრედის ანალიზში ხშირად გამოიყენება, მკერდის კიბოში კი იშვიათად.

“მანქანური სწავლება მკერდის კიბოში ფართოდ არ გამოიყენება.”

მიზეზი შეიძლება მკვლევრების უინტერესობა იყოს. მეორე შესაძლო მიზეზია მკერდის კიბოს მონაცემების გაზიარებისა და ხელოვნური ინტელექტის მკვლევრებისთვის მათზე წვდომის სირთულე. „ურთიერთჩანაცვლებად მონაცემებში ინვესტირება ძალიან მნიშვნელოვანია.“

ხელოვნურ ინტელექტს შეუძლია კიბოს რისკფაქტორების გამოვლენასა და მოდელირებაში დახმარება, მაგალითად ორსულობას, ძუძუთი კვებასა და კიბოს რისკს შორის რთული კავშირების გაშლით. ორსულობა ჰორმონრეცეპტორ-დადებითი მკერდის კიბოს რისკს ამცირებს, თუმცა უარყოფითი რეცეპტორის დაავადებაზე ასეთი გავლენა არ აქვს და მცირე რისკის ზრდასაც შეიძლება უკავშირდებოდეს.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სირთულეა ბიოლოგიურ თავისებურებებში, მაგალითად გენურ ცვლილებებსა და ცილოვან ექსპრესიაში, ფართომასშტაბიანი ნიმუშების შემსწავლელი „omics“ ტექნოლოგიის გამოუყენებლობა. ეს ეფუძნება მკერდის კიბოს სხვა ორგანოსა თუ ქსოვილის სიმსივნეებისგან, მაგალითად ფილტვისა და პანკრეასის კიბოსგან, ცალკე ერთეულად მიჩნევას.

საფრანგეთის Gustave Roussy-ის კიბოს ცენტრის ონკოლოგმა, დოქტორმა Fabrice André-მ, ხაზი გაუსვა, რომ მეტასტაზირებისას მკერდის კიბოს ბიოლოგიური თვისებები იცვლება. ამ ეტაპზე სიმსივნეები წარმოშობის ორგანოს ნაცვლად მოლეკულური თვისებებით უნდა განისაზღვროს. ეს მიდგომა პაციენტისთვის სიმსივნის გენეტიკაზე დაფუძნებულ ინდივიდუალურ ონკოლოგიას ნიშნავს.

მკურნალობაზე წვდომა ყველა პაციენტისთვის

ახალ და ეფექტიან მკურნალობებს განსხვავების შექმნა მაშინ შეუძლია, როცა პაციენტებს მათზე წვდომა აქვთ. მკერდის კიბოს მკურნალობის გაუმჯობესების კიდევ ერთი დაბრკოლებაა ჯანდაცვაში რასიზმი და უთანასწორობა.

ამ თემაზე Ann Arbor-ის მიჩიგანის უნივერსიტეტის რადიაციული ონკოლოგი, დოქტორი Lori Pierce, ამბობს: „უნდა ვაღიაროთ, რომ მედიცინაში რასიზმი არსებობს. ამის აღიარების შემდეგ პრაქტიკაში შესაცვლელ საკითხებს შევისწავლით. შეგვიძლია ფართო ხედვით შევხედოთ და გავარკვიოთ, რა უპირატესობა აქვს ერთ მოსახლეობას მეორესთან შედარებით.“

დოქტორმა Pierce-მ ასევე ხაზი გაუსვა კვლევებში ნაკლებად წარმოდგენილი ჯგუფების ჩართვის აუცილებლობას. მაგალითად, მკერდის კიბოს ექვსი პრეპარატის — margetuximab (Margenza), sacituzumab govitecan (Trodelvy), tucatinib (Tukysa), trastuzumab deruxtecan (Enhertu), alpelisib (Piqray) და talazoparib (Talzenna) — კლინიკურ კვლევებში მხოლოდ მცირე პროცენტი იყო შავკანიანი, აზიელი და ესპანურენოვანი წარმოშობის ქალი. HER2-ზე საუკეთესო დამიზნების მქონე ანტისხეულისა და წამლის კონიუგატად მიჩნეული trastuzumab deruxtecan -ის კვლევაში 51% თეთრკანიანი, 42% აზიელი, 6% ესპანურენოვანი წარმოშობის და 3% შავკანიანი იყო. სამმაგად უარყოფით მკერდის კიბოში — აგრესიულ ქვეტიპში, რომელიც მრავალ შავკანიან ქალს ეხება — დიდ წარმატებად ცნობილ sacituzumab govitecan-ის კვლევებში ქალების მხოლოდ 7% იყო შავკანიანი. HER2-დადებითი კიბოსთვის დამტკიცებული margetuximab-ის მონაწილეები კი იყვნენ 80% თეთრკანიანი, 5% შავკანიანი, 6% აზიელი და 9% ესპანურენოვანი წარმოშობის ქალი.

North Carolina-ს უნივერსიტეტის კვლევითი საბჭოს პაციენტთა წარმომადგენელი Patty Spears ამბობს, რომ თითქოს უმცირესობები კვლევებში მონაწილეობას უარყოფენ, თუმცა ეს აღქმა მცდარია.

„მონაცემები ნათლად აჩვენებს, რომ შავკანიან, თეთრკანიან, აზიელ თუ ნებისმიერ სხვა პაციენტებს კლინიკურ კვლევებში მონაწილეობა ერთნაირი სიხშირით სურთ. თქვენ უნდა გსურდეთ, რომ თქვენს სისტემაში იყვნენ და კვლევებში ჩაერთონ.“

თურქეთში კი ინოვაციური მკურნალობების გამოცდის ფართო კლინიკური კვლევებისთვის მრავალი სხვა ბარიერია. მათ შორის უპირველესია კვლევების მნიშვნელობის შესახებ ცნობიერების ნაკლებობა.