ონკოლოგიის გული — პალიატიური მოვლა და მხარდამჭერი მკურნალობა: ASCO 2020 ჯილდომ მფლობელი იპოვა

აქტიური წარმატების ისტორია

კიბოს კვლევისა და მკურნალობის ცენტრის, City of Hope Cancer Center-ის საექთნო კვლევების ხელმძღვანელ Betty Ferrell-ს ძალიან აქტიური წარმატების ისტორია აქვს. ბოლოს მან ASCO-ს (American Society of Clinical Oncology) ერთ-ერთი სპეციალური, ონკოლოგიაში პალიატიური მოვლისა და მხარდამჭერი მკურნალობის ჯილდო მიიღო. ცნობილია, რომ ASCO მსოფლიოში კლინიკური ონკოლოგიისა და მისი საზოგადოების მიმართულების მიმცემ უმთავრეს 2 ორგანიზაციას შორისაა.

Betty Ferrell 1977 წელს, ახალკურსდამთავრებულ ექთნად მუშაობისას, პაციენტის ზარს გამოეხმაურა. მრავალი ძვლის მეტასტაზის მქონე პროსტატის კიბოს პაციენტმა საშინელი ტკივილით გამოწვეული ტანჯვის გამო ექთანი გამოიძახა. მაშინ მოწინავე კიბოსა და ძვლის ტკივილის სამკურნალოდ ცოტა რამის გაკეთება შეიძლებოდა. სხვა სიტყვებით, მკურნალობის შესახებ ცოტა იცოდნენ.

Betty Ferrell იმ მომენტს ასე აღწერს: „ძალიან გამხდარი და ტკივილისგან დატანჯული კაცი ძლივს ლაპარაკობდა. არც გაბრაზებული იყო და არც მომთხოვნი. მხოლოდ უიმედოდ იკითხა: „გთხოვთ, არსებობს რამე, რაც ტკივილს შემიმსუბუქებს?“. ამ მომენტს პროფესიულ გარდატეხის მომენტად ვიხსენებ. ძლიერი აუცილებლობა ვიგრძენი, რამე გამეკეთებინა ასე დატანჯული ადამიანების ტკივილის საკონტროლოდ.“ ამ პაციენტის მტკივნეული დასასრულის მოგონებამ Betty Ferrell-ს მუშაობის გაგრძელების სურვილი გაუძლიერა და საბოლოოდ პალიატიური მოვლის განმავითარებელ მნიშვნელოვან მკვლევრად აქცია.

პალიატიური მოვლის დაბადება

ამ ერთგული ჯანდაცვის მუშაკის ადრეული კარიერა იმ დროს ჩამოყალიბდა, როცა Cicely Saunders-ის მიერ ლონდონში დაწყებული თანამედროვე ჰოსპისის მიდგომა ვრცელდებოდა. პალიატიურ მოვლაზე საუბრისას Cicely Saunders-ის გამოტოვება შეუძლებელია. სწორედ მან დაამკვიდრა პალიატიური მოვლა ჯანდაცვის მეცნიერებებში თანამედროვე გაგებით. შთამბეჭდავი კარიერა ექთნობით დაიწყო და სრულად განუკურნებელი დაავადებების ტვირთზე პასუხისმგებლობის აღებას ისახავდა მიზნად. პაციენტებისთვის მეტი სარგებლის მისაცემად ექიმის დიპლომიც აიღო. ამ წინდახედულმა და ფართო ხედვის მეცნიერმა 1967 წელს ლონდონში St. Christopher’s Hospice დააარსა. ის დღემდე მსოფლიოში პალიატიური მოვლის ერთ-ერთი პირველგახსენებადი ადგილია და სფეროში კვლევის, განათლებისა და მკურნალობის განყოფილებების მქონე უძველესი დაწესებულებაა. Cicely Saunders-ის მიერ მხარდაჭერილი და St. Christophers’ Hospice-ის მიერ წლების განმავლობაში გაწეული ფიზიკური, ფსიქოსოციალური და სულიერი მოვლის მომცველი მთლიანობითი სამედიცინო მიდგომა პალიატიური მოვლის განსაზღვრებად იქცა.

პალიატიური მოვლის მოძრაობა აშშ-შიც სწრაფად გავრცელდა. ჯერ Yale უნივერსიტეტის საექთნო სკოლამ დაიწყო ამ დარგის წამყვანი სპეციალისტების მომზადება. პირველი ამერიკული ჰოსპისი 1971 წელს კონექტიკუტში გაიხსნა, 1986 წლისთვის კი 1000-ზე მეტი იყო.

ადრეული კარიერა

Betty Ferrell პალიატიური მოვლის მოძრაობას პირველად 1980 წელს შეუერთდა. მალე მიხვდა, რომ პაციენტებისთვის მეტის გასაკეთებლად მეტი მონაცემი და კვლევა იყო საჭირო. მას საექთნო მაგისტრის ხარისხი ჰქონდა, თუმცა მხოლოდ იმის თქმა, რომ კიბოს პაციენტები ძლიერ იტანჯებოდნენ, საკმარისი არ იყო — ამის დამადასტურებელი მონაცემი უნდა წარედგინა. ამ სფეროში სადოქტორო პროგრამის დაწყების შემდეგ Betty Ferrell-მა 1984 წელს დისერტაცია წარადგინა. ის შემდეგ კითხვებს ეფუძნებოდა: „რას გრძნობენ ახლობლები, როცა პაციენტები სახლში იღუპებიან? ეს მათთვის უფრო სასურველია თუ ნანობენ? აქვთ ახლობლებს ამ პერიოდში მოვლის საკმარისი ცოდნა და უნარი?“

დაკავშირებული თემები

• სიცოცხლის დასასრულის სურვილები და წინასწარ დაგეგმილი მოვლა
• კიბოს პაციენტთა მომვლელები არ უნდა დაგვავიწყდეს — თანმხლებთა მხარდაჭერის 4 გზა

დოქტორის ხარისხის შემდეგ Betty Ferrell-მა ჯერ სამხრეთ კალიფორნიის უნივერსიტეტში დაიწყო ლექტორად მუშაობა, შემდეგ კი ახლანდელ City of Hope კიბოს ცენტრში გადავიდა. აქ ექთნების საგანმანათლებლო პროგრამა შექმნა და კვლევა გააგრძელა. დღეს ამ პროგრამით მომზადებული პალიატიური მოვლის პედაგოგები აშშ-ის ყველა შტატსა და 100-ზე მეტ ქვეყანაში არიან.

სიკვდილზე საუბარი — ციცაბო აღმართზე ასვლა...

Betty Ferrell თავის გზას ასე აღწერს: „ადამიანების სიკვდილზე აზროვნების შეცვლა და სამედიცინო მუშაკებისთვის პალიატიური მოვლის პრიორიტეტის ახსნა ციცაბო აღმართზე ასვლას ჰგავდა. გვირჩევნია გავექცეთ ფაქტს, რომ ადამიანები კიბოს გამო ძლიერ იტანჯებიან, ცხოვრების ხარისხი ერღვევათ და კიბოთი იღუპებიან“.

Betty Ferrell 2000 წლიდან ხელმძღვანელობს კონსენსუსებს, სადაც პალიატიური მოვლის კლინიკური სახელმძღვანელოები იქმნება. თავდაპირველად ისინი ამ სფეროს ექიმებისთვის, ექთნებისთვის, სოციალური და სულიერი მოვლის მუშაკებისთვის მზადდებოდა. თუმცა 2018 წლიდან გამოიცა „საბაზისო პალიატიური მოვლის“ სახელმძღვანელოებიც, რადგან განსაკუთრებით ონკოლოგიის ყველა ჯანდაცვის მუშაკმა მისი ზოგადი პრინციპები უნდა იცოდეს. Betty Ferrell მიიჩნევს, რომ პრაქტიკის საფუძვლები ყველა ონკოლოგიურმა ექთანმა უნდა იცოდეს.

ამერიკის საექთნო აკადემიის წევრ Betty Ferrell-ს რეცენზირებად ჟურნალებში 460-ზე მეტი პუბლიკაცია აქვს. ის „სიცოცხლის დასასრულის მოვლაში საექთნო განათლების კონსორციუმის პროექტის“, კიბოს ცენტრებში სიცოცხლის დასასრულის მოვლის სხვა პროექტებისა და „კიბოს გადარჩენილთა ცხოვრების ხარისხის საკითხების“ მთავარი მკვლევარია.

Betty Ferrell მუდმივად უსვამს ხაზს შემდეგსაც: „პალიატიური მოვლა მხოლოდ სიცოცხლის დასასრულის პაციენტებისთვის არ არის. ის ადრეული სტადიის დაავადების მქონეებსა და დაავადებაგადატანილებსაც მოიცავს. ადრეული, განკურნებადი დაავადების მქონეებსა და ამ რთული დაავადების გადამტანებსაც აქვთ ცხოვრების ხარისხთან დაკავშირებული საზრუნავი.“

Betty Ferrell-მა სასურველ სფეროში კლინიკურ გამოცდილებასა და დაკვირვებაზე დაყრდნობით შეუპოვრად შექმნა სამეცნიერო მონაცემები, მრავალი ორგანიზაცია სათავეში ჩაუდგა და წარმატებისა და მოტივაციის დიდი ისტორია დაწერა. მისი წაკითხვის შემდეგ შეუძლებელია არ ვიფიქროთ, რომ ASCO-ს ამ ჯილდოსაც და ბევრად მეტსაც იმსახურებს.

Betty Ferrell-ის წარმატების ისტორიასთან ერთად ამ სტატიაში იმავე სფეროს დამფუძნებლად მიჩნეული Cicely Saunders-იც გავიხსენეთ. ამ პიროვნებების მაგალითით, რომლებმაც კარიერა ექთნობით დაიწყეს და ცხოვრება საკუთარი თავის, საზოგადოების და ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას მიუძღვნეს, ჩვენი ჯანმრთელობისთვის მოღვაწე ყველა ექთანს საექთნო კვირეულს ვულოცავთ. 

პალიატიური მოვლა თურქეთში

ამ მოვლის გაწევა კიბოს სამკურნალო ცენტრებსა და საავადმყოფოებში შესაძლებელია. კიბოს ცენტრებს ჩვეულებრივ ცალკე პალიატიური გუნდი ჰყავთ. სამწუხაროდ, თურქეთში სპეციალიზებული კიბოს ცენტრები საკმარისი არ არის. ჯანდაცვის სამინისტრო ონკოლოგიურ და არაონკოლოგიურ ქრონიკულ დაავადებებში პალიატიური მოვლის განვითარებისთვის სპეციალურ სამუშაოებს ატარებს. ტარდება საექთნო სერტიფიცირების ტრენინგები. პალიატიური ცენტრების მქონე საავადმყოფოებისა და საწოლების რაოდენობა თანდათან იზრდება. სამინისტროს 2019 წლის მონაცემებით, ქვეყანაში 5360 პალიატიური საწოლია. სათანადო ორგანიზებითა და შესაძლებლობებით პალიატიური მოვლა სახლშიც შეიძლება, თუმცა ჩვენს ქვეყანაში უფრო მეტად სტაციონარული დაწესებულებების (საავადმყოფოების) მომსახურებაა წინ წამოწეული.