ნიურნბერგის გაკვეთილი: ინფორმირებული თანხმობა (1947)
ამ სტატიაში
ნიურნბერგის გაკვეთილი: ინფორმირებული თანხმობა (1947)
115-ე და 120-ე დღეებში ერთი და იგივე კითხვა დავტოვეთ ღია: რა იცოდნენ აზოტიანი იპერიტით პირველად ნამკურნალევმა პაციენტებმა და რა ეთქვათ მათ? წყაროებში პასუხი არ იყო და მე არ გამომიგონია. დღეს ამ კითხვას სასამართლო დარბაზიდან ვუყურებთ. 1946 წლის ბოლოს ნიურნბერგში დაიწყო პროცესი ექიმთა ექსპერიმენტებზე ადამიანებზე, 1947 წლის აგვისტოში გამოტანილი განაჩენის ნაწილი კი მედიცინის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე ხშირად ციტირებად ტექსტად იქცა. ეს ტექსტი მოგვითხრობს, რას ამბობს ის დოკუმენტი, საიდან მოვიდა და რა არ იყო იურიდიულად; რადგან თანხმობის ისტორია პრინციპის გამოცხადებასა და მის გამოყენებას შორის გრძელი მანძილის ისტორიაა.
1946 წლის 9 დეკემბერი: ოცდასამი განსასჯელი
ექიმთა პროცესი 1946 წლის 9 დეკემბერს დაიწყო ამერიკის შეერთებული შტატების ერთ-ერთ სამხედრო ტრიბუნალზე ნიურნბერგში. აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმის ენციკლოპედია განსასჯელებს „23 წამყვან გერმანელ ექიმად და ადმინისტრატორად“ ასახელებს; სხვა წყარო იუწყება, რომ სასამართლო განხილვა 140 დღე გაგრძელდა და ბრალდებები ნაცისტური პერიოდის დანაშაულებს და კაცობრიობის წინააღმდეგ დანაშაულებს მოიცავდა, რომლებიც „ევთანაზიად“ წოდებულ პროგრამასა და საკონცენტრაციო ბანაკების პატიმრებზე ჩატარებულ ექსპერიმენტებს ეფუძნებოდა. ამ ექსპერიმენტების დეტალებს აქ არ შევეხები; თემა წესია, რომელიც სასამართლომ ბოლოს ჩაწერა.
სათაური განაჩენის შიგნით: „Permissible Medical Experiments“
წყაროები განაჩენის თარიღად 1947 წლის 19 ან 20 აგვისტოს ასახელებენ (იხ. ფაქტების გადამოწმების ყუთი). განსასჯელთაგან 16 დამნაშავედ ცნეს; შვიდს ჩამოხრჩობა მიესაჯა და 1948 წლის 2 ივნისს ჩამოახრჩვეს. მაგრამ მედიცინის ისტორიაში დარჩა განაჩენის ნაწილი სათაურით „Permissible Medical Experiments“: ათპუნქტიანი სია, რომელიც მოგვიანებით „ნიურნბერგის კოდექსის“ სახელით გახდა ცნობილი. პირველი პუნქტი, როგორც აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმი ციტირებს, ასე იწყება: „The voluntary consent of the human subject is absolutely essential“, ანუ სუბიექტად მყოფი ადამიანის ნებაყოფლობითი თანხმობა აბსოლუტურად აუცილებელია.
ექვსი პუნქტი, ათი პუნქტი
კოდექსის წარმოშობას ერთ მომენტში სასამართლო დარბაზში კი არა, მის წინ არსებულ დოკუმენტში ეძებენ. ლეო ალექსანდერმა 1947 წლის 17 აპრილს აშშ-ის ბრალმდებელს (United States Counsel for War Crimes) ექვსპუნქტიანი მემორანდუმი წარუდგინა; აგვისტოს განაჩენმა ამ პუნქტების თითქმის ყველა გაიმეორა და ათამდე გააფართოვა. იუწყებიან, რომ ენდრიუ აივიც ძალიან შეშფოთებული იყო დაცვის არგუმენტებით. წყაროები, რომლებიც წავიკითხე, ისეთივე სიცხადით არ ლაპარაკობენ იმაზე, ვისი კალმიდან გამოვიდა ათპუნქტიანი ტექსტი; ავტორს ვერ დავასახელებ.
ათი პუნქტის არსი ასეთია (ჩემი შეჯამება): სუბიექტის ნებაყოფლობითი თანხმობა; საზოგადოებისთვის სასარგებლო და სხვა გზით მიუღწეველი შედეგი; ცხოველებზე ექსპერიმენტებსა და დაავადების ცოდნას დაფუძნებული დიზაინი; უსარგებლო ტანჯვისა და ზიანის თავიდან აცილება; ისეთი ექსპერიმენტის დაუშვებლობა, რომელშიც სიცოცხლის დაკარგვა ან მუდმივი უნარშეზღუდვა მოსალოდნელია (გარდა შემთხვევისა, როცა თავად მკვლევრები არიან სუბიექტები); რისკი, რომელიც არასოდეს აღემატება პრობლემის ჰუმანიტარულ მნიშვნელობას; სუბიექტთა დამცველი მომზადება და პირობები; კვალიფიციური პირების მიერ ჩატარება; სუბიექტის თავისუფლება, ნებისმიერ მომენტში გავიდეს; და მკვლევრის მზადყოფნა, ექსპერიმენტი შეწყვიტოს, როცა ზიანი იწინასწარმეტყველება. პირველი პუნქტი ასევე ჩამოთვლის სამართლებრივ ქმედუნარიანობას, თავისუფალი არჩევის უნარს და საკითხის „საკმარის ცოდნასა და გაგებას“; თანხმობის შემოწმების ვალდებულება ეკისრება ექსპერიმენტის დამწყები, მიმმართველი ან ჩამტარებელი ყველა ადამიანის პირად პასუხისმგებლობას და გადაბარებას არ ექვემდებარება.
ნებაყოფლობითი თანხმობა: ოთხი პირობა
ტექსტის პირველ პუნქტში წაკითხულის მიხედვით, თანხმობა ოთხ საყრდენს ეფუძნება: პირს თანხმობის გაცემის უნარი აქვს, იმყოფება მდგომარეობაში, რომელიც თავისუფალ არჩევანს უშვებს, აქვს საკითხის საკმარისი ცოდნა და გაგება, და ამ ყველაფრის შემოწმება მკვლევარზე რჩება. თუ ოთხიდან ერთი აკლია, „დიახ“-ის თქმა თანხმობად არ ითვლება.
ტერმინი „ინფორმირებული თანხმობა“ (informed consent) ჩემ მიერ წაკითხულ წყაროებში ტექსტის საკუთარ ფორმულირებად არ ჩანს; კოდექსის ენა „ნებაყოფლობითი თანხმობაა“. ტერმინს მოგვიანებით დამკვიდრებულ შემოკლებად ვკითხულობ. ეს პრინციპის მოცულობას არ ავიწროებს; უბრალოდ ვუფრთხილდები, სიტყვა უკან არ გადავიტანო.
არა კანონი, არამედ განაჩენის დასაბუთების ნაწილი
კოდექსის იურიდიული ძალა კანონის სახით არასოდეს დამკვიდრებულა. აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმი ამას ასე გადმოსცემს: „მისი იურიდიული ძალა, თუმცა, კარგად დამკვიდრებული არ იყო“; სხვა წყარო აღნიშნავს, რომ კოდექსი პირდაპირ არ შესულა ამერიკულ ან გერმანულ სამართალში. კოდექსი სასამართლო გადაწყვეტილების დასაბუთების ერთი ნაწილი იყო და პრინციპად ჩაიჟონა შემდგომ რეგულაციებში.
მოსაზრება, რომელიც ისტორიკოსმა ჯონ მ. ჰარკნესმა 1996 წელს JAMA-ში გამოთქვა, ისტორიას სხვა მხრიდან დახედვის საშუალებას იძლევა. Cornell Chronicle-ის გადმოცემით, ჰარკნესი თვლის, რომ დაცვა ცდილობდა ეჩვენებინა, რომ ნაცისტურ ექსპერიმენტებსა და ილინოისში, აშშ-ში, პატიმრებზე ჩატარებულ მალარიის ექსპერიმენტს შორის განსხვავება არ არსებობდა; აივიმ ბრალდების სახელით ჩვენება მისცა ამ მტკიცების უარსაყოფად და ისაუბრა დოკუმენტზე სახელად „გრინის ანგარიში“. ჰარკნესი ამტკიცებს, რომ კომიტეტი არასოდეს შეკრებილა, ანგარიში აივიმ მარტომ დაწერა და ამან წლების განმავლობაში აშშ-ში პატიმრებზე კვლევა კანონიერად გამოაჩინა. იგივე წყარო იუწყება, რომ ჰარკნესი ორ მდგომარეობას შორის რეალურ განსხვავებებსაც ჩამოთვლის: ამერიკელი მკვლევრები ცდილობდნენ თანხმობის მიღებას, პატიმრებს საკნებიდან არ გამოათრევდნენ, არცერთი ექსპერიმენტი სიცოცხლის დაკარგვისკენ არ იყო მიმართული. ეს ერთი ისტორიკოსის ინტერპრეტაციაა; სტატია თავად არ წამიკითხავს, ახალი ამბების მასალიდან გადმოვცემ.
იგივე მასალა კიდევ ორ რამეს გადმოსცემს: რომ 1970-იანი წლების დასაწყისში კრიტიკოსები კოდექსის ნებაყოფლობითობის მოთხოვნას აშშ-ში პატიმრებზე კვლევების წინააღმდეგ იყენებდნენ და რომ ჰარკნესის თქმით პროცესმა „კოდექსისგან განსხვავებული რამ“ წარმოშვა, კერძოდ JAMA-ის სტატია, რომელიც პატიმრებზე კვლევას ეთიკურად იდეალურად წარმოაჩენდა. ჰარკნესი ასევე თვლის, რომ ნაცისტი ექიმები ამ საპირისპირო ჩვენების გარეშეც გაასამართლებდნენ. ეს ყველაფერი არ ნიშნავს, რომ ნიურნბერგის პრინციპი ძალადაკარგულია; ეს აჩვენებს, რომ პრინციპის გაცხადებასა და მის შესაბამისად აშშ-ის პრაქტიკის ცვლილებას შორის დრო გავიდა.
ფასი და ზღვარი: ტექსტი არ აღმოჩნდა საკმარისი
1966 წელმა აჩვენა, რომ პრინციპი ერთი სასამართლო გადაწყვეტილებით არ დამკვიდრებულა. ჰენრი კ. ბიჩერის სტატიამ „Ethics and clinical research“, რომელიც გამოქვეყნდა New England Journal of Medicine-ში (1966, ტომი 274, გვ. 1354-1360), ერთი მიმოხილვის შეჯამებით, აჩვენა, რომ კვლევის სუბიექტებთან ცუდი მოპყრობა მხოლოდ ნაცისტური პრაქტიკით არ შემოიფარგლებოდა. იგივე მიმოხილვა იუწყება, რომ ბიჩერი ნიურნბერგის კოდექსს „მკაცრ და იურიდიულ“ მოთხოვნათა წყებად ხედავდა, ჰელსინკის დეკლარაციას კი უფრო ფართოდ გამოსადეგად თვლიდა. მსოფლიო სამედიცინო ასოციაციამ დეკლარაცია 1964 წლის ივნისში ჰელსინკში 18-ე გენერალურ ასამბლეაზე მიიღო.
კოდექსის წინა ისტორიაც კითხვაა. გერმანიაში შინაგან საქმეთა მინისტრმა 1931 წლის 28 თებერვალს ცირკულარი გამოსცა; ერთი ენციკლოპედიის გვერდის მიხედვით, ეს ტექსტი ახალი მკურნალობების გამოცდისას ინფორმირებულ, ცალსახა თანხმობას ითვალისწინებდა და თანხმობის გარეშე ექსპერიმენტს კრძალავდა, 1945 წლამდე ძალაში რჩებოდა, ტექსტსა და ნაცისტური პერიოდის პრაქტიკას შორის კი „წყვეტა“ არსებობდა. ანუ დაწერილი წესი და პრაქტიკა ერთმანეთს შეიძლებოდა დაშორებოდა; 1947-მა ეს წყვეტა სამართლებრივ ტექსტად გარდაქმნა სცადა. ამას „უარყოფილ წინამორბედად“ არ წარმოვადგენ, რადგან 1931 წლის ტექსტი თავად არ წამიკითხავს.
კავშირი 120-ე დღესთან: 1946 წლის სექტემბრის JAMA-ს სერია 1947 წლის აგვისტოს განაჩენამდე დაახლოებით თერთმეტი თვით ადრე გამოქვეყნდა. მისი 1947 წლის საზომით განსჯა ანაქრონიზმი იქნებოდა და ამას არ ვაკეთებ; მხოლოდ იმას ვამბობ, რატომ დარჩა კითხვა ღია. კითხვა ასეთი იყო: პაციენტის ცოდნა და ნებაყოფლობა ექიმის სინდისს მიანდობდნენ თუ დაწერილ საზომს მიაბამდნენ?
რა რჩება
- ნებაყოფლობითი თანხმობა, როგორც ექსპერიმენტის წინაპირობა
- სუბიექტის უფლება, ნებისმიერ მომენტში გავიდეს
- თანხმობის შემოწმების ტვირთი, რომელიც გადაუბარებლად მკვლევარს აწევს
რა დაეცა ან შეიზღუდა
- მოლოდინი, რომ ერთი ტექსტი პრაქტიკას თავისით შეცვლიდა
- აზრი, რომ არაეთიკური ექსპერიმენტი მხოლოდ გარკვეულ რეჟიმს ახასიათებს
- დაშვება, რომ კოდექსი იურიდიულად სავალდებულო იყო (კანონად არ დამკვიდრდა)
დაწერილი წესიდან პრაქტიკამდე. ღერძი 1930-1970 წლებს აჩვენებს; ნიშნულები ათწლიანი ინტერვალებია. ნარინჯისფერი ყუთები სახელმძღვანელო ტექსტებს (1931 წლის ცირკულარი, 1947 წლის განაჩენის ნაწილი, ჰელსინკი 1964), წითელი ყუთები პროცესსა და გამჟღავნებას (1946 წლის დეკემბერი, 1966) აჩვენებს. 1946 წლის დეკემბერი და 1947 წლის აგვისტო ერთმანეთთან ძალიან ახლოსაა და ზედა და ქვედა რიგებზეა განაწილებული.
კვლევის ეთიკის კომიტეტები თურქეთში
იმაზე, თუ როდის და ვის მიერ იქნა ნიურნბერგის განაჩენი თურქეთში განხილული, გადამოწმებული წყარო ვერ ვიპოვე; ამ კავშირს არ ვაგებ. ჰაჯეთეპეს ერთი დოკუმენტი, რომელიც წავიკითხე (ადგილობრივი ეთიკის კომიტეტები და თურქეთი; ავტორი და თარიღი ჩემს ხელთ არსებული ასლიდან ვერ გადამოწმდა), ნიურნბერგის კოდექსს 1945 წლის შემდეგ ადამიანებზე კვლევის პირველ სახელმძღვანელოდ ასახელებს და ამბობს, რომ თურქეთში კვლევის ეთიკის პირველი კომიტეტები 1986 წელს ჰაჯეთეპეს უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე და გიულჰანეს სამხედრო სამედიცინო ფაკულტეტზე შეიქმნა. დოკუმენტის მიხედვით, კომიტეტების სწრაფი გამრავლება უზრუნველყო 1993 წლის 29 იანვრის, №21480 ოფიციალურ გაზეთში გამოქვეყნებულმა წამლების კვლევის რეგლამენტმა; დოკუმენტის ავტორი ამტკიცებს, რომ ეს რეგლამენტი ძირითადად პროცედურულია და ინფორმირებული თანხმობის მსგავს ეთიკურ პრინციპებს ცოტა ადგილს უთმობს. ეს ავტორის შეფასებაა; რეგლამენტი თავად არ წამიკითხავს.
1931 წლიდან დღემდე
რა დადასტურდა და რა ეწინააღმდეგება ერთმანეთს
- განაჩენის თარიღი: აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმი 1947 წლის 19 აგვისტოს ასახელებს; Jewish Virtual Library და ერთი ენციკლოპედიური გვერდი 20 აგვისტოს ამბობს; EBSCO-ს სტატია ძირითად ტექსტში აჩვენებს, რომ სასამართლომ ეთიკური კითხვებისთვის 19 აგვისტოს პაუზა გააკეთა, ხოლო თარიღის ველში 20 აგვისტო წერია. მე დავწერე „19-20 აგვისტო 1947“; რომელი თარიღი რომელ ნაბიჯს შეესაბამება, პირველადი ტექსტით არ გადამიმოწმებია.
- პროცესის დასაწყისი და განსასჯელები: 1946 წლის 9 დეკემბერი, 23 განსასჯელი და დაახლოებით 140 დღე (აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმი, EBSCO). „სამხედრო ტრიბუნალი“ იმავე წყაროებიდანაა.
- შედეგები: 16 დამნაშავე, შვიდს ჩამოხრჩობა მიესაჯა, აღსრულება 1948 წლის 2 ივნისს (Jewish Virtual Library, EBSCO). გამართლებულთა რაოდენობა (შვიდი) და უვადო და უფრო მოკლე თავისუფლების აღკვეთა მხოლოდ Wikipedia-ზე ვნახე; პირველადი ტექსტით არ დადასტურდა და ტექსტში არ შემიტანია.
- ალექსანდერის მემორანდუმი: 1947 წლის 17 აპრილი, ექვსი პუნქტი; აგვისტოს განაჩენმა ისინი გაიმეორა და ათამდე გააფართოვა (აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმი). აივის შეშფოთება იმავე გვერდიდანაა; განცხადება, რომ აივიმ დაწერა პუნქტები, არ არსებობს და არ დამიწერია. მტკიცება, რომ მოსამართლეები იყვნენ ავტორები, ვერ გადავამოწმე და არ დამიწერია.
- პუნქტების ტექსტი: პირველი პუნქტის წინადადება სიტყვა-სიტყვით აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმიდანაა; მეორე-მეათე პუნქტები და პირველის დეტალები სრული ტექსტის გვერდიდან შეჯამებაა. ტომი „Trials of War Criminals before the Nuremberg Military Tribunals“ თავად არ გამიხსნია.
- იურიდიული სტატუსი: აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმი ამბობს „მისი იურიდიული ძალა, თუმცა, კარგად დამკვიდრებული არ იყო“; ალბერტას უნივერსიტეტის წყარო-გვერდი ამატებს, რომ კოდექსი პირდაპირ არ შესულა ამერიკულ ან გერმანულ სამართალში.
- „ინფორმირებული თანხმობა“: აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმის ჰოლოკოსტის ენციკლოპედია ამბობს, რომ კოდექსი ამ პრინციპს შეიცავს; მე პირველი პუნქტის ფორმულირება წავიკითხე როგორც „ნებაყოფლობითი თანხმობა“ და ტერმინი მოგვიანებით დამკვიდრებულ შემოკლებად მივიღე. ეს ინტერპრეტაციაა.
- ჰარკნესი: აღწერილი Cornell Chronicle-ის გადმოცემიდანაა (ლარი ბერნარდი, 1996 წლის 5 დეკემბერი); JAMA-ის სტატია (1996 წლის 27 ნოემბერი) არ წამიკითხავს. ამ გადმოცემაში აივის ჩვენება, „გრინის ანგარიში“ და მტკიცება, რომ აივიმ ანგარიში მარტომ დაწერა, ჰარკნესს ეკუთვნის.
- ბიჩერი და ჰელსინკი: ბიჩერის სტატიის მონაცემები და შინაარსის შეჯამება ჰარკნესის, ლედერერისა და ვიკლერის მიმოხილვიდანაა მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის ბიულეტენში; ბიჩერის სტატია თავად არ წამიკითხავს. ის, რომ ჰელსინკის დეკლარაცია 1964 წლის ივნისში 18-ე გენერალურ ასამბლეაზე მიიღეს, WMA-ის დოკუმენტთა სიის სათაურიდანაა.
- 1931 წლის ცირკულარი: თარიღი, გამომცემი ორგანო და შინაარსი ენციკლოპედიის გვერდიდანაა; პირველადი ტექსტი არ წაკითხულა. სიტყვა „წყვეტა“ იმ გვერდს ეკუთვნის.
- თურქეთის დოკუმენტი: ჰაჯეთეპეს დეონტოლოგიის გვერდებზე არსებული .doc ფაილიდან; ავტორი და თარიღი ვერ გადამოწმდა. 1993 წლის რეგლამენტის ოფიციალური გაზეთის მონაცემები ამავე დოკუმენტიდანაა; რეგლამენტი თავად არ წაკითხულა.
- ფარგლებს გარეთ: ბელმონტის ანგარიში (1979) და შემდგომი რეგულაციები შემდეგ დღეებში განიხილება.
სიდნი ფარბერი და ამინოპტერინი (1947-48)
ნიურნბერგის განაჩენიდან მალევე ბოსტონის ბავშვთა საავადმყოფოში ლეიკემიით დაავადებულ ბავშვებს ფოლიუმის მჟავას ანტაგონისტი მისცეს. ეს კიბოში წამალზე ერთ-ერთ პირველ მკაფიოდ აღრიცხულ პასუხად ახსოვთ. ხვალ ამ ისტორიაში შევალთ; თარიღებსა და წყაროებს წერამდე გადავამოწმებ.
ავტორის შენიშვნა: ამ ტექსტში ნიურნბერგის გმირულ ამბად გადაქცევას ვცდილობდი თავი ავარიდო. კოდექსის პრინციპი მყარია და დღესაც იკითხება; თუმცა მისი იურიდიული ძალა შეზღუდული დარჩა, მის წინ დაწერილი გერმანული ცირკულარი არსებობდა და პრაქტიკამ მას არ მიჰყვა. ცალკეული მტკიცებების უმეტესობა მეორეული წყაროებიდან გადმოვიტანე და ფაქტების გადამოწმების ყუთში გამოვყავი, რომელია ისინი. ის, რომ ტექსტის ავტორობას ერთ პირს არ ვანიჭებ, ჩემი დუმილია იქ, სადაც წყაროები დუმან.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- აშშ-ის ჰოლოკოსტის მუზეუმი (USHMM). The Nuremberg Code. Holocaust Encyclopedia (encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-nuremberg-code).
- Trials of War Criminals before the Nuremberg Military Tribunals under Control Council Law No. 10. Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1949-1953 (პირველადი წყარო; ტომი თავად არ წამიკითხავს და ტექსტამდე მეორეული სრული ტექსტის გვერდით მივედი).
- Jewish Virtual Library. The Nuremberg Code და The Doctors Trial: Introduction (jewishvirtuallibrary.org).
- EBSCO Research Starters. Analysis: Nuremberg Code (ebsco.com/research-starters).
- Bernard L. Historian examines U.S. ethics in Nuremberg Medical Trial tactics. Cornell Chronicle, 1996 წლის 5 დეკემბერი (ჯონ მ. ჰარკნესის JAMA-ის 1996 წლის 27 ნოემბრის სტატიაზე; თავად სტატია არ წაკითხულა).
- Harkness J, Lederer SE, Wikler D. Laying ethical foundations for clinical research. Bull World Health Organ 2001;79(4):365-366 (ახლავს ბიჩერის N Engl J Med 1966;274:1354-1360 სტატიის ხელახალ გამოცემას).
- Encyclopedia.com. German Guidelines on Human Experimentation (1931 წლის ცირკულარი).
- ჰაჯეთეპეს უნივერსიტეტი, სამედიცინო ეთიკა (დეონტოლოგია). ადგილობრივი ეთიკის კომიტეტები და თურქეთი (deontoloji.hacettepe.edu.tr; ავტორი და თარიღი ვერ გადამოწმდა).
- Mukherjee S. ყველა სნეულების იმპერატორი / The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (ამ ტექსტისთვის ცალკე არ გადამოწმებულა.)
ეს ტექსტი სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ 121-ე დღეა და ნიურნბერგის კოდექსის დაბადებას ისტორიულ მოვლენად გვიყვება. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია და არა დიაგნოსტიკური ან სამკურნალო რეკომენდაცია. თქვენი ჯანმრთელობის შესახებ გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; მხოლოდ მეორეულ წყაროზე დაფუძნებული დეტალები აღნიშნულია ფაქტების გადამოწმების შენიშვნებში.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
