Onkologiya tarixinin əsas nöqtəsi və ASCO-nun qurucularından Dr. Jane Cooke Wright

Jane Cooke Wright 1945-ci ildə tibb sahəsində peşəkar fəaliyyətə başladıqda, toksik dərmanların şişləri hədəfə ala biləcəyi düşüncəsi əksər həkimlər və xəstələr tərəfindən mənasız hesab olunurdu. Bir zəhər başqa bir zəhərə – xərçəngli şişə – qarşı daha çox zərər vermədən necə silaha çevrilə bilər? İki və ya daha çox kimyəvi maddənin kombinasiyasını yaratmaq?

Wright 1987-ci ildə təqaüdə çıxana qədər inkişaf etdirilməsinə kömək etdiyi kimyaterapiya, həyatları xilas etməyə davam edirdi. Əslində Wright yeni bir tibb ixtisası olan onkologiyanın və xəstəlik və həyat itkiləri ilə mübarizədə ən güclü kimyaterapiya dərmanının inkişafında mühüm rollara malikdir.

Wright-ın hekayəsi həmkarlarının çoxununkuna bənzəsəydi, kifayət qədər qeyri-adi olmazdı; deyə bilərik ki, onun fəaliyyəti cərrahiyyə ilə dərmanların hazırlanması üzrə tədqiqatları bir-birindən ayırdı. Tibb və elmdə – siyasət və hüquqda olduğu kimi – demək olar ki, tamamilə ağdərili kişilərin yer aldığı bir dövrdə afrika mənşəli amerikalı qadın olan Wright-ın damarlarında əzm vardı. Birinci xanımın da aralarında olduğu nüfuzlu şəxslər tərəfindən şərəfləndirilmiş atası da dəhşətli irqçiliklə üzləşməsinə baxmayaraq, həmişə dözümlü olmuşdu. O da atasının bu əzmini davam etdirdi və öz şəxsi mübarizəsini apardı.

Zərifliyini və gözəlliyini, elmi qavrayışını və güclü əzmini yalnız nailiyyətləri ilə tanınmaq üçün tarazlıqda saxladı.

East Lansing-də psixoloq olan qızı Alison Jones bir müsahibəsində anası haqqında “İrqçiliyə diqqətini yönəltmədi, heç vaxt” dedi. “Harada olursa olsun, həmişə ən yaxşı olmaq istəyirdi, ən yaxşı qaradərili qadın deyil. Bu, onun hansısa kateqoriyada necə yer alması ilə bağlı deyildi və kimsə ona qaradərili həkim kimi müraciət etdikdə kədərlənirdi.” Ən yaxşı olmaq yolunda Jones anasının özünə xərçəngi müalicə etməyi məqsəd qoyduğunu deyir.

Çətinlik və travmadan alovlanan tibbi irs

Jane C. Wright və atası Louis Tompkins Wright tibbin bütün sahələrində ən uğurlu ata-qız komandası ola bilər.

Ata Wright rəsmi olaraq əsarətə salınmış bir kişinin oğlu ikən Yale Universitetini bitirən ilk afrika mənşəli amerikalı oldu. 1915-ci ildə Harvard Tibb Fakültəsini də bitirən ata Wright Birinci Dünya müharibəsindəki xidmətlərinə görə Purple Heart medalı qazandı, daha sonra Harlem Xəstəxanasında ilk qaradərili cərrah kimi işə başladı.

Gənc yaşlarında təqib və linçlə üzləşən Wright Harlem Renessansının tərəfdarı oldu və vətəndaş hüquqlarını və inteqrasiyanı müdafiə edən aparıcı insanlar arasında yer aldı. Rəngli İnsanların İnkişafı üzrə Milli Assosiasiyada idarə heyətinin sədri kimi xidmət etdi və Amerika Cərrahlar Kollecinin yalnız iki qaradərili üzvündən biri idi.

2009-cu ildə nəşr olunan “Black Genius: Inspirational Portraits of African American Leaders” kitabına görə, nadir, lakin dağıdıcı zöhrəvi xəstəlik olan limfoqranuloma venereumu həmkarı Yellapragada SubbaRow tərəfindən hazırlanmış yeni antibiotiklə uğurla müalicə etdi. Black Genius kitabında, özü də həkim olan, lakin vəfat etmiş qızı Babara Wright Pierce atasının “əvvəlki dövrlərdə bir çox həkimin də etdiyi kimi” dərmanı hətta öz üzərində də sınaqdan keçirdiyini söylədi.

1948-ci ildə Jane C. Wright Harlem Xəstəxanasının Xərçəng Tədqiqatları Qurumunda atasına qoşuldu. Orada bu ikili Birinci Dünya müharibəsindən bəri ağ qan hüceyrələrini öldürdüyü məlum olan azot xardalına bənzər bir kimyəvi maddənin xərçənglə mübarizədə istifadə imkanlarını araşdırdı. Qəribədir ki, ata Louis Wright da müharibə dövründəki xidməti zamanı zəhərli fosgen qazına məruz qaldığı üçün ömrü boyu sağlamlıq problemləri yaşamışdı.

Tədqiqatlarının nəticəsində sarkoma, xroniki miyelositik leykoz və Hodgkin limfoması olan xəstələrin şişlərində kiçilmə olduğunu bildirdilər. O dövrlərdə müalicəedilməz sayılan qan xərçəngləri və solid (orqan) şişlər kimi müxtəlif formalara malik 93 xəstədəki cavabları sənədləşdirərək fol turşusu antaqonistlərinin klinik effektivliyi və toksikliyinə dair ilk tədqiqatları da apardılar.

Bu tədqiqat üç Wright – Louis T. Wright və iki qızı Jane və Barbara – tərəfindən yazılmış bir işdə təqdim olunmuşdu.

“Ata Wright 1952-ci ildə vəfat etdi; Harlem Xəstəxanasının kitabxanasına onun adının verilməsindən və Elanor Roosevelt-in də aralarında olduğu 1000 nəfərin onu şərəfləndirdiyi bir axşam yeməyindən cəmi bir neçə ay sonra, 61 yaşında.

Təvazökarlıq və zərifliklə birləşən elmi qavrayış

Atasının vəfatından sonra Janet C. Wright xəstəxananın xərçəng qurumunun rəhbəri oldu. 1991-ci ildə nəşr olunan “Black Scientists” kitabına görə, 1950-ci illərdən 1970-ci illərə qədər “xəstənin öz şiş parçalarının əməliyyatla çıxarılıb laboratoriyada qidalı mühitdə yetişdirilərək dərmanı sınaqdan keçirmək üçün təcrübə obyekti kimi istifadə olunmasının yollarını tapdı.” Əvvəllər tədqiqatçılar təcrübə obyekti kimi siçanlara diqqət yetirirdilər.

Bu yanaşma Wright-a fol turşusu antaqonisti olan metotreksat kimi xüsusi dərmanların müəyyən diaqnozları olan xərçəng xəstələrinə kömək edib-etməyəcəyini də müəyyənləşdirməyə imkan verdi. Wright-ın 2013-cü il Onkologiya nekroloqundan sitat gətirən Mount Sinai Tibb Fakültəsindən James F. Holland, “Hələ heç kimin yaxşı proqnozlaşdırıcı testləri olmadığı vaxtlarda in vitro kimyaterapevtik effektivlik üçün aktivlik proqnozlarını araşdırırdı.” dedi.

Onkologiya nekroloqunda isə bunlar yazılmışdı, “Təfərrüatlara göstərdiyi ciddi diqqət və xəstələri üçün duyduğu narahatlıq effektiv doza səviyyələrini tənzimləməsinə və müalicə təlimatı hazırlamasına kömək etdi. Digər həkimlərin ümidini kəsdiyi xəstələri müalicə etdi və klinik sınaq şəraitində xərçəng əleyhinə dərmanların təsirlərini diqqətlə yoxlayan ilk kiçik tədqiqat qrupu arasında yer aldı.”

“Black Scientist” kitabına görə, Wright həmçinin əməliyyatsız çatılması çətin olan dalaq kimi orqanlara çatmaq üçün bir növ kateterdən istifadə etməklə kimyaterapiyanı toxumaya çatdırmaq üsulunu inkişaf etdirməyə diqqət yetirmişdi.

Fəaliyyətindən əlavə, Wright-ın xarici görünüşü də onu digərlərindən fərqləndirirdi. “Black Genius” kitabına görə, bir köşə yazarı onu Amerikadakı ən gözəl qaradərili qadınlardan biri kimi təsvir etdi və 1966-cı ildə Ebony jurnalı onu Amerikanın ən yaxşı geyinən qadınlarından biri kimi şərəfləndirdi. Gözoxşayan fil sümüyü və sarı rəngli zərxara paltarda çəkilmiş şəklinə yer verildi və “şəxsi həyatında cənab David J. Jonesun” olduğu vurğulandı. (1946-cı ildə Harvard Universitetinin Hüquq Fakültəsi məzunlarından biri ilə evləndi.)

Qızı Alison Jones-a görə, Wright nailiyyətlərinə baxmayaraq təvazökar idi. Bir qəzet müsahibəsində hətta öz zehni qabiliyyətlərini də kiçiltmişdi. 1967-ci ildə The New York Post-a danışan Wright, “iki kiçik qrupun üzvü olduğumu bilirəm, lakin özümü o cür düşünmürəm. Əlbəttə, qadın iki dəfə çox səy göstərməlidir. Amma – irqi qərəzlər? Bunun çox kiçik bir hissəsi ilə qarşılaşmışam. Bəlkə də qarşılaşmışam, amma anlayacaq qədər ağıllı deyiləm.”

Diqqətli oxucular onun təvazökarlığını təxminən 20 il sonra görmüş ola bilər. Afrika mənşəli amerikalı həkimlərin Milli Tibb Assosiasiyası Jurnalı üçün 1984-cü ildə yazdığı məqalədə kimyaterapiyanın keçmişindən, bu günündən və gələcəyindən bəhs etmiş, kimyaterapiyanın inkişafındakı öz mühüm rolunu qeyd etməmişdi.

Dünya miqyasında öncü həkim – ASCO-nu quran 7 həkimdən biri

1960-cı illərdə Wright Ürək Xəstəlikləri, Xərçəng və İnsult üzrə Prezident Komissiyasına qoşuldu və aparıcı New York Tibb Məktəbində qaradərili qadın üçün ilk olan dekan müavini vəzifəsinə təyin edildi.

Daha əhəmiyyətlisi, Wright 1964-cü ildə Chicago-da Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyətini (ASCO) quran yeddi həkim arasındakı yeganə qadın idi. ASCO-nun ilk xəzinədar katibi kimi xidmət etdi və 9 il əvvəl vəfat edəndə ən uzun müddət sağ qalan qurucu kimi şərəfləndirildi.

QEYD: Hər il iyunun ilk həftəsində elmi konqres keçirən ASCO dünya miqyasında aparıcı peşəkar onkologiya qurumudur.

ASCO-nun keçmiş prezidenti və Wright-ın 2013-cü il Onkologiya nekroloqunun müəllifi olan Washington, Georgetown Universiteti Tibb Mərkəzindən onkoloq Sandra M. Swain Wright haqqında bunları söylədi, “Jane Wright onkologiyanın tədqiqat və kəşf üçün geniş tətbiqlərə malik, tibbdə mühüm və ayrıca bir sahə olduğunu görən bir vizyona sahib idi. Bir qadın və afrika mənşəli amerikalı kimi belə mühüm bir qrupun yaranması üçün qurucular masasında yer alması həqiqətən diqqətəlayiqdir.”

Onkoloq Edith Mitchell də dostu haqqında bunları söylədi, “Wright Çin və Sovet İttifaqına, Afrika və Şərqi Avropa ölkələrinə onkoloqlar göndərilməsinə öncülük etdi. 1957-ci ildə Ghana və 1961-ci ildə Kenya-da tibb bacıları və həkimlərə tibbi və xərçəng baxımı və təhsili verəcək tibbi komandaya da rəhbərlik etdi. 1973-cü ildən 1984-cü ilə qədər Afrika Tədqiqat və Tibb Qurumunun vitse-prezidenti vəzifəsində çalışdı.”

Wrigth-ın iki qız övladı vardı. 1968-ci ildə karyerası və ailəsindən bəhs etdiyi bir məqalədə hər iki qızının tibb karyerası ilə maraqlanmadığını söylədi. Lakin qızların da baxışları zamanla dəyişdi – elə Wright-ınkı kimi. Smith Kollecində bakalavr tələbəsi olan Wright incəsənət üzrə ixtisaslaşmışdı, universitet komandasında üzürdü və tibbə hazırlıq işlərinə keçməzdən əvvəl alman dilini öyrənməyə xüsusi meyli vardı.

Anaları kimi Wright-ın qızları da yollarını dəyişdi və nəticədə ailənin tibb sahəsinə daxil olan dördüncü nəsli oldular. Psixoloq Alison Jones hazırda həbsxanada işləyir. Jane Jones isə klinik psixoloq oldu və hazırda təqaüddədir, N.J. Guttenberg-də yaşayır.

Hər ikisi analarını mükəmməllikdə israr edən dəstəkləyici bir güc kimi xatırlayır. Jane Jones bir müsahibəsində anası haqqında bunları söylədi, “Getmək istədiyiniz yerə çatmamağınız üçün heç bir bəhanə ola bilməz.”

Bununla yanaşı, Wright cəmiyyətin sərt məhdudiyyətlərinin də fərqində idi. Alison Jones anası haqqında, “Mənə həkim və ya vəkil olmalı olduğumu söylədi, çünki Amerikada qaradərilisənsə, bu şəkildə sağ qalmalısan” dedi.

Wright 2013-cü ildə, 93 yaşında aramızdan ayrıldı.

Onkoloq və hazırda Philadelphia-dakı Thomas Jefferson Universitetində dərs deyən, ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrindən təqaüdə çıxmış briqada generalı Mitchell dostu haqqında bunları söylədi, “Jane C. Wright həqiqətən tibbi praktikanı dəyişdirən töhfələr verdi. Əsl öncü. Qayğıkeş mentor. Tanınmış tədqiqatçı, ümumbəşəri müəllim. Ümumbəşəri tibbi lider. İstedadlı tədqiqatçı, mehriban bacı, həyat yoldaşı və ana. Gözəl, nəzakətli və sevgi dolu insan.”