Süd vəzi xərçənginin erkən diaqnozu və müalicəsində 6 çətinlik

Son illərdə süd vəzi xərçənginin müalicəsində böyük irəliləyişlər əldə edilib və ölüm göstəriciləri əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Lakin 2000-ci illərin əvvəlində azalan xəstəliyin rastgəlmə tezliyi son illərdə çox cüzi artım göstərir. Belə ki, 2020-ci il dünya xərçəng statistikasına görə, ildə təxminən 2,3 milyon yeni hal ilə süd vəzi xərçəngi hətta ağciyər xərçəngini də geridə qoyaraq ən çox rast gəlinən xərçəngə çevrilib.

Pensilvaniya Universitetinin Abramson Xərçəng Mərkəzində süd vəzi xərçəngi tədqiqat proqramının rəhbəri Dr. Angela DeMichale 2022-ci ilin dekabrında San Antonio Süd Vəzi Xərçəngi Simpoziumunda keçirilən “Süd vəzi xərçənginin müalicəsində maneələr” (obstacles in breast cancer treatment) adlı sessiyada “Yaxşı xəbər olaraq ölüm göstəricilərinin azaldığını, lakin hələ də yüksək olduğunu deyə bilərik. Ölümlərin sayı ilə yanaşı, süd vəzi xərçənginin artan tezliyi problemini həll etmək üçün hələ uzun yolumuz var” dedi.

Süd vəzi xərçəngində 6 əsas maneə

Diaqnoz və müalicədəki çətinliklərin aradan qaldırılmasına yönələn işdə əsas problemləri müəyyən etmək üçün həmkarları ilə çalışan Dr. DeMichale altı başlıca maneəni vurğulayıb.

1. Daha çox profilaktika və erkən diaqnoz strategiyasına ehtiyac
2. Süni intellektdən az istifadə edilməsi
3. Hədəfə yönəlmiş müalicələr kimi dəqiq onkologiya yanaşmalarından az istifadə edilməsi
4. Klinik tədqiqatlarda (insanlar üzərində sınaqlarda) yeniliyə ehtiyac
5. Süd vəzi xərçənginin alt növləri haqqında anlayışımızın yetərsizliyi
6. Tədqiqat əməkdaşlığı, süd vəzi xərçəngi barədə maarifləndirmə və profilaktika üçün təşviqlərlə maliyyələşmənin uzlaşdırıla bilməməsi

Yalnız son 10 ildə 20 yeni dərman

2012-ci ildən bəri FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) süd vəzi xərçənginin müalicəsi üçün 20 yeni xərçəng dərmanını təsdiqləyib. Hər yeni dərmanın hazırlanmasının təxminən 10-15 il çəkdiyi və 5-10 milyard dollara başa gəldiyi nəzərə alınarsa, 10 ildə 20 yeni dərmanın təsdiqlənməsi diqqətəlayiqdir.

Münhen LMU Universitet Xəstəxanasının süd vəzi xərçəngi üzrə direktoru Dr. Nadia Harbeck bildirib ki, yeni müalicələrin hazırlanması baxımından bu xəstəlik bir növ öz uğurunun qurbanına çevrilib. Müalicə və sağqalma yaxşılaşdıqca yeni terapiyaları standart müalicə ilə müqayisə etmək və üstünlüyünü sübut etmək çətinləşib. Müalicə təlimatları o qədər sürətlə dəyişir ki, standart müalicənin dəyişməsi səbəbindən bəzi klinik tədqiqatlar dərc olunan zaman artıq köhnəlmiş ola bilir.

Klinik istifadəyə yararlı şəkildə hazırlana bilən daha çox real həyat sübutuna ehtiyac var və burada süni intellekt kömək edə bilər.

Nadir xəstəliklər toplusu kimi süd vəzi xərçəngi

Süd vəzi xərçəngini tətikləyən çoxlu risk amili var və bu, çox heterogen xəstəlikdir. Əslində, bir çox digər əsas xərçəng növləri kimi, süd vəzi xərçəngi də bir növ nadir xəstəliklər toplusudur.

Artıq bütün süd vəzi xərçənglərində aşağıdakı bioloji göstəricilər ayrıca qiymətləndirilməlidir:

• Hormon reseptorları (estrogen və progesteron)
• HER2 statusu [1 müsbət (+), 2 müsbət (++), 3 müsbət (+++)]
• Ki67 faizi (%)
• 1-dən 3-ə qədər histoloji dərəcə (grade)

Bunlardan başqa, erkən mərhələ süd vəzi xərçəngində müalicə qərarları üçün genetik risk balları və irəliləmiş mərhələdə PIK3CA mutasiyası kimi genetik biomarkerlər mühümdür. Ailə anamnezi olanlarda BRCA1 və BRCA2 gen dəyişiklikləri kimi irsi süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəli halların aşkarlanması da xəstəliyin gedişini proqnozlaşdırmaq və müalicə qərarı vermək üçün çox vacibdir.

Maye biopsiyası ilə süd vəzi xərçənginin erkən diaqnozu

Qan, tüpürcək, sidik və ya digər bədən mayelərinin analizlərinin ümumi adı olan maye biopsiyaları bir çox xərçəng üçün erkən diaqnostika testi kimi geniş araşdırılır. Bununla belə, maye biopsiyasına əsaslanan erkən diaqnoz aşağı riskli şişləri olan insanları ağır müalicələrə məruz qoymaq riski daşıyır. Bu testlərin xərçəngi əlamətlər başlamazdan xeyli əvvəl aşkar edə biləcəyi düşünülür.

Süni intellekt hər sahədə olacaq

Massaçusets Texnologiya İnstitutunda səhiyyədə süni intellektin tətbiqi üzrə mütəxəssis Prof. Regina Barzilay bildirir ki, süni intellektin əsas tətbiqlərindən olan maşın öyrənməsi bir çox sahədə istifadə edilsə də, süd vəzi xərçəngində çox tətbiq edilmir. Bu üsul retrospektiv (keçmişə yönəlmiş) təhlillərə, klinik tədqiqatlarda toplanan biomarker və digər amillər barədə məlumatlara tətbiq oluna bilər. O əlavə edib ki, maşın öyrənməsi digər şiş növlərinin biokimyasına və tək hüceyrə təhlillərinə tez-tez tətbiq olunsa da, süd vəzi xərçəngində nadir hallarda işlədilir.

“Maşın öyrənməsindən süd vəzi xərçəngində çox istifadə edilmir.”

Səbəb tədqiqatçıların maşın öyrənməsinə maraq göstərməməsi ola bilər. Digər səbəb isə süd vəzi xərçəngi məlumatlarının paylaşılmasının asan olmaması və süni intellekt tədqiqatçılarının bu məlumatlara rahat çıxışının olmaması ola bilər. “Bir-biri ilə uyğun şəkildə istifadə edilə bilən məlumatlara sərmayə qoymaq çox vacibdir.”

Süni intellekt hamiləlik, əmizdirmə və süd vəzi xərçəngi riski arasındakı əlaqələr kimi mürəkkəb münasibətləri ayırd edərək riski artıran amilləri müəyyənləşdirməyə və modelləşdirməyə kömək edə bilər. Hamiləlik hormon reseptoru müsbət süd vəzi xərçəngi riskini azaldır, lakin hormon reseptoru mənfi xəstəliyin riskinə bu təsiri göstərmir; hətta riskdə mülayim artımla əlaqəli ola bilər.

Digər mühüm çətinlik gen dəyişiklikləri və ya zülal ekspressiyası kimi bioloji xüsusiyyətlərdə genişmiqyaslı nümunələri ölçən “omiks” texnologiyalarından istifadə edilməməsidir. Bu, süd vəzi xərçənginin ağciyər və ya mədəaltı vəzi xərçəngi kimi başqa orqan və toxumalardan yaranan şişlərdən ayrı bir xəstəlik kimi qəbul edilməsinə əsaslanır.

Fransanın Gustave Roussy Xərçəng Mərkəzindən onkoloq Dr. Fabrice André süd vəzi xərçəngi metastaz verdikdə bioloji xüsusiyyətlərinin dəyişdiyinin nəzərə alınmalı olduğunu vurğulayıb. Bu mərhələdə şişlər yarandıqları orqandan çox molekulyar xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilməlidir. Bu yanaşma şişin genetik xüsusiyyətlərinə əsaslanan fərdiləşdirilmiş onkologiya deməkdir.

Bütün pasiyentlərin müalicəyə çıxışı

Yeni və təsirli müalicələr yalnız pasiyentlərin onlara çıxışı olduqda fərq yarada bilər. Süd vəzi xərçənginin müalicəsini yaxşılaşdırmaq səylərinin qarşısındakı maneələrdən biri də səhiyyə xidmətlərində irqçilik və bərabərsizlikdir.

Ann Arbordakı Miçiqan Universitetindən radiasiya onkoloqu Dr. Lori Pierce bu barədə belə deyir: “Tibbdə irqçiliyin olduğunu qəbul etməliyik. Bunu qəbul etdikdə təcrübədə dəyişdirilməli məsələləri araşdıra bilərik. Geniş baxış bucağından yanaşıb bir əhali qrupunun digərinə nisbətən hansı üstünlüklərə malik olduğunu nəzərdən keçirə bilərik.”

Dr. Pierce klinik tədqiqatlarda az təmsil olunan qrupların iştirakının da vacib olduğunu vurğulayıb. Məsələn, margetuximab (Margenza), sacituzumab govitecan (Trodelvy), tucatinib (Tukysa), trastuzumab deruxtecan (Enhertu), alpelisib (Piqray) və talazoparib (Talzenna) adlı altı süd vəzi xərçəngi klinik tədqiqatında qaradərili, asiyalı və hispan qadınlar yalnız kiçik bir faiz təşkil edir. HER2-ni ən yaxşı hədəfləyən anticisim-dərman konjuqatı sayılan trastuzumab deruxtecan üzrə tədqiqat iştirakçılarının 51%-i ağdərili, 42%-si asiyalı, 6%-sı hispan və 3%-ü qaradərili olub. Çoxlu qaradərili qadına təsir edən aqressiv alt növ – üçlü/tripl mənfi süd vəzi xərçəngində böyük uğur sayılan sacituzumab govitecan üzrə klinik tədqiqatlarda qadınların yalnız 7%-si qaradərili olub. HER2 müsbət süd vəzi xərçənginin müalicəsində təsdiqlənmiş margetuximab üçün isə iştirakçı bölgüsü 80% ağdərili, 5% qaradərili, 6% asiyalı və 9% hispan qadın şəklində olub.

Şimali Karolina Universitetinin Tədqiqat Şurasında pasiyent nümayəndəsi Patty Spears azlıq qruplarının klinik tədqiqatlarda iştirakdan imtina edəcəyi barədə təsəvvürün olduğunu, lakin bunun doğru olmadığını bildirir.

“Aydın şəkildə göstərilən məlumatlara görə, qaradərili, ağdərili, asiyalı və ya başqa qrupdan olmasından asılı olmayaraq pasiyentlər klinik tədqiqatlarda eyni dərəcədə iştirak etmək istəyirlər. Onların sisteminizdə olmasını və tədqiqatlara qoşulmasını istəməlisiniz.”

Türkiyədə isə yenilikçi müalicə sınaqlarını əhatə edən geniş klinik tədqiqatların qarşısında çoxsaylı başqa maneələr var. Bunların başında klinik tədqiqatların əhəmiyyəti barədə məlumatlılığın azlığı gəlir.