ონკოლოგიის ისტორიის საკვანძო ფიგურა და ASCO-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი — დოქტორი Jane Cooke Wright

როდესაც Jane Cooke Wright-მა 1945 წელს მედიცინაში პროფესიული საქმიანობა დაიწყო, ექიმებისა და პაციენტების უმრავლესობას ტოქსიკური პრეპარატებით სიმსივნეების დამიზნების აზრი აბსურდულად მიაჩნდა. როგორ შეიძლებოდა ერთი შხამი მეორის — კიბოს სიმსივნის — წინააღმდეგ იარაღად ქცეულიყო ისე, რომ უფრო დიდი ზიანი არ გამოეწვია? ორი ან მეტი ქიმიური ნივთიერების კომბინაციის შექმნა?

1987 წელს Wright-ის პენსიაზე გასვლის დროისთვის ქიმიოთერაპია, რომლის განვითარებაშიც მან წვლილი შეიტანა, სიცოცხლის გადარჩენას აგრძელებდა. სინამდვილეში Wright-ს კრიტიკული როლი აქვს ახალი სამედიცინო სპეციალობის — ონკოლოგიის — და დაავადებასა და სიკვდილთან ბრძოლის ყველაზე ძლიერი ქიმიოთერაპიული პრეპარატის განვითარებაში.

Wright-ის ისტორია საკმარისად განსაკუთრებული არ იქნებოდა, მისი კოლეგების უმრავლესობის ისტორიას რომ ჰგვანებოდა; შეიძლება ითქვას, მისმა საქმიანობამ ქირურგია და პრეპარატების განვითარების კვლევა ერთმანეთისგან გამოყო. იმ დროს, როდესაც მედიცინასა და მეცნიერებაში — პოლიტიკისა და სამართლის მსგავსად — თითქმის მხოლოდ თეთრკანიანი მამაკაცები იყვნენ, აფრიკული წარმოშობის ამერიკელ ქალ Wright-ს ძარღვებში შეუპოვრობა ჰქონდა. მისი მამაც, რომელიც პირველი ლედის ჩათვლით გავლენიანმა პირებმა დააფასეს, საშინელ რასიზმთან დაპირისპირების მიუხედავად ყოველთვის გამძლე იყო. მან მამის ეს შეუპოვრობა გააგრძელა და საკუთარი პირადი ბრძოლა წარმართა.

ელეგანტურობა და სილამაზე, მეცნიერული გამჭრიახობა და ძლიერი შეუპოვრობა ისე დააბალანსა, რომ მხოლოდ მიღწევებით დაემახსოვრებინათ.

East Lansing-ში მცხოვრებმა მისმა ქალიშვილმა, ფსიქოლოგმა Alison Jones-მა, დედის შესახებ ინტერვიუში „რასიზმზე არ ფოკუსირდებოდა, არასდროს“ თქვა. „სადაც უნდა ყოფილიყო, ყოველთვის საუკეთესო სურდა ყოფილიყო და არა საუკეთესო შავკანიანი ქალი. საქმე ის არ იყო, რომელ კატეგორიას ეკუთვნოდა, და სწყინდა, როდესაც მას შავკანიან ექიმად მოიხსენიებდნენ.“ Jones ამბობს, რომ საუკეთესოდ ქცევის გზაზე დედამ მიზნად კიბოს განკურნება დაისახა.

სირთულითა და ტრავმით გაღვივებული სამედიცინო მემკვიდრეობა

Jane C. Wright და მისი მამა Louis Tompkins Wright შეიძლება მედიცინის ნებისმიერ სფეროში ყველაზე წარმატებული მამა-შვილის გუნდი იყვნენ.

მამა Wright, ოფიციალურად დამონებული კაცის ვაჟი, Yale-ის უნივერსიტეტის პირველი აფრიკული წარმოშობის ამერიკელი კურსდამთავრებული გახდა. მან 1915 წელს Harvard-ის სამედიცინო სკოლაც დაამთავრა, პირველ მსოფლიო ომში სამსახურისთვის Purple Heart-ის მედალი მიიღო, შემდეგ კი Harlem-ის საავადმყოფოში პირველ შავკანიან ქირურგად დაიწყო მუშაობა.

ახალგაზრდობაში დევნასა და ლინჩის საფრთხეს დაპირისპირებული Wright Harlem-ის რენესანსის მხარდამჭერი გახდა და სამოქალაქო უფლებებისა და ინტეგრაციის დამცველ წამყვან პირებს შორის იყო. ის ფერადკანიანთა წინსვლის ეროვნული ასოციაციის საბჭოს თავმჯდომარედ მსახურობდა და ამერიკის ქირურგთა კოლეგიის მხოლოდ ორი შავკანიანი წევრიდან ერთ-ერთი იყო.

2009 წელს გამოცემული წიგნის, „Black Genius: Inspirational Portraits of African American Leaders“, მიხედვით, იშვიათი, მაგრამ დამაზიანებელი ვენერიული დაავადება — ვენერიული ლიმფოგრანულომა — წარმატებით უმკურნალა ახალი ანტიბიოტიკით, რომელიც მისმა კოლეგამ Yellapragada SubbaRow-მ შექმნა. წიგნში Black Genius მისი გარდაცვლილი ქალიშვილი Babara Wright Pierce, რომელიც ასევე ექიმი იყო, ამბობდა, რომ მამამ პრეპარატი საკუთარ თავზეც გამოსცადა, „როგორც ძველად ბევრი ექიმი აკეთებდა“.

1948 წელს Jane C. Wright მამას Harlem-ის საავადმყოფოს კიბოს კვლევის დაწესებულებაში შეუერთდა. იქ მათ ერთად შეისწავლეს კიბოს წინააღმდეგ აზოტოვანი იპრიტის მსგავსი ქიმიური ნივთიერების გამოყენების შესაძლებლობები; პირველი მსოფლიო ომიდან ცნობილი იყო, რომ ის სისხლის თეთრ უჯრედებს კლავდა. ირონიულია, რომ მამა Louis Wright-ს ომში სამსახურისას მომწამვლელი გაზის — ფოსგენის — ზემოქმედების გამო მთელი ცხოვრება ჯანმრთელობის პრობლემები ჰქონდა.

თავიანთი კვლევების შედეგად მათ სარკომის, ქრონიკული მიელოციტური ლეიკემიისა და ჰოჯკინის ლიმფომის მქონე პაციენტებში სიმსივნეების შემცირება აღწერეს. მათ ასევე ფოლის მჟავის ანტაგონისტების კლინიკური ეფექტიანობისა და ტოქსიკურობის პირველი კვლევები ჩაატარეს და იმ დროს განუკურნებლად მიჩნეული სისხლის კიბოებისა და სოლიდური (ორგანოს) სიმსივნეების სხვადასხვა ფორმის მქონე 93 პაციენტის პასუხები დააფიქსირეს.

ეს კვლევა წარმოდგენილი იყო ნაშრომში, რომელიც სამმა Wright-მა — Louis T. Wright-მა და მისმა ორმა ქალიშვილმა, Jane-მა და Barbara-მ — დაწერა.

„მამა Wright 1952 წელს, 61 წლის ასაკში გარდაიცვალა; სულ რამდენიმე თვის შემდეგ, რაც Harlem-ის საავადმყოფოს ბიბლიოთეკას მისი სახელი მიენიჭა და მის პატივსაცემად გამართულ ვახშამზე 1000 ადამიანი შეიკრიბა, მათ შორის Elanor Roosevelt.

თავმდაბლობასა და ელეგანტურობასთან შერწყმული მეცნიერული გამჭრიახობა

მამის გარდაცვალების შემდეგ Janet C. Wright საავადმყოფოს კიბოს დაწესებულების ხელმძღვანელი გახდა. 1991 წელს გამოქვეყნებული წიგნის, „Black Scientists“, მიხედვით, 1950-იანი წლებიდან 1970-იან წლებამდე „იპოვა გზები, რომ პაციენტის საკუთარი სიმსივნის ნაწილები ოპერაციით ამოეკვეთათ, ლაბორატორიაში საკვებ კულტურაში გაეზარდათ და პრეპარატის გამოსაცდელად საცდელ ობიექტად გამოეყენებინათ.“ მანამდე მკვლევრები საცდელ ობიექტებად თაგვებზე იყვნენ ფოკუსირებულნი.

ეს მიდგომა Wright-ს საშუალებას აძლევდა დაედგინა, დაეხმარებოდა თუ არა კონკრეტული დიაგნოზის მქონე კიბოს პაციენტებს სპეციფიკური პრეპარატები, მაგალითად, ფოლის მჟავის ანტაგონისტი მეტოტრექსატი. Mount Sinai-ის სამედიცინო სკოლის წარმომადგენელმა James F. Holland-მა, რომელმაც Wright-ის 2013 წლის Oncology-ში გამოქვეყნებული ნეკროლოგიდან ციტატა მოიყვანა, „ქიმიოთერაპიული ეფექტიანობის in vitro პროგნოზებს იკვლევდა მაშინ, როდესაც ჯერ არავის ჰქონდა კარგი პროგნოზული ტესტები“ თქვა.

Oncology-ში გამოქვეყნებულ ნეკროლოგში კი ეწერა: „დეტალებისადმი მკაცრი ყურადღება და პაციენტებზე ზრუნვა დაეხმარა ეფექტიანი დოზების განსაზღვრასა და მკურნალობის გზამკვლევის შექმნაში. მკურნალობდა პაციენტებს, რომლებზეც სხვა ექიმები ხელს იღებდნენ, და იმ მცირე მკვლევართა პირველ ჯგუფს მიეკუთვნებოდა, რომელიც კლინიკურ კვლევებში კიბოს საწინააღმდეგო პრეპარატების ეფექტებს ყურადღებით ამოწმებდა.“

წიგნის „Black Scientist“ მიხედვით, Wright ასევე მუშაობდა გზის შემუშავებაზე, რომ გარკვეული ტიპის კათეტერით ქიმიოთერაპია მიეწოდებინა ისეთ ქსოვილებში, როგორიცაა ელენთა, რომელსაც ოპერაციის გარეშე ძნელად მიუდგებოდნენ.

საქმიანობის გარდა Wright-ს გარეგნობაც გამოარჩევდა. წიგნის „Black Genius“ მიხედვით, ერთმა მიმომხილველმა ის ამერიკის ერთ-ერთ ყველაზე ლამაზ შავკანიან ქალად მოიხსენია, 1966 წელს კი ჟურნალმა Ebony ამერიკის ერთ-ერთ საუკეთესოდ ჩაცმულ ქალად დააფასა. გამოქვეყნდა მისი ფოტო თვალისმომჭრელ სპილოსძვლისფერ და ყვითელ ბროკატის კაბაში და „პირად ცხოვრებაში ბატონ David J. Jones-ის“ რომ იყო, ამაზეც გამახვილდა ყურადღება. (1946 წელს Harvard-ის უნივერსიტეტის სამართლის სკოლის კურსდამთავრებულზე დაქორწინდა.)

ქალიშვილ Alison Jones-ის მიხედვით, Wright მიღწევების მიუხედავად თავმდაბალი იყო. გაზეთის ინტერვიუში საკუთარ გონებრივ შესაძლებლობებსაც ამცირებდა. 1967 წელს The New York Post-ს უთხრა: „ვიცი, რომ ორი პატარა ჯგუფის წევრი ვარ, მაგრამ საკუთარ თავზე ამ გზით არ ვფიქრობ. რა თქმა უნდა, ქალს ორჯერ მეტი ძალისხმევა სჭირდება. მაგრამ რასობრივი წინასწარგანწყობები? მათ მხოლოდ მცირე ნაწილს შევხვდი. შეიძლება შევხვდი კიდეც, მაგრამ საკმარისად ჭკვიანი არ ვარ, რომ გამეგო.“

დაკვირვებულ მკითხველს მისი თავმდაბლობა თითქმის 20 წლის შემდეგაც შეეძლო დაენახა. 1984 წელს აფრიკული წარმოშობის ამერიკელ ექიმთა ეროვნული სამედიცინო ასოციაციის ჟურნალისთვის დაწერილ სტატიაში მან ქიმიოთერაპიის წარსული, აწმყო და მომავალი აღწერა ისე, რომ მის განვითარებაში საკუთარ გამორჩეულ როლს არ შეხებია.

პიონერი ექიმი მსოფლიო მასშტაბით — ASCO-ს დამფუძნებელი 7 ექიმიდან ერთ-ერთი

1960-იან წლებში Wright პრეზიდენტის გულის დაავადებების, კიბოსა და ინსულტის კომისიას შეუერთდა და New York-ის წამყვან სამედიცინო სკოლაში დეკანის მოადგილედ დაინიშნა — ეს შავკანიანი ქალისთვის პირველი ასეთი დანიშვნა იყო.

უფრო მნიშვნელოვანი ისაა, რომ Wright ერთადერთი ქალი იყო იმ შვიდ ექიმს შორის, რომლებმაც 1964 წელს ჩიკაგოში ამერიკის კლინიკური ონკოლოგიის საზოგადოება (ASCO) დააარსეს. ის ASCO-ს პირველი ხაზინადარი-მდივანი იყო და, როდესაც 9 წლის წინ გარდაიცვალა, ყველაზე დიდხანს ცოცხალ დამფუძნებლად დააფასეს.

შენიშვნა: ASCO, რომელიც ყოველწლიურად ივნისის პირველ კვირაში სამეცნიერო კონგრესს მართავს, მსოფლიოში წამყვანი პროფესიული ონკოლოგიური ორგანიზაციაა.

ვაშინგტონის Georgetown-ის უნივერსიტეტის სამედიცინო ცენტრის ონკოლოგმა Sandra M. Swain-მა, ASCO-ს ყოფილმა პრეზიდენტმა და Wright-ის 2013 წლის Oncology ნეკროლოგის ავტორმა, მის შესახებ თქვა: „Jane Wright-ს ჰქონდა ხედვა, რომ ონკოლოგია მედიცინის მნიშვნელოვანი და ცალკე დისციპლინა იყო კვლევისა და აღმოჩენების ფართო შესაძლებლობებით. როგორც ქალისა და აფრიკული წარმოშობის ამერიკელის, ასეთი მნიშვნელოვანი ჯგუფის შექმნისას დამფუძნებელთა მაგიდასთან მისი ყოფნა მართლაც აღსანიშნავია.“

ონკოლოგმა Edith Mitchell-მაც მეგობრის შესახებ თქვა: „Wright ხელმძღვანელობდა ონკოლოგების გაგზავნას ჩინეთსა და საბჭოთა კავშირში, ასევე აფრიკისა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში. ის 1957 წელს განასა და 1961 წელს კენიაში იმ სამედიცინო გუნდსაც ხელმძღვანელობდა, რომელიც ექთნებსა და ექიმებს სამედიცინო და ონკოლოგიური ზრუნვითა და სწავლებით უზრუნველყოფდა. 1973 წლიდან 1984 წლამდე აფრიკის კვლევისა და სამედიცინო ფონდის ვიცე-პრეზიდენტად მსახურობდა.“

Wrigth-ს ორი ქალიშვილი ჰყავდა. 1968 წლის სტატიაში, სადაც კარიერასა და ოჯახზე საუბრობდა, თქვა, რომ არცერთი ქალიშვილი სამედიცინო კარიერით არ იყო დაინტერესებული. თუმცა გოგონების შეხედულებებიც დროთა განმავლობაში შეიცვალა — ისევე როგორც Wright-ის. Smith College-ში ბაკალავრიატის სტუდენტი Wright ხელოვნებას სწავლობდა, უნივერსიტეტის გუნდში ცურავდა და სამედიცინო მოსამზადებელ სწავლებაზე გადასვლამდე გერმანული ენის შესწავლის განსაკუთრებული მიდრეკილება ჰქონდა.

დედის მსგავსად Wright-ის ქალიშვილებმაც გზა შეიცვალეს და საბოლოოდ ოჯახის სამედიცინო სფეროში შესული მეოთხე თაობა გახდნენ. ფსიქოლოგი Alison Jones ამჟამად ციხეში მუშაობს. Jane Jones კი კლინიკური ფსიქოლოგი გახდა, ახლა პენსიაზეა და N.J. Guttenberg-ში ცხოვრობს.

ორივეს დედა ახსოვს, როგორც მხარდამჭერი ძალა, რომელიც სრულყოფილებას მოითხოვდა. Jane Jones-მა ინტერვიუში მის შესახებ თქვა: „ვერანაირი მიზეზი ვერ გაამართლებს იმას, რომ სასურველ ადგილამდე ვერ მიხვიდეთ.“

ამასთან, Wright საზოგადოების ძალადობრივი საზღვრების შესახებაც იცოდა. Alison Jones-მა დედის შესახებ „მითხრა, რომ ექიმი ან იურისტი უნდა გავმხდარიყავი, რადგან ამერიკაში, თუ შავკანიანი ხარ, გადარჩენისთვის ასე უნდა მოიქცე“ თქვა.

Wright 2013 წელს, 93 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

Mitchell-მა, ონკოლოგმა და აშშ-ის საჰაერო ძალების გადამდგარმა ბრიგადის გენერალმა, რომელიც ახლა Philadelphia-ს Thomas Jefferson-ის უნივერსიტეტში ასწავლის, მეგობრის შესახებ თქვა: „Jane C. Wright-მა წვლილი შეიტანა, რომელმაც სამედიცინო პრაქტიკა მართლაც შეცვალა. ნამდვილი პიონერი. მზრუნველი მენტორი. ცნობილი მკვლევარი, უნივერსალური მასწავლებელი. უნივერსალური სამედიცინო ლიდერი. ნიჭიერი მკვლევარი, მოსიყვარულე და, მეუღლე და დედა. ლამაზი, კეთილი და სიყვარულით სავსე ადამიანი.“